Кіріспе

Жүректі бейнелейтін символ – графикалық символ. Жүрек символы – "жүрек" ұғымын метафоралық немесе символдық мағынада білдіру үшін қолданылатын идеограф. Анатомиялық тұрғыдан дәл келмейтін пішінде бейнеленген жүрек символы көбінесе эмоциялардың орталығын, оның ішінде махаббат пен сүйіспеншілікті, әсіресе романтикалық махаббатты көрсетеді. Кейде осы символдың орнына немесе оған қоса "жараланған жүрек" символы қолданылады, ол жебемен тесілген немесе екі немесе одан көп бөлікке "бөлінген" жүрек түрінде бейнеленеді, бұл көңіл ауруын білдіреді.

Ежелгі кездегі ұқсас пішіндер

Пепал жапырақтары Инд өркениетінің көркем бейнелеулерінде қолданылған: сол жерден жүрек пішіндес алқа табылды және қазір Үндістанның Ұлттық мұражайында көрсетілуде. Б.з.д. V-VI ғасырларда жүрек пішіні сильфий өсімдігінің жүрек пішіндес жемісін бейнелеу үшін пайдаланылған, бұл өсімдік, мүмкін, контрацептивтік және құмарлықты қоздыратын зат ретінде қолданылған. Б.з.д. V-VI ғасырлардағы Кирине қаласының күміс монеталарында осыған ұқсас суреттер бейнеленген, кейде оларға сильфий өсімдігі қоса берілген, бұл оның тұқымын немесе жемісін көрсетеді. Ежелгі Жапонияда жүрек символы Иноме (猪目) деп аталған, яғни «жабайы шошқаның көзі» деген мағынаны білдіреді және ол зұлым рухтарды қорғау мағынасын береді. Бұл әшекейлер синтоизм ғибадатханаларын, буддалық храмдарды, қамалдарды және қару-жарақтарды безендіру үшін қолданылады. Осы ою-өрнектің ең ерте мысалдары VI-VII ғасырлардағы семсерлерге бекітілген торан гата цуба (яғни, кері жұмыртқа пішіндес цуба) стиліндегі жапондық түпнұсқа цубаларда (жаугерлерде) кездеседі, ал цубаның бір бөлігі жүрек символының пішінде ойылып жасалған.

Ең ерте пайдаланған

Жүрек пішіні және оның жүрек метафорасында қолданылуы орта ғасырдың соңында қалыптасты, бірақ бұл пішін көптеген ежелгі эпиграфиялық ескерткіштер мен мәтіндерде де кездеседі. 13-14 ғасырлардағы ерте мысалдар немесе тікелей алдыңғылары болуы мүмкін, ал 15 ғасырда махаббатты бейнелейтін жүрек символы дамып, 16 ғасырда Еуропада кең таралды. 14 ғасырға дейін жүрек пішіні жүрек метафорасының мағынасымен байланысты емес еді. Геометриялық пішіннің өзі одан да ертерек дереккөздерде кездеседі, бірақ бұл жағдайларда жүректі емес, көбінесе жапырақтарды бейнелейді: мысалы, ежелгі инжир жапырақтарын, ал ортағасырлық иконография мен геральдикада – плющ пен су лилиясының жапырақтарын. Жүректің романтикалық махаббат символы ретіндегі ең алғашқы бейнесі 1250 жылдарға даты келеді. Ол француз тіліндегі «Роман де ла Пуар» атты қолжазбадағы «S» әрпін безендіретін миниатюрада кездеседі. Миниатюрада тізе бүгіп отырған ғашық (немесе, дәлірек айтқанда, ғашықтың «ұсыныс көзі» немесе «жұмсақ қарауының» аллегориясы) бойжеткенге жүрегін ұсынады. Бұл жүрек ортағасырлық анатомиялық сипаттамаларға сәйкес, қарағай конусына ұқсайды («ұшы жоғары қарап тұрған» күйде). Алайда, бұл миниатюрада жүрек пішінін тудырған нәрсе – ғашықтың саусағының нысанға тиюі ғана; нысанның толық контуры жартылай жасырылған, сондықтан белгісіз. Сонымен қатар, миниатюрадағы қолжазбаның французша атауы ағылшын тілінде «Алмұрт туралы әңгіме» деп аударылады. Демек, жүрек пішіндес нысан – алмұрт болуы мүмкін; алмұрт жүректі білдіреді деген тұжырым күмәнді. Сондықтан, бұл бейне жүректің романтикалық махаббат символы ретіндегі алғашқы бейнесі ме деген пікірлер әртүрлі. 1305 жылы Падуадағы Скровени капелласында Джотто салған суретте, Иса Мәсіхке жүрегін ұсынған қайырымдылықтың (caritas) аллегориясы бейнеленген. Бұл жүрек те сол кездегі анатомиялық сипаттамаларға сәйкес, қарағай конусы пішіндес («ұшы төмен қарап тұрған» күйде) суреттелген. Джоттоның суреті кейінгі суретшілерге зор әсер етті, ал Каритастың жүрек ұсынатын мотиві Таддео Гадди Санта-Крочеде, Андреа Пизано Флоренция баптистериясының оңтүстік порталындағы қола есікте (шамамен 1337 жыл), Амброджио Лоренцетти Сиенадағы Палаццо Публикода (шамамен 1340 жыл) және Андреа да Флоренце Флоренциядағы Санта-Мария Новеллада (шамамен 1365 жыл) суреттерінде көрсетілген. Жүректің ұшын жоғары қаратып көрсету әдеті 14 ғасырдың соңында өзгеріп, 15 ғасырдың бірінші жартысында сирек кездеседі. Жүректің түбіндегі ойыс көрсету әдеті жүректің ұшын төмен қаратып көрсету әдетімен бірдей уақытта тарады. Қазіргі қызыл жүрек пішіні 15 ғасырдың соңынан бері ойын карталарында қолданылып келеді. Әртүрлі гипотезалар орта ғасырдың соңында қалыптасқан «жүрек пішінін» ежелгі замандағы геометриялық пішіннің мысалдарымен байланыстыруға тырысты. Бұл теориялар қазіргі заманғы, 1960 жылдардан бастап ұсынылып келеді және олар әлі де болжамды болып қала береді, өйткені ежелгі алдыңғылар мен орта ғасырлық дәстүр арасындағы байланыс көрсетілмеген. Нақты ұсыныстарға мыналар жатады: ежелгі заманда контрацептив ретінде қолданылған сильфиум өсімдігінің тұқымының пішіні, әйел денесінің ерекшеліктерінің стильделген бейнелері, мысалы, әйелдің кеудесі, жамбасы, кіндік аймағы немесе жазылған жыныс мүшесі.

Қайта өрлеу дәуірі мен ерте заманауи

Персия астанасы Ктесифонның қираған жерінен қазба жұмыстарынан табылған әртүрлі жабын және қабырға панельдерінде жүрек пішіндерін көруге болады (б.з.д. 90 ж. – 637 ж.). Лютерлік роза – 1530 жылы Мартин Лютер Аугсбург диетасы кезінде Кобург бекінісінде болғанда, ханзада Джон Фредериктің тапсырысы бойынша оған арнап жасалған мөр. Лютер Лазарус Шпенглерге осы символдың түсіндірмесін былай деп жазды: "Жүректегі қара крест, ол өзінің табиғи түсін сақтайды, мен өзімді айқышқа шегеленгенге деген сенім бізді құтқаратынын еске түсіру үшін. 'Жүрегімен сенген адам ақталады' (Римдіктерге 10:10)". Сенімді емес дереккөз: дата=2013 жылдың наурызы.

Киелі жүректің 18 ғасырға дейінгі кейбір бейнелерінде аорта символда көрсетілген екі "камераның" арасында орталықта орналасқан, жоғарыда көрінетін түйін ретінде сақталған, және ішінара бүгінге дейін көрсетіледі (әсіресе тәж, жалын, сәуле немесе крест сияқты элементтермен жасырылған болса да), бірақ "жүректер" костюмі 15 ғасырдан бері бұл элементке ие болған емес.

Қазіргі заманғы

XIX ғасырдан бері бұл символ Валентин күніне арналған карточкаларда, тәтті қораптарда және осы сияқты танымал мәдениет нысандарында романтикалық махаббаттың символы ретінде жиі қолданылып келеді. Жүрек символын ағылшын тіліндегі "to love" етістігі үшін логограмма ретінде пайдалану 1977 жылы пайда болған "I ♥ NY" жазуынан бастау алды. Жүрек белгілері бейне ойындарда "денсаулықты" немесе "өмірді" көрсететін жиі қолданылатын символдар. Super Mario Bros. 2 (1987, 1988) ойынында "өмір жолағы" алтыбұрыштардан құралған, бірақ 1990 жылдардағы осы ойынның жаңа нұсқаларында алтыбұрыштар жүрек пішіндерімен ауыстырылды (Castlevania франшизасы ерекше жағдай, онда жүректер денсаулықты емес, екінші қарулар үшін оқ-дәрі ретінде қолданылады). 1990 жылдан бері жүрек символы бейне ойындардан тыс, денсаулықты білдіретін идеограмма ретінде де қолданыла бастады, мысалы, мейрамханалар жүрекке пайдалы заттардың мөлшерін көрсету үшін оны пайдаланады (мысалы, "холестерин аз"). 1995 жылы Америкалық Жүрек Қауымдастығы жүрекке пайдалы тағамдарды көрсету үшін авторлық құқықпен қорғалған "жүрек тексеруі" символын енгізді.

Геральдика

Герльдикадағы ең ерте жүрек пішінді элементтер 12 ғасырда пайда болды; Данияның елтаңбасындағы жүректер Дания патшаларының патшалық туына дейін жетеді, ол өз кезегінде 1190 жылдарға дейін қолданылған мөрге негізделген. Дегенмен, бұл элементтер жүрек пішінде болғанымен, бастапқыда жүректі бейнелемеген және махаббатқа қатысты ешқандай идеяны символдамаған. Керісінше, олар су лилиясының жапырақтарын бейнелеген деп есептеледі. Су лилиясының жапырақтарын бейнелейтін ерте геральдикалық жүрек пішінді элементтер өзендерге немесе теңіз жағалауына жақын аймақтармен байланысты әртүрлі дизайнды жобаларда кездеседі (мысалы, Фризияның тулары). Геральдикада кері жүрек пішінді белгілер стильдес түрде ұрықтарды (итальян тілінде coglioni) бейнелеген, мысалы, Милан қаласының Коллеони әулетінің елтаңбасында қолданылған. 1333 жылға жатқызылатын Дуглас лорды Уильямның мөрінде Роберт Брюстің жүрегі деп саналатын жүрек пішіні бейнеленген. Алайда, бұл мөрдің нақтылығы "өте күмәнді", яғни ол 14 ғасырдың соңына, тіпті 15 ғасырға жатуы мүмкін. Нақты жүректі бейнелейтін геральдикалық элементтер ерте заманауи кезеңде кеңінен таралды, Киелі Жүрек шіркеу геральдикасында бейнеленді, ал жүректер махаббатты көрсететін буржуазиялық елтаңбаларында пайда болды. Кейіннен жүректер қалалық елтаңбаларда да танымал элементтерге айналды.

Ботаникалық символика

Дәстүрлі жүрек символы мен сильфий жемісінің бейнелері арасындағы байланыс туралы әртүрлі пікірлер айтылды. Сильфий – (вероятно) жойылған, классикалық дәуірде белгілі және ферула туысына жататын, дәмдеуіш және медициналық мақсатта қолданылған өсімдік (оның емдік қасиеттері контрацепциялық және түсік қылдыру әрекеттерін қамтиды, бұл өсімдікті жыныстық қатынас және махаббатпен байланыстырады). Біздің заманымыздан бұрын 6-5 ғасырлардағы ежелгі Ливияның күміс монеталарында жүрек символына ұқсас бейнелер бейнеленген, кейде олар сильфий өсімдігінің суреттерімен бірге келеді. Сильфийдің орнына қолданылған, оған жақын ферулалық асафетида түрі Тибет және Үндістанда құмарлықты қоздырғыш ретінде қарастырылады, бұл сильфийге қатысты үшінші махаббаттық байланысты көрсетеді.

Параметрлеу

Жүрек пішінді қисықтардың бірнеше параметрленулері сипатталған. Олардың ең танымалдарының бірі – кардиоид, ол бір ұшы бар эпициклоид. Бірақ кардиоидта ұш болмағандықтан, оны жүрек емес, стильдеулі су лилиясының жапырағы, «теңіз жапырағы» деп атауға болады. Басқа қисықтар, мысалы, (x² + y² − 1)³ − x²y³ = 0 имплицитті қисығы, жүрек пішінін жақсырақ бейнелеуге мүмкіндік береді.

Пайдаланылған әдебиеттер

Мартин Кемп, "Жүрек" ("Christ to Coke: How Image Becomes Icon" кітабынан), Оксфорд университетінің баспасы, 2011, 81–113.