Кіріспе

Гүлді өсімдіктер түрі

Capsicum chinense, көбінесе "хабанеро типті бұрыш" деп аталады, Америкаға тән бұрыш түрі. C. chinense сорттары өзінің ерекше дәмімен және көптеген сорттарының күшті ашылығымен кеңінен танымал. Әлемдегі ең ащы бұрыштар осы түрге жатады, 2023 жылы C. chinense сорты Pepper X-те Scoville шкаласы бойынша 2,69 миллион бірлікке жеткен. Кейбір таксономистер C. chinense-ді C. annuum түрінің ішінде қарастырады және ол C. annuum кешенінің мүшесі болып табылады; алайда, C. chinense және C. annuum бұрыш өсімдіктерін кейде түйіндегі гүлдер немесе жемістер саны бойынша ажыратуға болады – C. chinense үшін екіден беске дейін, ал C. annuum үшін біреу – бірақ бұл әдіс әрқашан дұрыс болмайды. Екі түр де будандаса алады және түрлер аралық гибридтерді тудырады. C. frutescens, C. chinense түрінің ата-тегі болуы мүмкін.

Таксономия

Түрдің ғылыми атауы C. chinense немесе C. sinensis ("қытай бұрышы") – қате атау. Capsicum тұқымдасының барлық түрлері Жаңа дүниеде пайда болған. Голланд ботанигі Николаус Йозеф фон Жаквин (1727–1817) 1776 жылы түрді жаңылысқандықтан осылай атады, себебі ол оның Қытайда шыққандығына сенді, олар қытай асханасында көп қолданылғандықтан; алайда кейіннен оның еуропалық саяхатшылармен әкелінгені анықталды.

Өсімдіктің сыртқы түрі

C. chinense ішінде өсімдіктердің сыртқы түрі мен ерекшеліктері айқын түрде әрқалай болуы мүмкін. Мысалы, жақсы танымал хабанеро (habanero) сорты шамамен бір метр биіктіктегі кішкентай, тығыз көп жылдық бұталар түрінде өседі. Гүлдері, көптеген Capsicum түрлері сияқты, бес құлпынайлы, кішкентай және ақ түсті болады. Жеміс пайда болғанда түсі мен пішіні әр түрлі келеді, ең көп кездесетін піскен түстері – қызыл, қызғылт сары және сары, бірақ қоңыр және күлгін түстер де кездеседі. Басқа түрлерге тән ерекшелік – шамалы тереңдікте орналасқан тамыр жүйесі, ол өте кең таралған.

Тарату

C. chinense-нің тегін анықтау оңай мәселе емес. Дегенмен, МакЛеод, Пикерсгилл және Эшбоудың бірнеше есебі оның шығу орталығын тропикалық Солтүстік Амазонкада, Оңтүстік Бразилиядан Боливияға дейін жатқанын көрсетеді (Эшбоу, В. Х. 1993. Жаңа дақылдың тарихы және пайдалануы. 132–139 бб. Ж. Дженик және Ж. Э. Саймон (ред.), Жаңа дақылдар. Уайли, Нью-Йорк). Кейіннен ол Кариб бассейніне және Кубаға тарады, осыдан "Habanero" атауы пайда болды, яғни "Хабанадан" (Кубаның Хабана қаласы), себебі осы порт арқылы осы түрдің көптеген сорттары экспортталды. (Атауына қарамастан, хабанеро және басқа да өткір дәмді ингредиенттер дәстүрлі кубалық тағамдарда көбінесе қолданылмайды.) Мұндай жылы климатта ол көп жылдық өсімдік ретінде бірнеше жыл өмір сүре алады, бірақ суық климатта C. chinense көбінесе қыстан өтпейді. Дегенмен, ол келесі өсу маусымында өткен жылғы тұқымдарынан оңай өне бастайды.

Үйірткілеу, өсіру және ауыл шаруашылығы

C. chinense тұқымдары Орталық Америкадағы үңгірлерде табылған, бұл жергілікті халықтың б.з.д. 7000 жылдан бері бұрыштарды жегенін көрсетеді. Шығыс Мексикадағы Тамаулипас және Техуакан қалаларындағы 9000 жылдық қабірлерден құрғақ бұрыш жемістері мен тұқымдары табылды, бұл олардың б.з.д. 7000 жылдан бері қолданылғанын көрсетеді.

C. chinense бұрыштары туған жерлерінде мыңдаған жылдар бойы өсірілген, бірақ Колумбия алмасудан кейін Америка құрлығының шегінен тыс аймақтарда шамамен 400-500 жылдан бері ғана қолжетімді болды. Олар негізінен қайнатылған тағамдар мен соустарда, сондай-ақ ет пен тауыққа маринад жасауда қолданылады. Кейде американдық тағамдарда да осы бұрыштардың кейбір түрлері қолданылады. Мысалы, Хабанеро (C. chinense сорттарының тобы) американдық мәдениеттегі Tex-Mex және мексикалық тағамдардың танымалдығына байланысты жиі ыстық соустар мен өте ащы сальсаларда қолданылады.

Гибридтер мен жергілікті тұқымдар

Армагеддон бұрышы (C. frutescens)