Кіріспе
2-ші ғасырдың соңы / 3-ші ғасырдың басындағы қытай генералы Цзян Ба (162–230 жылдары), әдепті есімі Сюангао, Қытайдың Шығыс Хан әулетінің соңы мен Үш патшалық дәуірінде өмір сүрген әскери генерал. Ол бастапқыда әскербасы Тао Цзяньге, одан кейін Лю Буға, соңында Цао Цаоға және оның ізбасарларына қызмет етті, бірақ мансабының көп бөлігінде ол әскерлері мен Шығыс Қытайда жартылай тәуелсіз болды. Оның туған және қайтыс болған жылдары белгісіз, бірақ ол Үш патшалық дәуірінде екінші Вэй императоры Цао Руи билігіне дейін Цао Вэй мемлекетіне қызмет етті. Өмірінде оған Цинь және Сю провинцияларында тәуелсіз билік берілді. Ол ақырында түрлі уездердің маркизі атағын алды, бірақ қайтыс болған кезде Алтын машаның иегері (執金吾; яғни императорлық астананың полиция бастығы) лауазымын атқарды.
Zang Ba ( 162–230s), courtesy name Xuangao, was a military general who lived during the late Eastern Han dynasty and Three Kingdoms period of China. He served the warlord Tao Qian initially, followed by Lü Bu and finally Cao Cao and his successors, but for the most part of his career, he remained semi autonomous over his troops and eastern China. The years of his birth and death are not recorded, but he served the state of Cao Wei in the Three Kingdoms period until the reign of the second Wei emperor, Cao Rui. During his life he was granted autonomous power over Qing and Xu provinces. He eventually held the title of marquis of various counties within, but by the time of his death held the appointment Bearer of the Golden Mace (執金吾; i. e., police chief of the imperial capital).
Өмірбаян
Занг Ба Тайшань командирлігіндегі Хуа округінен (華県) шыққан, қазіргі Шандоң провинциясының Фэй округінің маңында орналасқан. «Үш патшалық туралы жазбалар» бойынша, Занг Баның әкесі, Занг Цзе (臧戒), Хуа округінде түрме бастығы болып қызмет еткен. Командирлік әкімшісінің билікті теріс пайдалануына наразы болғандықтан, ол әкімшінің бұйрықтарына бағынбайды. Бұған қатты ашуланған әкімші Занг Цзеді тұтқындатып, командирлік астанасына жіберді. Занг Ба сол кезде 18 жаста болса да, 20-30 адамнан тұратын топты бастап, әкесін құтқаруға аттанады. Занг Цзеді 100-ден астам сарбаз сүйемелдесе де, ешқайсысы Занг Баны тоқтатуға батыл болмады. Осыдан кейін Зангтар қашқындарға айналды, бірақ Занг Баның батылдығы кеңінен танылды. 180 жылдары Сары түлпек көтерілісі басталғаннан кейін, Занг Ба Сю провинциясының губернаторы Тао Цзяньнің қызметіне кірді, ол оны кавалерия командирі (qiduwei, 騎都尉) етіп тағайындады. Тао Цзяньнің қол астында қызмет еткен кезінде, 185 жылы Занг Ба Сары түлпек әскеріне қарсы күресті.
Тайшан бандиттерінің басшысы
Кейінірек 193 жылы, Тао Цянды әскербасы Цао Цао бірнеше рет жеңген кезде, Цзан Ба авантюристтер мен қарақшыларды жинап, Тай тауындағы қарақшылар тобының басшысы ретінде өзін жариялады. Оның қатарында Сун Гуань (孫観), У Дунь (吳敦), Инь Ли және Чан Си (昌豨) сияқты адамдар болды. Бірақ олар жорықтан кейін Тао Цянға оралмады, керісінше Ланья әкімшілігінің солтүстігіндегі Каянь округінде (開陽) орналасты. Осы шамада Цзан Ба "Заңсыз қарақшы" (奴寇) деген лақап атқа ие болды. Лю Бу Сю провинциясын басып алғанда, Цзан Ба және оның Тайшань қарақшылары Цю округінде Сяо Цзяньға (蕭建) шабуыл жасап, оның қазынасын тартып алды. 198 жылы Цзан Ба Лю Буға қарақшыларымен бірге қолдау көрсетті, ол Цао Цаодан шабуылға ұшырағанда. Алайда, Лю Будың жеңілісінен және Сяпи шайқасынан кейін өлім жазасын алғаннан соң, Цзан Ба одақтасын жоғалтып, қашқынға айналды.
Цао Цао тұсында қызмет ету
Зан Ба тұтқындалғаннан кейін, Цао Цао оның адалдығын сұрап, оны Ланьяның канцлері етіп тағайындады, ал Зан Баның ескі достары жергілікті әкімшілер болып тағайындалды. Олар бірігіп Цинь және Сю провинцияларында билік жүргізді. Бірде Цао Цао Лю Бейге (сол кезде оның бағыныштысы) Зан Бадан Мао Цзюнь мен Сюй Сидің бас сұрауға бұйрық берді. Бірақ Зан Ба екі адамды ұстап беруден бас тартты, себебі ол Лю Бейге, көптеген адамдардың адалдығын алуға себеп – оларға ешқашан қарсы шықпағанын және ұлы басшының мән-жайлы болуы тиіс екенін айтты. Лю Бей Зан Баның жауабын Цао Цаоға жеткізді, ол Зан Баның ар-ұятын мақтап, оны ежелгі батырлармен салыстырды және екі көтерілісшіні кешіріп, округ әкімдері етіп тағайындады. Шығыс Қытайдың қалған бөлігінде дүрбелең болған кезде, Зан Баның ықпалындағы жерлердегі жағдай бақылауда болды. 200-ші жылдардың басында Цао Цао Юань Шаомен шайқасқанда, Зан Ба Цин провинциясына элиталық әскерлерді бастап, Цао Цаоның көптеген әскерін негізгі шайқастарға жұмылдыруға мүмкіндік берді, сондай-ақ шығыстан шабуыл қаупін де болдырмады. Юань Шаоның әскерлері Зан Баның мықты қорғанысына тап болғандықтан, шығысқа жылжуға батылмады. 200 жылы Гуанду шайқасында Юань Шаоны жеңгеннен кейін, Цао Цао Наньпи шайқасында оның ұлы Юань Танды жеңіп, өлтірді. Зан Ба жеңісімен құттықтау үшін жеке Цао Цаоға келді. Той кешінде ол отбасын Цао Цаоның штаб-пәтері – Йе қаласына көшіруді ұсынды, бұл оның адалдығын сақтап тұру үшін кепіл ретінде жасалған әрекет болды. Бірақ Цао Цао бас тартты, Зан Баға толық сенім білдірді. Шығыста тәртіп орнатудағы еңбегі үшін Зан Баға генерал атағы берілді және басқарушылық ауылдың маркуысы етіп тағайындалды. 206 жылы Зан Ба Ю Цзиньмен бірге бұрынғы бағыныштысы Чан Сидің көтерілісін бастырып тастады. 206 мен 209 жылдар арасында ол Сяо Юань мен Лю Цзяньмен бірге Сю Хэ мен Сима Джу басқарған Сары түбандықтардың қалдықтарын талқандады. Көптеген шайқастар мен екі тараптан да ауыр шығындардан кейін, екі көтерілісші де өлтірілді. Содан кейін Зан Ба Сю провинциясының инспекторы болып тағайындалды, ал оның жақын досы Сун Гуан – Цин провинциясының инспекторы болды.
Сунь Куанға қарсы жорықтар
Қызыл жартастар шайқасы 208 жылы Цао Цаоның оңтүстікке қарай кеңеюін тоқтатқаннан кейін, Чжан Ба Цао Цао армиясына қосылу үшін жасақты басқарды. Цао Цао Хуаи өзенінен өтіп, Янцзы өзенінің солтүстігіндегі Сунь Куан әскеріне шабуыл жасады. Зан Ба Луцзян округінің (盧江郡) Джучао (居巢) қаласын басып алуда жетекші болды. Кейін Цао Цао Лу округінде (六縣; қазіргі Луань, Анхуй) көтеріліс жасаған Чэнь Лань (陳蘭) мен Мэй Чэн (梅成)ді басу үшін екі жеке күш жіберді. Ю Цзинь мен Зан Ба Мэй Чэнге шабуыл жасауға жіберілді, ал Чжан Ляо, Чжан Хэ мен Ню Гэй (牛蓋) оның орынбасарлары ретінде Чэнь Ланьға шабуыл жасады. Мэй Чэн Ю Цзиньге мойынсұнуға әрекеттеніп, Ю Цзинь мен Зан Ба кеткен соң, өз әскерін Тяньчжу тауында Чэнь Ланьмен біріктірді. Чжан Ляо Сунь Куанның генералы Хан Данды армиясымен Чэнь Ланьға көмектесуге жібермек деп уайымдады. Хан Дан сол кезде Луцзян округінің маңызды бекінісі Хуанчэнге жауапты болғандықтан, Чжан Ляо Зан Баны Хан Данның көтерілісшілерге күш қосуына жол бермеу үшін жіберді. Зан Ба Хуанчэнге шабуыл жасады, бірақ Хан Дан бекіністі жақсы қорғады және шабуылды тойтарды, Зан Баны Джучаодан солтүстікке қарай Ше қаласына қашуға мәжбүр етті. Зан Баның шегінуінен кейін Сунь Куан Чэнь Ланьға көмектесу үшін екі жеке күшпен 20 000-30 000 сарбазды жіберді. Олар Зан Бамен қақтығыстан аулақ болды, бірақ Зан Ба түнгі шабуыл жасап, Сунь Куан әскерін таңертең күтпеген жерден шапты. Сунь Куанның көптеген сарбаздары кемеге үспей, суға түсіп, батып кетті. Сунь Куанның араласуынсыз Чжан Ляо Чэнь Лань мен Мэй Чэнды өлтіріп, көтерілісті басты. Кейін 216 және 217 жылдардағы Русю шайқасында Чжан Ляо мен Зан Ба Сунь Куанға қарсы жорықта алғы шепке жетекшілік етті. Бірақ олардың ілгерілеуіне үздіксіз жаңбыр кедергі келтірді, ол су деңгейін көтеріп, Сунь Куан кемелеріне жақындауға мүмкіндік берді. Әскерлер жағдайға алаңдағандықтан, Чжан Ляо шегінуді қалады, бірақ Зан Ба оған күте тұруға айтты, өйткені "Цао Цао дана, бізді жалғыз қалдырмайды" деді. Келесі күні кері шегіну туралы ресми бұйрық келді, және екі генерал да қауіпсіз жерге оралды. Чжан Ляо Цао Цаоға болған оқиғаны баяндады, ол одан қатты әсерленді. Содан кейін Зан Ба Сунь Куан күштеріне қысым көрсету үшін Сяо Дунмен бірге Джучаоға көшті. Бұл және аймақтағы басқа гарнизондар Сунь Куанды Цао Цаоға номиналды түрде мойынсұнуға мәжбүр етті. 219 жылы Сунь Куан Лю Бэйдің генералы Гуан Ю-ды өлтіріп, Фанченг қоршауын бұзғанда гарнизондар қайтарылды.
Цао Пи билігі
220 жылдың басында Цао Цао ауыр сырқатқа шалдыққанда, Зан Ба жағдайды бақылау үшін Луоянға отряд жіберді. Цао Цаоның қаза болғанын естіген соң, Зан Баның Цин провинциясындағы әскерлері рұқсатсыз тарап, Цао Цаоның мұрагері Цао Пидің басшылығын мойындаудан бас тартты. Дегенмен, Цао Пи жағдайды тұрақтандыруға қол жеткізіп, соңғы Хань императоры Сианьнан тақты тартып алғаннан кейін Цао Вэй мемлекетін ресми түрде құрды және өзін император етіп жариялады. Таққа отырғаннан кейін Цао Пи Зан Баны көптеген шенеуніктермен бірге жоғары лауазымға тағайындады. Жаңа император Зан Баны Цин және Сю провинцияларында билікке ие болған генерал Цао Сюидің қадағалауына алды. 222 жылы Зан Ба Цао Сюимен бірге У мемлекетіне қарсы үш бағыттан шабуыл жасады. Зан Ба мен Цао Сюи Дункоу шайқасында Лю Фан басқарған У әскерлеріне шабуыл жасады, бірақ шайқас шегініспен аяқталды. Лу Фанның дауылдан кейін жеңілісін пайдаланып, өзеннің оңтүстігіне шегінуіне байланысты, Зан Ба 500 жеңіл қайық пен 10 000 еріктілермен Сюлингке (Цзинкоу) шабуыл жасауға жіберілді. Бірақ Зан Баның қоршау машиналарын У қорғаушылары өртеді және оның бірнеше әскерлерін өлтірді. Зан Ба шегінуге тырысты, бірақ Сун Шао мен Куан Конг оны қуып жете берді, мыңдаған сарбаздары қаза тапты немесе тұтқынға алынды, ал оның қол астындағы генерал Инь Лу қаза болды. Келесі жылы жорық аяқталды, өйткені Цао Пидің әскері тоқтап, індет бүкіл елге тарады, сондықтан шегінуге бұйрық берілді.
Кейінгі өмір және өлім
Жорықтан кейін Зан Ба Луянға Алтын балтаның иесі (執金吾, император астанасының полиция бастығы) ретінде шақырылды. Бірақ ол әскерін тастаудан бас тарды және Цао Шиуға Цао Пи өзінің толық мүмкіндігін пайдаланбағанын айтып, "егер маған 10 мың жаяу және атты әскер берілсе, Янцзы өзені бойында жеңіске жете алмайтын күш болар едім" деді. Цао Шиу Занның сөзін Цао Пиге жеткізді. Цао Пи, әлі де Цао Цаоның қорымдағы Зан Баның мақтандығына ренжіген болатын, оның әскери басшылықтан айырылуын жоспарлады. Зан Ба Цао Пидің шатырына онымен амандасуға барды, бірақ император оны басшылықтан босатып, Луоянға жіберді. Зан Ба әскери қызметтен кеткенімен, Цао Пи оған уақыт-уақыт әскери мәселелер бойынша кеңес сұрап, құрметпен қарады. 226 жылы Цао Пи қайтыс болғаннан кейін Цао Руй жаңа император болды және Зан Баның маркизатындағы салық салынатын үй шаруашылықтарының санын 3500-ге дейін арттырды, бұл Вэйдің шығыс шебіндегі маңызды әскери лауазымдардағы басқа маркиздерден көп. (Цао Сюдың маркизатында 2500 үй шаруашылығы болса, Чжан Ляоның маркизатында 2600 үй шаруашылығы болды.) Зан Ба қайтыс болғаннан кейін "Вэй маркизі" (威侯; сөзбе-сөз "батыл маркиз") деген құрметті атаққа ие болды және оның ұлдарының бірі, Зан Ай, оның орнын басты.