Кіріспе

Заңдар қақтығысында сипаттау немесе жіктеу – шетелдік заңды қамтитын сот ісіне шешім қабылдаудың екінші кезеңі. Бұл процесс ағылшын заң жүйесінде сипаттама немесе жіктеу ретінде, ал Еуропалық соттың ағылшын тіліндегі шешімдерінде осылай аталады. Француз құқығында бұл біліктілендіру деп белгілі. Бұл әдіс, негізінен мүліктік сипаттағы мәселелерге қатысты, істің мән-жайларын ескере отырып, қолданылатын құқық ережелерін дұрыс таңдау үшін қолданылады. Оның мақсаты – әртүрлі құқықтық юрисдикциялардың заңдары арасындағы айырмашылықтарды келісу. Сипаттаудың басты міндеті – жауапкер қозғаған істің сипатын анықтап, оған қатысты қолданылатын заң ережелерін белгілеу. Бұл lex fori-ден өзгеше заңдардың қолданылуына әкелуі мүмкін. Анықтаманы күрделендіретін қосымша факторлар бар, себебі қосымша сұрақтар мен қайтару бастапқы анықтама нүктесін табуды қиындатуы мүмкін. Англия мен Уэльстегі басты сот шешімі – Macmillan Inc v Bishopsgate Investment Trust plc (No 3) [1996] WLR 387.

Шолу

Тасвирлеу – құқық таңдау және юрисдикция мәселелерін анықтаудағы маңызды элементтердің бірі. Алғашқы кезеңде сот өзінің құзыреттілігін анықтап, қажет болған жағдайда, сотқа жүгінуді теріс тартуды болдырмауды қарастырады. Істі қарауға құзыреттілігі бар екенін форум соты шешкеннен кейін, ол талаптың себептерін сипаттауы немесе жіктеуі керек, бұл құқық таңдау мәселелерімен байланысты. Бұл заңдар қақтығысындағы ең маңызды және қиын мәселе болып саналады, себебі мемлекеттер арасындағы сауда-саттық және саяхат кең таралған. Бұзылған уәделердің, кемшілді тауарлардың, жол апаттарының және отбасылық дау-жанжалдардың салдары енді бір мемлекеттің немесе ұлттың шегімен ғана шектелмейді. Бұл әсіресе күрделі, өйткені ұлттық заңдар көбінесе ұлттық мүдделерді қамтамасыз етуге бағытталған. Әртүрлі талаптар мен оларға қатысты заңдық шаралар мемлекеттен мемлекетке өзгеше болады. Бұл тарихи және саяси жағдайларға байланысты. Рим I және Рим II регламенттерін Еуропалық Одақтың заңдар қақтығысы жүйесіне қосу, коммерциялық немесе азаматтық мәселелерде, яғни бұзылған уәделер, кемшілді тауарлар, жол-көлік оқиғалары сияқты жағдайларда қолданылатын құқықты анықтауға арналған, егер тараптардың бірі Еуропалық Одаққа мүше мемлекетте тұратын болса. Халықаралық жеке құқық бойынша сот шешімінде тасвирлеудің рөлі, мысалы, А велосипедті Б-ға сату сияқты ең қарапайым жағдайда айқын көрінеді. Бұл мәміледе келісімшарттық және меншік құқығына қатысты элементтер бар. Әртүрлі юрисдикциялар өздерінің заңдарына сәйкес мәселені әртүрлі тасвирлейді. Халықаралық жеке құқық контекстінде маңызды болғандықтан, сот тиісті құқықты анықтап, оны қолдануға жауапты. Мысалы, ағылшын құқығында талаптың себептерін тасвирлеудің екі түрлі тәсілі бар. Біріншісі – шарттық және шарттан тыс міндеттемелерге қатысты коммерциялық және азаматтық мәселелер. Рим регламенттері осы мәселелерде құқық таңдау ережелерін анықтайды, тасвирлеу үшін бөлу жүйесін ұсынады. Екінші тәсіл – мүлік, неке және Рим регламентіне жатпайтын мәселелерге қатысты қолданылатын ортақ құқық ережелері. Macmillan Inc. v Bishopsgate Investment Trust plc [1996] 1 ALL E R 585 ісінде Auld LJ "Дұрыс тәсіл – талаптың тұжырымдамасынан тыс, lex fori бойынша талап пен қорғаныс тудырған нақты мәселені немесе мәселелерді анықтау" екенін қабылдады. Екі жағдайда да тасвирлеу құқық таңдауды анықтау үшін фактілер жиынтығына қолданылатын құқықты анықтаудан тұрады. Бұл көбінесе lex causae, яғни "себептердің құқығына" сілтеме жасау арқылы жасалады. Алайда, lex causae кейбір жағдайларда істің фактілерін анықтау үшін қиындықтар тудыруы мүмкін.

Мәселелерді сипаттау мен заңдарды сипаттау

Заңдар қақтығысында сипаттама нақты бір істе даулы мәселелерге де, жеке-жеке шетелдік заңдарға да қолданылуы мүмкін.

Мәселелер

Әдетте, шекарадан тыс элементі бар дауларда, тараптар арасында мәселе туындаған жағдайда, сот осы даудың сипатын анықтайды, ал мәселенің сипаттамасы немесе жіктелуі қолданылуға тиісті құқық таңдау ережесін көрсетеді. Мәселені жіктеу процесі заңдар қақтығысының маңызды бөлігі болғанымен, жіктелуге қатысты даулар салыстырмалы түрде сирек кездеседі. Көп жағдайда дұрыс жіктелу дерлік "ойланбастан" қолданылады. Ағылшын құқығында жіктелу даулы болған ең әйгілі істердің екеуі – Macmillan Inc v Bishopsgate Investment Trust plc (No 3) [1996] WLR 387 және Raiffeisen Zentralbank Österreich AG v Five Star General Trading LLC [2001] EWCA Civ 68. Macmillan ісінде мәселе қандай тараптың белгілі бір акцияларға басымдық құқығы бар екендігінде болды – акциялардың ипотекалық ұстаушысы немесе ипотека беруші алдаған кінәсіз үшінші тарап. Ипотекалық ұстаушылар мәселені мүліктік құқық мәселесі ретінде дұрыс жіктеуге болады (осы жағдайда мүліктің орнының заңы қолданылады) деп мәлімдеді, ал алдау құрбандары бұл мәселенің реституция заңымен реттелетінін (осы жағдайда байыған жердің заңы қолданылады) айтты. Апелляциялық сот акцияларға құқық кімге тиесілігі туралы мәселені мүліктік құқық мәселесі деп шешті. RZB v Five Star General Trading LLC [2001] EWCA Civ 68 ісінде теңіз сақтандыру полисінен түскен кіріс кімге тиесілігі мәселесі қарастырылды – полис ипотекаға берілген банктерге ме, теңіздегі соқтығысудан кейін полиске тыйым салынған үшінші тарапқа ме. Үшінші тарап бұл мәселені мүліктік құқық мәселесі деп есептеді (осы жағдайда мүліктің орнының заңы, яғни Франция заңы қолданылуы керек, және олар жеңіске жетер еді). Банктер бұл мәселенің келісім-шарт заңымен реттелетінін (осы жағдайда келісім-шарттың қолданылатын заңы – ағылшын заңы) айтты. Апелляциялық сот бұл мәселені келісім-шарт мәселесі деп таныды.

Шетелдік заңдар

Англия соттары көбінесе шетелдік заң ережесін сипаттауға тырысып, оның олар қарастырып отырған дауға қатысы бар ма, жоқ па екенін анықтайды. Мысалы, Huber v Steiner (1835) 2 Bing (NC) 202 ісінде сот француз заңдарының бір ереженің сипатын қарастырды, ол француз заңдарымен реттелетін вексельге бес жылдан кейін талап ашуға тыйым салған. Сот француз заңдарының ережесінің мазмұндық емес, процессуалдық сипатта болғанын анықтады, және осылайша ол ағылшын сотының алдындағы іс жүргізуде қолданылмайды, себебі процессуалдық мәселелер ағылшын заңдарымен шешіледі. Сол сияқты, Re Maldonado [1954] P 223 ісінде испандық тұрғын жері жоқ мұрагерлерсіз қайтыс болды. Испания заңы бойынша мемлекет «соңғы иегер» ретінде мұрагерлікке ие болар еді. Ағылшын соты испан заңын мұрагерлік ережесі ретінде дұрыс сипаттау керек болды (сол жағдайда ол қайтыс болған адамның тұрғын жерінің заңы ретінде қолданылар еді) немесе мүлік құқығы ережесі ретінде (сол жағдайда ол қолданылмайды, себебі тиісті мүлік Англияда орналасқан және құқық орналасқан жерінің заңымен (lex situs) анықталады). Сот испан заңын мұрагерлік ережесі ретінде сипаттап, оны қолданды.

Еуропалық Одақ ережелері бойынша

Азаматтық және коммерциялық мәселелерге қатысты еуропалық жүйеде құқық таңдау сипаттамасы Рим I және Рим II регламенттерімен анықталады. Рим I регламенті, Рим конвенциясын алмастырып, екі тарап арасындағы ерікті міндеттемелерді білдіретін шарттық міндеттемелерге қатысты құқық таңдау ережелерін реттейді. Ол Брюссель регламентінің 7.1-бабында қолданылатын анықтаманы пайдаланады: "Басқа, анықталған тұлғаға қатысты ерікті түрде қабылданған міндеттеме". Рим II регламенті шарттық емес міндеттемелерді, соның ішінде зиян келтіру, құқық бұзушылықтар және жартылай құқық бұзушылықтарды қамтиды. Мәселенің шарттық немесе шарттық емес екенін анықтау көзғалысқа қарағанда қарапайым болып көрінуі мүмкін, бірақ шартқа дейінгі міндеттемелерді және жауапкершілікті, дауларды жіктеуді, немесе шарттасқан тараптар арасындағы сенімгерлік міндеттемелерді (шарттың нәтижесінде туындайтын шарттық немесе шарттық емес міндеттемелер емес) қарастырғанда қиындықтар туындайды. Сипаттама мәселесі қай регламент қолданылатынын анықтау үшін өте маңызды. C 359/14 Ergo Insurance SE (2016) ісіндегі басшылық шешім келісімшарттың, осы жағдайда сақтандыру шартының, шарттық немесе шарттық емес деп жіктелуінің арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Шешімде заң таңдау ережелерін қолданудың алғашқы кезеңі, әсіресе еуропалық жүйедегі ережелерді, дауларды жіктеу немесе "санаттау" екені расталды. Еуропалық контексте "шарттық міндеттеме" және "шарттық емес міндеттеме" ұғымдары ұлттық заңнамадан тәуелсіз қарастырылуы тиіс. "Шарттық емес міндеттеме" ұғымы кеңінен анықталды және кем дегенде ішінара "шарттық міндеттемелерге" жатпайтын міндеттемелерге сілтеме жасалды (C 375/13 Kolassa ісінің 39-тармағы).

Қазіргі заманғы тәсіл

Мінездеме және құқық таңдау ережелері қатаң түрде жұмыс істегендіктен, шешім жүйенің екі бөлігінде де сот дискрециясының кеңеюіне мүмкіндік берілді. Сондықтан көптеген құқықтық жүйелер ағылшын құқығында «тиісті заң» деп аталатын тәсілді қабылдады: іс негіздемесімен ең тығыз байланысы бар заңды анықтау және қолдану. Бұл терминдердің бұрынғы тәсілмен ұқсас сипаттамаға ие екені мойындалады, сондықтан оларды бағалауда сақтылық таныту қажет. Теориялық тұрғыдан алғанда, икемділік соттардың халықаралық көзқарасын және көпжақты тәсілін сақтауға көмектеседі, және көп жағдайда нәтижелер үміттендіргендей. Алайда, АҚШ-та қазір қолданылатын тест «ең маңызды байланыс тестісі» немесе Екінші Конфликттер туралы Ережеде сәл өзгертілген түрінде «ең маңызды қарым-қатынас тестісі» деп аталады. Бірақ, әртүрлі соттар осы бейнелеу тілдік фразаларды әртүрлі интерпретациялағандықтан, сот шешімдерінде үлкен дәйектілік байқалмайды.