Кіріспе

Оливье Мессьеннің операсы: Сент-Франциск д'Ассизский: Scènes Franciscaines (ағылшын тілінде: Franciscan Scenes of Saint Francis of Assisi), немесе жай ғана Сент-Франциск д'Ассизский – француз композиторы Оливье Мессьеннің үш актідегі сегіз сахнадан тұратын операсы, сонымен қатар ол либретто авторы да болды. 1975 жылдан 1979 жылға дейін жазылған, оркестрленуі мен көшірмелері 1979 жылдан 1983 жылға дейін аяқталды. Опера Ассиздік Франциск әулиесінің өміріне арналған және Мессьеннің терең діни сенімдерін көрсетеді. Алғашқы қойылымы 1983 жылғы 28 қарашада Париж операсы Гарнье сарайында өтті. Бұл туынды сегіз жыл өткен соң, 1991 жылы жарияланды. Мессьеннің жалғыз операсы болып табылатын бұл шығарма оның ең маңызды туындысы саналады.

Құрастыру тарихы

Моцарт пен Вагнер операларын зерттеп, Дебюссидің «Пеллеас пен Мелисанда» операсына деген әуесқойлығына қарамастан, Мессьен өзі ешқашан опера жазбаймын деп ойлаған. 1971 жылы Париж операсының бас директоры Рольф Либерман Мессьеннен опера тапсырыс бергенде, композитор бас тартты. Бірақ Либерманның Елисей сарайындағы кешкі асқа қатысуға шақырғанда, композитор ойын өзгертті. Кеш соңында Франция президенті Жорж Помпиду: «Мессьен, сіз Париж операсы үшін опера жазуға тиіссіз!» деді. Тақырып іздеу кезінде Мессьен Мәсіхтің құмарлығын немесе тірілісін сахналауды ойлады. Екі тақырыптың да лайықты еместігін сезіне, ол ақырында Мәсіхтің тазалығын, қарапайымдылығын, кедейлігін және азабын бейнелейтін Ассиздік Франциск әулиенің өмірін бейнелеуді таңдады. Мессьен Франциск өмірінің «Мәсіх өміріне ең жақын» екенін, ал Франциск Мәсіх сияқты «құстардың досы» болғанын айтты. Операны жазу процесі композиторға ауыр тиді. Бастапқыда Мессьен операның музыкалық назарының жалғыз нысаны болғандықтан, үлкен прогресс жасады. Шабыт алу үшін Италияға сапар шегіп, картиналар мен фрескаларды зерттеді, сондай-ақ Ассизидегі Франциск әулиесінің базиликасына барды. 1977 жылы ол Париж Ұлттық операсының бас директорымен хабарласып, операның оркестрленбеген нұсқасын ойнауға дайын екенін мәлімдеді. Мессьен 1980 жылға дейін операны оркестрлеуді елестете алмады. Мессьенге қосымша қысым көрсеткені – радиода оның Франциск туралы опера жазғаны туралы ақпарат тарады. Бұл жағдай Мессьеннің шығармашылық құпиясын сақтау әдетіне қайшы келді. 1979 жылы Мессьен мерзімді ұзартуды сұрады. Жаңа мерзім 1983 жыл деп белгіленді, бірақ Мессьеннің денсаулығы нашарлай бастады. 1981 жылы ол бірнеше рет ауыр сырқатқа шалдықты және жоспар бойынша жұмысты аяқтай алатынына күмәндана бастады. Мессьен депрессияға ұшырады, ал 1981 жылдың желтоқсанында өзін жалғастыра алмайтындай сезінді. Алайда, оның дәрігері денсаулығын жақсарту үшін күнделікті серуендеуге кеңес берді, содан кейін ол Сакре-Кёр шіркеуінде кешкі құлшылыққа қатыса бастады. Бұл Мессьенді жұмысты аяқтауға ынталандырды. Операны аяқтау оның бойына үлкен әсер етті, және ол бұл оның соңғы шығармасы болады деп сенді.

Либретто

Өнерге барынша еркіндік беру үшін Мессьян либретто мен музыканы өзі жазды. Операның сегіз сахнасы үш актіге бөлінген, Францисктің рухани дамуын көрсетеді. Бірінші актіде ол өз мақсаттарына жететін көріністер бар: "La Croix" (Тәтті крест), "Les Laudes" (Таңғы дұға) және "Le Baiser au Lépreux" (Жұқырлыны сүйген). Екінші акт Францисктің рухани оянуға, миссионерлік қызметке және құдайлыққа қадам басуын көрсетеді: "L’Ange voyageur" (Саяхатшы періште), "L’Ange musicien" (Музыкашы періште) және "Le Prêche aux oiseaux" (Құстарға уағыз айту). Үшінші актінің сахналары әулиенің құдайлыққа жақындауын және мәңгілікке өтуін бейнелейді: "Les Stigmates" (Стигматалар) және "La Mort et la Nouvelle Vie" (Өлім мен жаңа өмір).

Өнер тарихы

Премьерадан кейін "Сен-Франсуа" операсы шамамен он жыл сахнада қойылмады. 1992 жылы ол қайтадан Сальцбург фестивалінде (Фелсенрейцшуледе) Питер Селларстың режиссерлігімен, ал Эса Пекка Салонен Лос-Анджелес филармониясын дирижерлік етіп қойылды. Бұл қойылым 1998 жылы тағы да Сальцбург фестивалінде жаңартылды. Содан кейін Лейпциг операсында (1998) және Берлин опера театрында (2002) қойылымдар өтті. Америкалық премьерасы 2002 жылы Сан-Франциско операсында болды. Одан бері опера Бохумдағы Jahrhunderthalle-де RuhrTriennale (2003 жылы, сондай-ақ 2011 жылы Испаниядағы Мадрид Аренасында көрсетілді), Opéra National de Paris-те Opéra Bastille-де (2004), Амстердамдағы Muziektheater-де (2008), Мюнхендегі Бавария мемлекеттік операсында (2011 жылы, режиссері Герман Нич) және Staatstheater Darmstadt-та (2018) сахналық қойылымдарда ұсынылды.

Қысқаша мазмұны

Орын: Италия. Уақыт: 13 ғасыр. Әрбір көріністің сюжеті 14 ғасырда анонимді францискан монахтары жазған "Фиоретти" және "Стигмалар туралы толғаулар" кітаптарынан алынған. Жеті кейіпкер бар: Әйің Франциск, мәйіт, Періште, Илияс бауыр және Әйің Францискке ерекше жақын үш бауыр – Лео бауыр, Массео бауыр және Бернард бауыр. Бүкіл шығарма бойында Әйің Франциск жан дүниесіндегі ізгілік пен құдайға жақындаудың қадамдап дамуын көруге болады.

Музыкалық элементтер

Мессьеннің оркестрлік композитор ретіндегі бай тәжірибесі «Сент-Франсуа-д’Ассиз» операсында айқын көрінеді. Шындығында, Мессиан операның басым бөлігін оркестрлік музыкаға бөледі, бірақ бұл кейіпкерлерді дамытуға кедерес келтірмейді. Композитор кейіпкерлердің психологиялық және эмоционалдық жағдайын лейтмотивтер мен құстардың сайрауы арқылы көрсетеді.

Қобыз

Опера он бөлімді, 150 дауысты хорды талап етеді, ол екі қызмет атқарады: грек хоры және құдайлық болмыс. Операның бойымен хор Францисктың рухани жолы туралы ой толғап тұрады. Алғашқы үш көріністе оқиғаның барысын түсіндіретін және "насихатты" қамтитын түсініктемелер беріледі. Мысалы, Франциск Леомен "толық қуаныш" туралы сөйлескеннен кейін хор: "Менің жолыммен жүргендер өзін тастасын, салбырын көтеріп, менің артымнан ерсін" деген мәтінді орындайды. Бұл мәтін екі мақсатты көздейді деуге болады – насихат тек айтылмайды, сонымен қатар Мәсіхтің өзінен шығады. Операның кейінгі көріністерінде, әсіресе Стигматада, хор Мәсіхтің Францискке тікелей сөйлеп, қасиеттіге жараларды сыйға тартатын бейнесін жалғастырады. Мессьеннің хорлық шығармалары, әсіресе Стигмата кезеңіндегі зорлық-зомбылыққа толы, сөзсіз әндері мистикалық, көңілге сыймас құбылысты көрсетеді.

Түсі

Мессианның синестезиясы белгілі бір гармониялар немесе музыкалық шкала дәрежелерімен байланысты түстерді қабылдауға себеп болды. Мысалы, фортепианода C натуралды дыбысын естігенде композитор көз алдында "ақ" түс көрді. Операда Мессиан соңғы сәттерді (Францисктің өлімі мен жұмаққа көтерілуі) C мажорлық акордық құрылыммен баса көрсетіп, ақ жарықтың музыкалық шарықталуын жасады. Бұл соңғы акордық құрылымның кездейсоқтығы ма әлде әдейілігі ме, әлі де белгісіз.

Мессьеннің басқа зерттеулері

Мессьен Италияға құстардың дауысын зерттеу үшін ғана емес, сонымен қатар сапар шекті. Ассизиде ол Гьоттоның фрескаларын зерттеу үшін Святой Франциск базиликасына барды. Премьераға дайындық кезінде композитор баритон Хосе ван Дамды (басты рөлдің орындаушысы) Гьотто шедеврлерінде бейнеленген кейбір қимыл-қозғалыстарға және мінез-құлқына үйретті. Мессьен Флоренцияға да барып қайтты. Сан-Марко монастырында ол Фра Анджеликоның Жариялану суреттерінің бірінен періште костюмі үшін шабыт алды. Осының нәтижесінде либреттода періштенің халатының нақты түсі туралы ескерту енгізілді (түпнұсқа суретте көрсетілгендей): лилак пен лосось арасындағы қызғылт қоңыр түс.