Кіріспе

Аммондағы еврейлік фракция (б.з.д. 2 ғасыр)

Тобиадтар – Аммондағы еврей династиясы. Олардың тегі Бірінші храм дәуіріне дейін жететін болса, әдеби және археологиялық деректер олардың Птолемей әулеті билігі кезінде және Хасмоней кезеңінің басында маңызға ие болғанын көрсетеді. Б.з.д. II ғасырдың басында олар грек мәдениетін жақтады, эллинистік иудаизмді қолдады. Тобиадтар туралы мәліметтер Зенон папирустарындағы сілтемелер, Иосиф Флавийдің «Еврейлердің ескілігі» (xii. 160-236) және Маққабейлер кітабында келтірілген. Бұлармен қатар, Киелі кітапқа сілтемелер, Нимрудтан келген хаттар, Лахиш хаттары және Ирак әл-Амирдегі Тобиадтардың иелігінің археологиялық қалдықтары да қолданылды.

Тарих

Тобиадтар отбасы, есімдерін Тувия (Тобиас) аталарынан алған болуы мүмкін ("Құдай – жақсылығым" немесе "Жақсылығым – Құдай"), бұл есім бірнеше ғасыр бойы отбасы ішінде ата-тегілік және бала-тегілік арқылы сақталған. Олардың мәртебесі бірінші ғибадатхана кезеңінде берілген және соңғы ұрпағы Гирканның қайтысына дейін сақталған. Тобиадтар отбасының толық тарихы жетпесе де, олар қалдырған көптеген әртүрлі әдеби және тарихи дереккөздер мен археологиялық ескерткіштерге сүйене отырып, ішінара баяндамасын қайта құруға болады. Бұл дереккөздердің ішінде Лахиш хаттары, Нимруд хаттары, Ишая, Нехемия және Захария кітаптары, Зенон папирустары, Маккавейлер кітаптары және Иосиф Флавийдің еңбектері бар. Археологиялық ескерткіштерге Қаср әл-Абд және бүгінгі Иорданиядағы Ирак әл-Амирден табылған басқа да қалдықтар жатады.

Бірінші ғибадатхана кезеңі

Бенджамин Мазардың зерттеуінше, Бірінші ғибадатхана дәуірінде Трансиорданияда жер иеліктері болған ықпалды яһуди әулеттері болған. Израиль мемлекеті құлаған жағдайда да олар өз жерлерін жоғалтпаған. Сондықтан Мазар Тобиадтардың Бірінші ғибадатхана дәуірінде Трансиорданиядағы көрнекті жер иелері болғанын және Тиглат Пилесер III оларды жерлерінен қуғанын болжады. Ол, «Шежірелер» кітабындағы оқиғаларға сүйене отырып, Тобиадтардың Аммон жерінде беделді болуы Яһуда патшасы Уззия және оның ұлы Йотамның билік кезеңінде болғанын тұжырымдады. Олардың Аммондықтарға қарсы жеңіске жеткені айтылады, бұл олардың осы аймақта қысқа уақыттан кейін қоныстанғанын түсіндіреді. Тобиадтардың 8 ғасырға дейінгі атасы туралы айтылатын нәрсе Ишая кітабында кездеседі, онда Арам және Израиль патшалары Яһуда патшасын құлатып, оның орнына Тобел есімді адамды қоюға тырысқан: «Яһуда патшасы Уззияның ұлы Йотамның ұлы Ахаздың тұсында Сирия патшасы Резин және Ремалияның ұлы Пеках Иерусалимге қарсы соғыс үшін жорыққа шықты, бірақ оны бағындыра алмады. Өйткені Сирия, Ефрем және Ремалияның ұлы сенің қарсыңа зұлымдықпен кеңес жасады: «Біз Яһудаға шабуыл жасап, оны әлсіретейік, қабырғасын бұзып, оның ортасына Тобелдің ұлын патша қылайық» деді». Түр Синайдың пікірінше, патша Йосияның б.з.д. 7 ғасылындағы реформасы жеке есімдерде өзгерістерге әкелді, «ел» жұрнағы «яху» жұрнағына айналды. Осыған сәйкес, Тобел есімі Товия(ху) болып өзгеруі керек. Сонымен қатар, «ұлы» (Бен) префиксі Угариттегі жоғары лауазымды шенеуніктер арасында және Сүлеймен патшаның шенеуніктерінің Киелі кітабындағы тізімдерде жиі кездеседі. Альтан айтуынша, бұл лауазым әкеден ұлға берілгенін көрсетеді, бұл Тобелдің ұлын беделді тұлғаға және біршама әулеттің буынына айналдырды, бұл оның патшаны алмастыруын қабылдауды жеңілдетті. Израильдің кейінгі патшаларының, тіпті Пекахтың өзінің Трансиорданиядағы жер иелерімен тығыз байланысы болғандықтан, бұл Тобелдің де солардың бірі болуы мүмкін. Аммонда Тобел есімді билеуші болғанын растайтын қосымша дәлелдер Нимруд хаттарының бірінде табылды, ол Тиглат Пилесер III пен Саргон II билік еткен кезең аралығында, яғни б.з.д. 740-705 жылдар аралығында жазылған. Хатта Табель елінен келген елші туралы және Гадер тұрғындары мен моавтықтар арасындағы қақтығыс туралы мәлімет бар, моавтықтар Аммонмен шектес. Б.з.д. 588 жылға дейінгі Лахиштен табылған екі остракада Товия есімді тағы бір жоғары лауазымды адам туралы айтылған, онда «патшаның құлы» және «патшаның қолы» (патша Седекияға сілтеме) деген атақтар бар. Бұл Тобиадтардың саяси мәртебесіне және Бірінші ғибадатхана дәуірінің соңында Иерусалимдегі монархиямен байланысына тағы бір куәлік болуы мүмкін.

Парсы дәуірі

Тобия есімді тұлға туралы тағы бір дереккөз оны шамамен б.з.д. 519 жылы көрсетіп, Захария кітабында кездеседі. Онда ол болашақта Жоғары діни қызметкермен бірге билік ететін және Иерусалим ғибадатханасын қайта тұрғызатын “бұтақтың” бөлігі ретінде, басқа да көрнекті тұлғалармен бірге есімдері аталады. Мазар бұл адамды Нехемия кітабында айтылған аммондық Тобияхтың әкесі деп санайды. “Аммондық Тобия құлы” 445 жылы Самариялық Санбалат пен Арабиялық Гешем сияқты басқа жер иелерімен бірігіп, Нинемияның Иерусалим қабырғаларын қайта салуына қарсылық көрсеткен, мүмкін Нинемия жүргізген жер иелігі реформасынан туындаған. Бұл, Тобияхтың жеріндегі барлық тұрғындарды білдіреді деуге болады. Олардың жазбаларының сақталмауына себеп, олардың Яһудадан тыс жерде тұруы немесе жер аударылғанда жазбаларын алып кетпеуі болуы мүмкін. Ақырында олар қауымға қабылданды, және аталған Тобиях яһуди екені, Жоғары діни қызметкер Елиашивпен туыс екені, олардың арақатынасы жақсы болғандықтан ғибадатхана ауласында кеңсесі болған және кейбір туыстарымен бірге “Яһуданың ақсүйектері” тізіміне енген. Оның Нинемиямен келіспеушілігі анық байқалады, себебі Нинемия оны ғибадатханадан қуды да, одан кейін оны ритуалдық тазалаудан өткізуді талап етті. Мазардың сөзіне сүйенсек, оның “Аммондық құл” деген лауазымы жоғары мәртебелі шенеунік екенін көрсетеді. Бұл атақ қорлайтын мағынада қолданылғанымен, шын мәнінде “патшаның Аммондық құлы”, яғни Персия патшасының Аммонда тұратын құлы дегенді білдіреді. Бұл лауазым Аммондағы парсыларға қызмет көрсететін шенеунік деңгейін білдіреді және Тобиях сол жерде әкім болған деген болжам бар.

Эллиндік кезең

Птолемей II Филадельфтың қаржы министрі Аполлонийдің хатшысы Зенонның іскерлік құжаттарының арасында Тубиас есімді тұлғадан 12 мамыр 259 ж.б.д. күні жазылған екі хат бар, біреуі Аполлонийге, екіншісі патша Птолемейге жолданған. Бұл хаттарда Тубиас патшаның Аполлоний арқылы жіберген жануар сұранысына жауап береді, себебі патшаның ерекше жануарларға құштарлығы болған, және жіберген жануарларын нақтылайды, олардың барлығы үй жануарлары. Өзінің жоғары мәртебесін көрсету үшін Тубиас патшаға әдетке сай құрметпен, бірақ артық емес, ал Аполлонийге теңдес ретінде сөйлеген. Басқа папирустарда Тубиас Зенон мен оның серіктерін аймақ арқылы саяхаттарында жүк тасуға арналған малдармен ("жүк көтергіштермен") және ұнмен қамтамасыз еткені айтылады. Розенберг: «Тубиас – аралас ұлттан құралған дін қызметкерлерінің немесе әскери қауымдастықтың басшысы болды, ол жануарлар мен құлдарды өсіріп, Птолемей сарайына жеткізген. Тубиас Аполлониймен ғана емес, тіпті Птолемей II Филадельфоспен де жақын қарым-қатынаста болғандықтан, маңызды жергілікті жер иесі болғанға ұқсайды». Иосиф Жоғарғы рухани қызметкер Онияның немересі және Тобияхтың ұлы Иосип туралы кеңінен жазған. Дегенмен, есепте аталған барлық белгілі тұлғалар әулеттік және әкелік династияларға жатқандықтан, олардың нақты кім екендігі және оқиғалардың нақты мерзімі қазіргі ғалымдар арасында даулы мәселе болып қалуда. Бұл әңгіме бойынша, Иосипке патша Птолемей оның інісі Онияның орнына Сирия, Финикия және Самариядан шаруашылық салығын жинау құқығын берді, себебі ол патшаға салық төлеуден бас тартқан және жиырма екі жыл бойы осылай істеген. Сондай-ақ, Иосиптің жеті ұлының ең кішісі Хирканды патша Птолемейдің ұлының тууына арналған тойға өкіл ретінде жібергені айтылады. Екі бауырласын шайқаста өлтіргеннен кейін және Иерусалимге кіруге рұқсат алмағаннан соң, Хиркан Иордан өзенінен өтіп, отбасылық иелікті құрып, жеті жыл бойы араб көршілерімен қақтығыста өмір сүрген. Бұл жағдайды б.з.д. III-II ғасырлардағы Птолемейлер мен Селевкидтер арасындағы Сирия соғыстарының ошағы болған аймақтағы саяси дүрбелеңдер тұрғысынан қарастыруға болады. XIX ғасырда қазба жұмыстарынан табылған Ирак әл-Амирдегі археологиялық ескерткіштер Иосифтің сипаттаған Тубиад иелігімен тығыз байланысты екендігі анықталды.

Сайттың сипаттамасы

Ең көрнекті ғимарат, бүгінде Қаср әл-Абед деп белгілі, 15-25 тонна салмақтағы тастардан тұрғызылған, екі қабатты, тікбұрышты, бағаналы монументалды құрылыс. Ғимараттың бірінші қабатында төрт бөлмеден тұратын бірлік және кең дәліз болған, ал одан жоғары, дәл осындай биіктіктегі екінші қабатының ішкі бөлігі қирап қалған. Екі қабаттың арасында арстан бейнесі салынған фриз орналасқан, ал жоғарғы қабаттың үстінде бұрын қалпына келтірілген, қырандар мен Коринфтік капительдері бар рельеф және триглифтер мен метопалардан тұратын антамент салынған. Бірінші қабатта екі фонтан, олар мысықтар пішіндес кескінделген. Шамамен 240 метр қашықтықта, негізгі құрылысқа архитектуралық жағынан ұқсас, қосымша, кішкентай монументалды ғимараттың іздері табылды. Қасрдың айналасында жасалма көл, қоршау және бөгет, сондай-ақ көлді айналып өтетін жолға шығатын монументалды қақпа орналасқан. Қасрдың солтүстік-шығысына қарай, шамамен 900 метр жерде он бес үңгір бар, олардың алтауы жоғарғы, тоғызы төменгі жағында орналасқан. Кейбір үңгірлер тұруға, ал кейбіреулері сақтауға пайдаланылған, біреуінде мал байлауға арналған шұңқырлар, тостар және сақиналар болған, біреуі, мүмкін, көгершінхана, біреуі – цистерна, ал тағы біреуі – қарауылдық бекет болған. Екі үңгірдің (11 және 13 нөмірлі) кіреберісінің жанында арамей жазуымен «Тобия» деген жазу табылды. Бұл жазудың мерзімін анықтау үшін ғалымдар әртүрлі пікір білдірді, б.з.д. 5-3 ғасырлар деп санайды. Ирак әл-Амирден шығатын жол бойында Гиркан дәуіріндегі үлкен су жүйесінің бір бөлігі болған су құбыры орналасқан, оның кейбір бөліктері бүгінге дейін аймақтағы егістіктерді суару үшін қолданылады. Су құбырынан басқа, үңгір кешенінің солтүстігінде сатылы резервуар және екі каналдан тұратын дорикалық бағаналы құрылым табылды, ол да Гиркан дәуіріне жатса керек және ырымдық ванна немесе тұнба ретінде пайдаланылған болуы мүмкін. Розенбергтің сөзіне сүйенсек, бұл орын адамның араласуы, мысалы, Селевкидтердің генералы Тимофейдің б.з.д. 163 жылғы шабуылы, сондай-ақ 170 жылғы судың келтірген зияны және б.з.д. 30-31 жылдардағы, 363 жылғы және 551 жылғы жер сілкінісі сияқты табиғи факторлардың салдарынан біртіндеп құлдырап кеткен.

Сайттың дизайны мен безендіруі

Қаср белгілі бір жағынан шығыс қасиетті орындары мен патша сарайларының стандартына сәйкес салынған. Басты ғимарат пен монументалды қақпа да арыстан мен бүркіттермен әшекейленген, бұл жануарлар қасиетті орындарда бейнеленген және патшалық жануарлар қатарына жатады, сондай-ақ олар құдайлық немесе адам патша билігінің күшін символдайды. Қасрдың архитектурасы мен өрнегі негізінен эллинистік, ал көп жағынан Александрия стиліне ұқсас. Бұл басты ғимараттың құрылысынан көрінеді, ол екі бағаналы порталы бар үлкен кіреберіс залын, екі жағында бөлмелерді және кіреберіс пен басты залдың арасында екі кішкентай ашылулармен шектескен үлкен кеңістікті қамтиды. Жозеф өзінің басқа ұлдары да Александрияға баруға құштарлық танытпағандықтан, құттықтауын жеткізу үшін Гирканды жіберді. Алайда, Жозефтің Александриядағы өкілі Арион Гирканға ақша беруден бас тартты, сондықтан Гиркан оны тізбекке бұғаулады, патшаның жазасынан құтылып қана қоймай, сонымен қатар оның және ағалары оған қарсы жасырын көмек сұраған сарай қызметкерлерінің құрметіне ие болды. Патша оның әкесіне оны жылы ықыласпен ұсынатын хаттар жіберді. Гиркан Яһудеяға оралғанда, оның үлкен ағалары қарулы қарсылық көрсетті. Гиркан шайқаста жеңіске жетіп, екі ағасын өлтірді, бірақ Иерусалим қаласы оны қабылдамағандықтан, Иорданның арғы жағына қоныстанды. Біраз уақыттан кейін Селевк IV Филопатор (б.з.д. 187-175 жж.) Селевкид патшалығының патшасы болды. Гирканның әкесі Жозеф және оның інісі Ония II де қайтыс болды. Бас діни қызметкерлік Симон II-ге (б.з.д. 219-199 жж.) өтті. Гиркан Иорданның арғы жағындағы арабтарға қарсы соғысын жалғастырды және Хешбон маңында Тир бекінісін салды, Селевк IV билігі кезінде Иорданның шығысындағы аудандарды жеті жыл бойы басқарды. Птолемей V Эпифан (б.з.д. 205-182 жж.) де қайтыс болып, екі кішкентай ұлын қалдырды. Антиох Эпифан Сирия патшасы болғанда (б.з.д. 175-164 жж.), Гиркан арабтарға жасаған қастандықтары үшін өзін ақтауға шамасы келмейтінін түсінді, ол өзіне-өзі қол жұмсады, ал оның мүлкін Антиох тартып алды.

Есептерді салыстыру

Дегенмен, ең қиын мәселе – хронология. Иосифтің бір көне түсіндірушісі, оқигадағы патша Птолемей III Эуэргет (б.з.д. 246-222 жж.) болды деген пікірді айтты. Бірақ бұл монарх Клеопатраның күйеуі де емес, оның тікелей ізбасары Селевк IV те емес. Оқиғаға сәйкес келетін жалғыз билеуші – Птолемей V Эпифан (б.з.д. 205-182 жж.), ол б.з.д. 193 жылы Антиох III-нің қызы Клеопатраға үйленді. Бірақ сонда Жүсіп Мысыр салықтарын жинай алмаған болар, себебі сол кезде Коэле-Сирия Мысырдың емес, Сирияның билігінде болды. Ал екі елдің ел табысын бөліскені туралы айғақ – Жүсіптің қиындықтан қашу әрекеті ғана. Птолемей V-нің үйленуінен (193 ж.) өліміне (182 ж.) дейінгі кезең де Жүсіптің салық жинаған уақыты (жиырма екі жыл) туралы мәлімдемемен сәйкес келмейді, тіпті Гирканның осы қысқа мерзімде есейіп, ер жеткеніне де сену қиын. Сондықтан Бюхлер Жүсіптің қызмет мерзімін б.з.д. 219-199 жылдар аралығына орналастыруға мәжбүр, бірақ бұл Иосифтің салықты бөлу туралы айтқан сөзін жоққа шығарады.