Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1921 жылғы бейбіт шарты
1921 peace treaty
Карс шарты – Түркия мен үш Закавказия кеңестік республикалары арасындағы шекараны белгілеген шарт. Бұл республикалар қазір тәуелсіз Армения, Грузия және Әзербайжан мемлекеттері. Шарт 1921 жылдың 13 қазанында Карс қаласында қол қойылды. Бір ғана ерекшелік – Сурмали аймағы, ол 1826-1828 жылдардағы орыс-парсы соғысынан кейін Түрікменчай шарты арқылы Ресейге қосылғанға дейін Иранның Ериван хандығының бір бөлігі болған.
The Treaty of Kars was a treaty that established the borders between Turkey and the three Transcaucasian Soviet republics, which are now the independent republics of Armenia, Georgia and Azerbaijan. The treaty was signed in the city of Kars on 13 October 1921. The only exception was the Surmali region, which had been part of the Erivan Khanate of Iran before it was annexed by Russia in the Treaty of Turkmenchay after the Russo Persian War of 1826–28.
Қол қоюшылар
Келісімге Түркияның Уақытша үкіметінің өкілі генерал Казым Карабекир, парламент депутаты және Шығыс майданының қолбасшысы Вели Бей, парламент депутаты Мухтар Бей және елші Мемдух Шевкет Паша, Кеңес Ресейінің елшісі Яков Ганецкий, Кеңес Армениясының сыртқы істер министрі Асканаз Мравян және ішкі істер министрі Погос Макинцян, Кеңес Әзербайжанның мемлекеттік бақылау министрі Бехбуд Шахтахтинский, Кеңес Грузиясының әскери және теңіз істері министрі Шалва Елиева және сыртқы істер мен қаржы министрі Александр Сванидзе қол қойды. Бірінші Армения Республикасының соңғы премьер-министрі Симон Вратсянның естеліктеріне сәйкес, большевиктер Ани мен Кулптың мәртебесін қайтадан келісуге тырысып, оларды Кеңес Армениясының құрамында қалдыруды көздеді. Ганецкий армяндар үшін Анидің "зор тарихи және ғылыми құндылығын" баса көрсетіп, Кулпты "Транскавказияның ажырамас бөлігі" деп мәлімдеді. Алайда Түркия Мәскеу шартында келтірілген шарттарды қайтадан келісуден бас тартты, бұл кеңес тарапынан наразылық тудырды. Келісімге сәйкес түрік әскерлері қазіргі Арменияның Ширак облысының батыс жартысына, соның ішінде Александрополь (Гюмри) қаласына сай келетін аумақтан шығуға міндетті болды. Жаңа автономиялық Нахчыван аумағына бұрынғы Нахчыван уезі, Шарур Даралагез уезінің Шарур бөлігі және бұрынғы Ереван генерал-губернаторлығының Ериван уезінің оңтүстік бөлігі кірді. Жаңа автономиялық республиканың құрылуы Әзербайжанға Түркияның бақылауындағы Арас дәлізімен 18 шақырымдық шекараға ие болуға мүмкіндік берді.
The treaty was signed by the Turkish Provisional Government Representative General Kâzım Karabekir, MP and Commander of Eastern Front Veli Bey, MP Mouhtar Bey, and Ambassador Memduh Şevket Pasha, Soviet Russian Ambassador Yakov Ganetsky, Soviet Armenian Minister of Foreign Affairs Askanaz Mravyan and Minister of Interior Poghos Makintsyan, Soviet Azerbaijani Minister of State Control Behboud Shahtahtinsky, and Soviet Georgian Minister of Military and Naval Affairs Shalva Eliava and Minister of Foreign Affairs and Financial Affairs Aleksandr Svanidze. According to the memoirs of Simon Vratsian, the last prime minister of the First Armenian Republic, the Bolsheviks attempted to renegotiate the status of Ani and Kulp and to retain them as part of Soviet Armenia. Ganetsky emphasised the "great historical and scientific value" of Ani for the Armenians and declared Kulp to be an "inseparable part of Transcaucasia". However, Turkey refused to renegotiate the terms agreed upon in the Treaty of Moscow, much to the disappointment of the Soviets. The treaty required Turkish troops to withdraw from an area roughly corresponding to the western half of Armenia's present day Shirak Province, including the city of Aleksandropol (Gyumri). The new autonomous Nakhchivan territory comprised the former Nakhchivan Uyezd, the Sharur part of the Sharur Daralagezsky Uyezd and the southernmost parts of the Erivansky Uyezd of the former Erivan Governorate. The creation of the new autonomous republic allowed Azerbaijan to share a 18 km boundary with the Aras corridor, which was now controlled by Turkey.
Түркия-Иран қарым-қатынастарына әсері
Карс келісімшарты Түркия мен Иран қарым-қатынасына да әсер етті. Сурмали және Арас дәлізін қоса аннексиялау Түркияның Иранмен шекарасын сәл кеңейтті. 1920 жылдардың соңында Арарат тауы маңында Арарат көтерілісі басталды. Түркия көтерілісті басуға тырысқанда, күрд көтерілісшілері Иран шекарасы арқылы Кіші Арараттың шығыс жағына қашып, оны көтеріліс кезінде мемлекеттен қорғану үшін баспана ретінде пайдаланды. Жауап ретінде Түркия Иран шекарасын кесіп, аймақты басып алды. Кіші Арарат аймағы шекараны белгілеу жөніндегі келіссөздерде түрік және ирандық дипломаттар арасында талқылау нысанына айналды. 1932 жылы Тегеранда Иран, оңтүстіктегі бірқатар аумақтарға алмастыру шартымен, аймақты Түркияға беруге келісті. Бірақ, келісім кейбір ирандық дипломаттардың наразылығына байланысты кешіктірілді. Олар Кіші Арарат аймағының стратегиялық маңызы бар екенін есептеді және Карс келісімшартының заңдылығына күдік келтірді. Дипломаттар Түркияның Сурмали аумағына заңды құқығы жоқ деп санды, себебі ол Түркменчай келісімі арқылы Ресей империясына өткенге дейін Иранның бір бөлігі болған.
The Kars treaty also impacted Turkish Iranian relations. The annexation of Surmali and the Aras corridor now gave Turkey a slightly more extensive border with Iran. In the late 1920s, the Ararat rebellion erupted in the vicinity of Mount Ararat. As Turkey attempted to quash the rebellion, the Kurdish rebels fled across the Iranian border to the eastern flank of Lesser Ararat, which they used "as a haven against the state in their uprising". In response, Turkey crossed the border with Iran and occupied the region. The Lesser Ararat area became the subject of discussion between Turkish and Iranian diplomats in border delineation talks. In Tehran in 1932, Iran agreed to cede the area to Turkey in exchange for some territories further south. However, the agreement was delayed by objections from some Iranian diplomats, who viewed the Lesser Ararat area as strategically important and questioned the validity of the Treaty of Kars. The diplomats felt that Turkey did not have a legitimate claim to the territory of Surmali, which had been part of Iran before it was ceded to Imperial Russia by the Treaty of Turkmenchay.
Кеңес Одағының күшін жоюға әрекеті
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кеңес Одағы келісімді жоюға және жоғалтқан аумақтарын қайтаруға тырысты. Никита Хрущевтің сөзіне қарағанда, вице-премьер Лаврентий Берия өзінің грузин әріптесі Иосиф Сталинді бұл мәселеде әрекет етуге итермеледі, тарихи грузин жерлерін қайтаруды талап етті. Сталин ақыры келісті және 1945 жылдың 7 маусымында Кеңес Сыртқы істер министрі Вячеслав Молотов Мәскеудегі түрік елшісіне Карс, Ардахан және Артвин облыстарын Грузия және Армения Социалистік Кеңес Республикаларының атынан Кеңес Одағына қайтарып беру қажеттігін мәлімдеді. Анкара Мәскеумен жақсы қарым-қатынас құруды қалағандықтан, бірақ аумақтардан бас тартуға дайын болмады, сондықтан қиын жағдайға түсті. Түркия Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін супердержава ретінде пайда болған Кеңес Одағымен соғысқа түсуге жарамсыз еді. Британдықтар мен американдықтар Түркияға қарсы Кеңес Одағының аумақтық талаптарына қарсы шықты. Салқын соғыс басталғанда, АҚШ үкіметі бұл талаптарды «коммунистік империяның экспансиялық талпынысының» бір бөлігі деп қарады және оларды Чехословакиядағы Судет аймағына қатысты нацистік ирредентизмнің еске түсіретіндей деп санады. Олар президент Вудро Вильсоннан (1913–1921) бастап Арменияға көрсеткен бұрынғы қолдаулары Арменияның тәуелсіздігін жоғалтуымен аяқталды деген тұжырымға келді.
After World War II, the Soviet Union attempted to annul the treaty and to regain its lost territory. According to Nikita Khrushchev, Deputy Premier Lavrentiy Beria goaded his fellow Georgian Joseph Stalin into taking action on the issue, insisting on the return of historical Georgian territories. Stalin eventually agreed, and on 7 June 1945, Soviet Foreign Minister Vyacheslav Molotov informed the Turkish ambassador in Moscow that the provinces of Kars, Ardahan and Artvin should be returned to Soviet Union in the name of both the Georgian and the Armenian Socialist Soviet Republics. Ankara found itself in a difficult position since it wanted good relations with Moscow but refused to give up the territories. Turkey was in no condition to fight a war with the Soviet Union, which had emerged as a superpower after the Second World War. The British and the Americans opposed the Soviet territorial claims against Turkey. As the Cold War began, the American government saw the claims as part of an "expansionist drive by a Communist empire" and viewed them as reminiscent of Nazi irredentist designs over the Sudetenland in Czechoslovakia. They concluded that their earlier support for Armenia since President Woodrow Wilson (1913–1921) had expired since the loss of Armenian independence.
Арменияның ұстанымы
Кеңес Одағы тарағаннан кейін Ресей, Грузия және Әзірбайжанның посткеңестік үкіметтері Карс шартын қабылдады. Арменияның ұстанымы Түркия мен Армения арасындағы дипломатиялық қарым-қатынас жоқ болғандықтан ерекше. 2006 жылдың желтоқсан айында Арменияның сыртқы істер министрі Вартан Осканян Арменияның шарты Армения КСР-нің заңды мұрагері ретінде қабылдағанын, бірақ Түркия шартының шарттарын орындамағанын мәлімдеді. Шартының XVII бабында қол қойған тараптар арасында "адамдар мен тауарлардың кез келген кедергісіз еркін транзиті" және тараптар "теміржол, телеграф және басқа да коммуникацияларды мүмкіндігінше жылдам сақтау және дамыту үшін барлық қажетті шараларды" қабылдауы көзделген. ARF шарты жасасқан тараптардың өкілеттіктеріне байланысты оның заңдылығына да күмән келтіреді. Олардың пікірінше, Түркияның Ұлы Ұлттық Мәжілісінің халықаралық шарттарға қол қоюға заңдық құқығы болмаған. Алғашқыда Ресей Сыртқы істер министрлігі бұл әрекетті Түркия президенті Режеп Тайип Ердоған үкіметіне саяси сигнал жіберу ретінде қарастырды.
After the dissolution of the Soviet Union, the post Soviet governments of Russia, Georgia and Azerbaijan accepted the Treaty of Kars. Armenia's position is different because of the absence of diplomatic relations between Turkey and Armenia. In December 2006, Armenian Foreign Minister Vartan Oskanian said that Armenia accepts the treaty as the legal successor to the Armenian SSR but noted that Turkey did not adhere to the terms of the treaty. Specifically, Article XVII of the treaty called for the "free transit of persons and commodities without any hindrance" among the signatories and that the parties would take "all the measures necessary to maintain and develop as quickly as possible railway, telegraphic, and other communications". The ARF also questions the validity of the treaty based on the authorities of the sides that concluded it. They contend that the Grand National Assembly of Turkey had no legal authority to sign international treaties. Initially, the Russian Foreign Ministry considered that action to send a political message to the government of Turkish President Recep Tayyip Erdoğan.