Ортағасырлық қылыштарды жіктеу жүйесі: Оукешотт типологиясы – 11-16 ғасырлардағы Еуропа қылыштарын X-XXII типтерге бөледі. Тарих және қару-жарақ туралы маңызды ақпарат!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ортағасырлық қылыштарды жіктеу жүйесі
Medieval sword classification system
Оукшотт типологиясы – физикалық нысанына сүйенген ортағасырлық қылыштарды анықтау және каталогтау әдісі. Ол Еуропаның орта ғасырларындағы (шамамен 11-16 ғасырлар) қылыштарды X-тен XXII-ге дейін белгіленген 13 негізгі түрге бөледі. Тарихшы және суретші Эварт Оукшотт 1960 жылы «Қару-жарақ археологиясы: тарихқа дейінгі дәуірден рыцарлық дәуірге дейінгі қару-жарақ пен қорғаныс» атты еңбегінде осы типологияны таныстырды. Бұл жүйе Ян Петерсеннің 1919 жылы «De Norske Vikingsverd» («Норвегия викингтерінің қылыштары») еңбегінде ұсынған викинг қылыштарының жіктемесін дамыту болып табылады. 1927 жылы Р.Э.М. Уилер жүйені I-VII деп белгіленген жеті түрге дейін қарапайымдастырды. Оукшотт жүйені екі көшіру типтерімен – VIII және IX – сәл кеңейтті, содан кейін өзінің типологиясы бойынша жұмыс істей бастады. Оукшотт типологиясын жасаудың көптеген себептерінің арасында зерттеу барысында ол қылыштарды дата бойынша жіктеудің сенімді емес екенін анықтады. Ол қарудың жасалу, қолданылу және пайдаланудан шығарылу мерзімдері сауда, соғыстар және басқа да түрлі алмасулар, сондай-ақ қарудың өзінің ұзақ ғұмыры салдарынан шатастырылғанын жазды. X типіндегі қылыштардың бойында, жүзінен бастап ұшына дейін созылатын ойық бар, XXII типіндегі қылыштардың ойығы өте қысқа, ал XV типіндегі қылыштарда мүлдем жоқ. Саптың ұзындығы түрге қарай өзгеруі мүмкін (мысалы, #Type XIII). Оукшотт қылыштарды сипаттағанда, олардың ұшын төменге, сабын жоғарыға қаратып бейнелейді. Бұл оның көптеген қылыштардағы жазулар мен суреттерді дұрыс оқу үшін осылай бағыттау қажеттігіне байланысты туындаған. Орта ғасырларда осы типтегі көптеген мысалдар сақталған. Бұл, әрине, 13 ғасырдың соңында және, мүмкін, одан да ертеректе болған, өйткені Цюрихтегі Швейцария Ұлттық мұражайында викинг дәуіріне тән сабы бар, бірақ XII типіндегі жүзі анық қылыш мысалы сақталған. XII типіндегі қылыштың өнердегі ең ерте бейнесі – 1200 жылға жатқан Бамберг соборындағы Архангел Михаил мүсінінде кездеседі. Матейлік Киелі кітапта (1245 жыл) басқа да мысалдар келтірілген. XIIa (алғашқыда XIIIa деп жіктелген) субтипі – 13 ғасырдың ортасында пайда болған, кейінгі ұзын қылыштарға дейін пайда болған ұзын, массивті қылыштар, олар сол кездегі жетілдірілген тілме бронясына қарсы тұру үшін жасалған болуы мүмкін. Бір қолмен ұсталатын XII типіндегі қылыштардың сабы шамамен белгілі бір ұзындықта болады. XIIa типінің сабы XIIIa типінің сабына ұқсас. XIIa бастапқыда XIIIa жіктемесінің бір бөлігі болды, бірақ Оукшотт олардың «тымырлай тым қатты» және «өткір» екенін анықтады.
The Oakeshott typology is a way to define and catalogue the medieval sword based on physical form. It categorises the swords of the European Middle Ages (roughly 11th to 16th centuries) into 13 main types, labelled X through XXII. The historian and illustrator Ewart Oakeshott introduced it in his 1960 treatise The Archaeology of Weapons: Arms and Armour from Prehistory to the Age of Chivalry. The system is a continuation of Jan Petersen's typology of the Viking sword, which Petersen introduced in De Norske Vikingsverd ("The Norwegian Viking Swords") in 1919. In 1927, the system was simplified by R. E. M. Wheeler to only seven types, labelled I through VII. Oakeshott slightly expanded the system with two transitional types, VIII and IX, and then he started work on his own typology. Among the many reasons for his typology, Oakeshott found date classification unreliable during his research. He wrote that the weapons' dates of manufacture, use, and retirement have been greatly obscured by trade, warfare, and other various exchanges combined with the weapons' own longevity. TypeX swords typically have a fuller running nearly its entire length, TypeXXII blades have very short fullers, and TypeXV blades have none at all. Grip length can vary within a type (such as with #Type XIII). Oakeshott's sword descriptions orient them with the point as the bottom and the hilt at the top. This was inspired by his observation that many blades bearing inscriptions and crests had to be oriented this way to be read correctly. A large number of Medieval examples of this type survive. It certainly existed in the later 13th century, and perhaps considerably earlier, since the Swiss National Museum in Zürich possesses an example that has a Viking Age–type hilt but clearly a typeXII blade. The earliest known depiction of a typeXII sword in art is in the statue of the Archangel Michael in Bamberg Cathedral, dating to c. 1200. The Maciejowski Bible (c. 1245) depicts other examples. Subtype XIIa (originally classified as XIIIa) consists of the longer, more massive greatswords that appear in the mid–13th century, which precede the later long swords and were probably designed to counter the improved mail armor of the time. Single handed transitional typeXII swords have a grip about in length. Type XIIa has a long grip similar to that of type XIIIa. The XIIa was originally a part of the XIIIa classification, but Oakeshott decided they "taper[ed] too strongly" and were "too acutely pointed" to fit appropriately.
XIII типті
Бұл крест жорықтары дәуірінде дамыған классикалық рыцарлық семсердің типін көрсетеді. Әдетте, осы үлгілер 13 ғасырдың екінші жартысына жатады. XIII типті семсерлердің ерекше белгісі – ұзын, кең, параллель жиекті, дөңгелек немесе шпатель тәрізді ұшы бар жапырақ. Жапырақтың қимасы линза пішіндес. Алдыңғы типтерге қарағанда ұзынрақ тұтқалары, әдетте шамамен 15 см (6 дюймге жуық), кейде екі қолмен пайдалануға мүмкіндік береді. Қайыстырғыштар көбінесе тік болады, ал тұмсықтары бразилиялық жаңғақ немесе дискі тәрізді (Оукшотт тұмсықтарының D, E және I типтері). XIIIa субтипі ұзын жапырақтарымен және тұтқаларымен ерекшеленеді. Олар 14 ғасырдағы неміс, сондай-ақ испан және ағылшын өнерінде жиі кездесетін рыцарлық ұлы семсерлерге немесе Grans espées d'Allemagne-ге сәйкес келеді. Бұл типтің алғашқы үлгілері 12 ғасырда пайда болды және 15 ғасырға дейін танымал болды. XIIIb субтипі ұқсас пішіндегі, бірақ кішірек бір қолды семсерлерді сипаттайды. XIII типтің негізгі үлгілері өте сирек кездеседі, ал XIIIa субтипінің үлгілері көбірек сақталған. Тенисон (Альфонсо) псалтырында екі қолмен пайдалану бейнеленген. Осы типтің тағы бір суреті шамамен 1300 жылға жатқан Иоанн Апокалипсисінің қолжазбасында кездеседі. Кейінгі ортағасырлық ұзақ семсер контекстінде "ұлы семсер" – бұл "үлкен үлгінің" бір түрі, атап айтқанда XIIIa типі. Қарулар әртүрлі атаулармен белгіленген, мысалы, grans espées d'Allemagne ("Германияның үлкен семсерлері"). XIIIa субтипіндегі үлкен семсердің тұтқасы шамамен ұзын.
This typifies the classic knightly sword that developed during the age of the Crusades. Typically, examples date to the second half of the 13th century. Type XIII swords feature as a defining characteristic a long, wide blade with parallel edges, ending in a rounded or spatulate tip. The blade cross section has the shape of a lens. The grips, longer than in the earlier types, typically some 15 cm (almost 6 inches), allow occasional two handed use. The cross guards are usually straight, and the pommels Brazil nut or disk shaped (Oakeshott pommel types D, E, and I). Subtype XIIIa features longer blades and grips. They correspond to the knightly greatswords, or Grans espées d'Allemagne, appearing frequently in 14th century German, but also in Spanish and English art. Early examples of the type appear in the 12th century, and it remained popular until the 15th century. Subtype XIIIb describes smaller single handed swords of similar shape. Very few examples of the parent type XIII exist, while more examples of the subtype XIIIa survive. A depiction of two handed use appears in the Tenison (Alphonso) psalter. Another depiction of the type appears in the Apocalypse of St. John manuscript of c.1300. The "greatsword", within the context of the late medieval longsword, is a type of "outsize(d) specimen", specifically the type XIIIa. The weapons were referred to by a variety of names, as in grans espées d'Allemagne ("big swords of Germany"). The larger subtype XIIIa sword has a grip approximately long.
XV типті
Тік, ұшына қарай тартылатын, алмаз тәрізді қимасы және өткір ұшы бар жапырақша. XVa типінің ұзын, тар жапырақшалары және екі қолмен пайдалануға жеткілікті ұзын саптары болады. XIV типті жапырақшалардан айырмашылығы, бұлар негізінен кесуден гөрі ұруға арналған, олардың пайда болуы толық қапталды қарудың пайда болуымен сәйкес келеді. Дегенмен, осыған ұқсас қимасы мен пішіні бар жапырақшалар орта ғасырдан бұрын да, кейін де кездеседі, яғни бұл жапырақша пішінін толық қапталды қаруды жеңу мақсатына ғана байланыстыруға болмайды. Көптеген XV типті қылыштар "бастард" немесе "бір жарым қол қылыштары" деп аталатын қылыштар терминологиясына жатады, себебі олардың ұзын саптары бір және екі қолмен пайдалануға мүмкіндік береді, бірақ сабы 5 дюймдай ғана болатын қылыштар осылардың қатарына жатпайды.
Straight tapering blade with diamond cross section and a sharp point. Type XVa have longer, narrower blades and grips sufficiently long for two handed use. In contrast to type XIV, these are more greatly designed for thrusting above cleaving, their appearance coinciding with the rise of plate armor. However, blades of similar cross section and profile can be found well before the Middle Ages and after, meaning this blade form should not solely be assigned the purpose of defeating plate armor. Many Type XV fall within the terminology of swords commonly called "bastard" or "hand and a half swords" in reference to the longer grips that allowed both one and two handed use, though swords with grips of only around 5 inches would not be considered among these.
XVI типті
Тік кескіш қылыш, анық көрінетін қырқамен нығайтылған, бірте-бірте өткір ұшқа дейін тартылады, осы арқасында итеруге өте қолайлы. Бұл тип XIV типтің жұқарақ нұсқасына ұқсайды. Осындай қылыштар Сан-Джиминьяноның замандас суреттерінде және көптеген басқа туындыларда кездеседі. XVIa субтипінің қылыштары ұзын болып келеді, ал жалпы ойығы (fuller) қысқа болады (әдетте қылыштың 1/3 бөлігіне дейін, сирек жағдайларда 1/2 бөлігінен аспайды). Сабы бір жарым немесе екі қолға арналған етіп созыла береді.
A flat cutting blade which steadily tapers to an acute point reinforced by a clearly defined ridge, making it equally effective for thrusting. This type somewhat resembles a more slender version of type XIV. These swords appear in the contemporary artwork of San Gimignano and many other works. Blade length of Sub type XVIa have a longer blade with a shorter fuller (usually running down 1/3 and rarely exceeding 1/2 of the blade). The grip is often extended to accommodate one and a half or two hands.
XVII типті
Ұзын, біркелкі тартылатын жүзімен, алтыбұрышты қимасымен және екі қолмен ұстауға арналған тұтқасымен сипатталады. Қатты және ұруға бейімделген. Оукшотт кейбір мысалдарының салмағы жоғары, тіпті 500 грамнан асатын, бронелі қарсыластарға қарсы шайқас үшін қолданылған ауыр қылыштарды тапты. Дегенмен, осы жүздердің кейбіреулері жеңіл болған, соның ішінде Оукшотт Кембридж қаласындағы Фицвильям мұражайында зерттеген қылыш бар. Шамамен 1360-1420 жылдар аралығында қолданылған.
Characterized by a long, evenly tapering blade, hexagonal cross section, two handed grip. Stiff, and suited toward thrusting. Oakeshott found some to be heavy swords, some examples weighing more than , used for combat against armored opponents. Some of these blades however were light weight, including a sword that Oakeshott studied at the Fitzwilliam museum of Cambridge. In use c.13601420.
XVIII типті
Кең негізді, қысқа сапты, алмаз тәрізді көлденең қимасы бар пышақтар. XV типтен ерекшелігі, бұл пышақтарда көбінесе ортасы көтеріңкі қабырғамен нығайтылған, ол ұру үшін пышақты бекітеді. Ортағасырлық қылыштар туралы жазбаларда келтірілген мысалдарда, пышақтың жиегі бойындағы қалыңдауы тұрақты емес және сызықты болмайтынын көруге болады, кейде ұшына қарай қалыңдауы сәл артады. XVIIIa түрі: ұзын сапты тар пышақтар. XVIIIb түрі: Ұзын пышақты және ұзын сапты аралас қылыштар; шамамен 1450 – 1520 жылдары қолданылған. XVIIIc түрі: қысқа сапты, кең пышақты. XVIIIe түрі: Тар, ұзын пышақты, пышақтан тарырақ және өте ұзын сапты созылған рикассосы бар.
Tapering blades with broad base, short grip, diamond cross section. In distinction from type XV, these blades almost always feature a raised mid rib that reinforces the blade for thrusting, and in the examples given in Records of the Medieval Sword, they can be seen to have a less linear and consistent taper along the edge of the blade, sometimes showing a subtle increase of the taper toward the point. Subtype XVIIIa: narrow blades with a longer grip. Subtype XVIIIb: Bastard swords with a longer blade and long grip; were in use c. 1450 – c. 1520. Subtype XVIIIc: shorter grip, broad blade of Subtype XVIIIe: Narrow, long blade with extended ricasso more narrow than the blade and very long grip.
XIX типті
15 ғасырдағы қылыштар, көбінесе бір қолмен қолданылған, бірақ екі қолмен ұсталатын түрлері де кездеседі. Олардың жалпақ, салыстырмалы түрде тар, алтыбұрышты қималы, дерлік параллель жиекті, аздаған қалыңдыққа ие, тар ойықтары және айқын рикассосы болады. Рикассо көбінесе жарақтандырудың әшекейін күшейтеді. Сонымен қатар, осы типтегі бірнеше қылыштарда арабша жазулармен қатар, қорғауыш астында саусақ салуға арналған ілмектер де бар.
15th century swords which were often one handed, though two handed examples exist. These have relatively narrow, flat blades of hexagonal cross section, nearly parallel edges with little profile taper, narrow fullers, and a pronounced ricasso. The ricasso often presents increased blade decoration. Additionally, several blades of this type bear Arabic inscriptions as well as finger loops below the guard.
XX түрі
14-15 ғасырлардағы "қол жарым семсер" немесе "екі қолды" семсерлер, көбінесе екі немесе одан көп ойықтары бар, кейде жарты жолында бір ойыққа дейін азаяды. Бұл семсерлердің жиектері бір нүктеге дейін соңғы еңіске жеткенге дейін дерлік параллель немесе аздап тарылады. Бұл – "Бастард" семсерлері, және олардың көбінесе қол жарым немесе екі қолға арналған саптары болады, екі қолды ұстауға ыңғайлы. XXa түрі: одан да тар жиектері және өткір, түзу сызықты тарылуы бар семсерлер, бірақ оларды әлі де бірнеше ойықтары арқасында ажыратуға болады.
14th to 15th century "hand and a half sword" or "two handed" swords, often with two or more fullers, sometimes reducing to one fuller partway down the blade. The edges of these blades are nearly parallel or only slightly tapered until reaching a final slope to a point. These are Bastard swords, and nearly always have a hand and a half grip or Two handed swords, with room for two hands. Subtype XXa: narrower blades with a more acute and linear taper, though these can still be distinguished in part by their multiple fullers.
XXI типті
Кең, қалыңдап кететін семсерлер, 15 ғасырдың соңындағы итальяндық азаматтық Cinquedea-ға ұқсас. Әдетте Cinquedea-дан ұзын және тар болады. Көбінесе, қақпақтың толық ұзындығына дейін созылатын екі немесе одан көп ойықтармен (fuller) келеді. Сонымен қатар, көбінесе қақпаққа қарай иілген крест (quillions) болады. Cinquedea-дан ерекшелігі көбінесе тек мөлшерімен анықталады. Классикалық Cinquedea тұтқасының нұсқалары жиі кездеседі, бірақ көптеген семсерлердің тұтқалары сол дәуірдегі басқа еуропалық семсерлерге тән, дәстүрлі болып келеді.
Broad heavily tapering swords, similar to the fashionable Italian civilian Cinquedea of the late 15th century. Usually longer and less broad than the Cinquedea. Commonly presents with two or more fullers that continue nearly the full length of the blade. Also usually features downward (toward the blade) curved cross (quillions). The distinction away from a Cinquedea is largely based on size alone. A variation of the classic Cinquedea grip is not uncommon, though many have grips are more conventional to other European swords of the time period.
XXII типті
Кең, жалпақ жапырақтары, кейбіреулері XXII типке ұқсас орташа немесе айқын тарылуға ие, бірақ одан да ауыр немесе тұрақты емес. Көлденең қимасы көбінесе жазық/құрек тәрізді, тек тұтқадан аз ғана асып түсетін 1-2 тар ойықтан басқа. Пропорциялары, сақталған мысалдардың тарихы және көбінесе әсем әшекейлеулері олардың соғыс қаруы емес, көбінесе рәсімдік мақсатта қолданылғанын көрсетеді. 1400-жылдардың ортасы – 1500-жылдар.
Broad flat blades, some sharing a moderate to heavy taper with Type XXII though not as heavily or consistently. These are often flat/spatulate in cross section with the exception of 1–2 narrow fullers that only extend a short distance beyond the handle. The proportions, history of surviving examples, and often ornate decoration indicate these may have mostly served a ceremonial role more than as weapons of war. Mid 1400s–1500s.