Вьетнамның таулы аймақтары

Кіріспе

Вьетнамның таулы аймағы

! Аумағы (км²)
|
|Đắk Lắk
|Buôn Ma Thuột
|1,918,440
|13,070.41
|
|Đắk Nông
|Gia Nghĩa
|670,560
|6,509.27
|
|Gia Lai
|Pleiku
|1,590,980
|15,510.13
|
|Kon Tum
|Kon Tum
|579,910
|9,677.30
|
|Lâm Đồng
|Da Lat
|1,332,530
|9,781.20
|

Тарих

Орталық Таулы аймақтың жергілікті тұрғындары (монтанарлар, таулы халықтар) – негізінен екі ірі австронезиялық (Таулы Шам тілдері) және австроазиялық (Бахариялық) этнолингвистикалық отбасыларға жататын түрлі халықтар. Peng және басқалар (2010) & Liu және басқалар (2020) бойынша, австронезиялық Шам топтары Тайваньды түпкі отаны еткен теңізшілер ретінде белгілі, шамамен ~2,500 жыл бұрын теңіз арқылы Оңтүстік-Шығыс Азиядан қазіргі Орталық Вьетнамға көшіп келген болуы мүмкін, ал бұрынғы австроазиялық тұрғындарды сіңіріп алған (зерттеулер Вьетнамның австронезиялық Шам таулы жерлеріндегі тұрғындарының австроазиялық Шам жазық жерлеріндегі тұрғындарына қарағанда АА-мен байланысты тектің жоғары жиілігін көрсетті, олар Тайваньдық австронезиялық топтармен көбірек байланысты). Тарих бойы Орталық Таулы аймақ қоршаған төмендік классикалық патшалықтарының бақылауында болған жоқ, сондықтан ертедегі жергілікті мәдениеттердің көп бөлігі сақталған. Таулар мен биік жатқан жерлер Орталық Таулы аймақ халқына төмендік әсерлерді шектеуші кедергілер сияқты әрекет етті. Бұл аймақ Джеймс Скотттың terra zomia деп сипаттаған географиялық санатқа жатады, ол Қытайдың оңтүстігі мен Солтүстік-Шығыс Үндістанының ішіндегі Материктік Оңтүстік-Шығыс Азияның үлкен таулы кеңістігі. Бір жарым ғасырдың басында Орталық Таулы аймақтың солтүстік бөлігінде (қазіргі Ан Хе маңында) Шри Гаджараджа (Сарылар патшасы) деген күмәнді билеуші болды, ол "Мадхьямаграма тауларының ұлы патшасы" ("үлкен ауыл") атағымен, Чам патшасы Индраварман VI-ның (1400–1441 жылдары билеген) вассалы болды. Географиялық кедергілерге қарамастан, Чамдар Таулы аймақты ортағасырлық тауарлармен қамтамасыз ету үшін өздерінің ресурстық қоймасы ретінде кеңінен пайдаланды. Олар Таулы аймақта бірнеше храмдар салды, мысалы, Дак Лак провинциясындағы Ян Пронг храмы (патша Симхаварман III, 1288–1307 жылдары билеген) салған. Вьетнамдық отаршылдықтан бұрын төмендіктегі Шам тілінде сөйлейтін халықтар Орталық Таулы аймақтың халықтарымен ұзақ уақыт бойы тікелей байланыс жасап, сауда-саттық жүргізгені анық, нәтижесінде екі тілде де тілдік қарыздар мен мәдени ұқсастықтар пайда болды. Этникалық вьетнамдықтар (Кинь) "Оңтүстікке қарай жорық" (Нам Тиен) кезінде бұл аймаққа келді. Қазіргі кезде вьетнамдықтардың саны жергілікті дегарлардан көп, себебі мемлекеттік демеушілікпен қоныстандыру жүзеге асырылуда. Монтанарлар Вьетнамдықтардың барлық қоныс аударушыларына қарсы күресті және қарсылық көрсетті, коммунизмге қарсы Оңтүстік Вьетнам үкіметінен, Вьет Конгтан, біріккен коммунистік Вьетнам үкіметіне дейін. Чампа мемлекеті мен төмендіктегі Чамдар дәстүрлі билеушілер болды, оларды Таулы аймақтағы монтанарлар өздерінің иелері ретінде мойындады, ал автономия монтанарлардың қолында болды. 1945 жылдан кейін "Нам Тиен" және оңтүстікке қарай кеңею тұжырымы вьетнамдық ғалымдар тарапынан мақұлданды. Pays Montagnard du Sud Indochinois – 1946 жылдан бастап Француз Индокитайының құрамындағы Орталық Таулы аймақтың атауы. Француз билігі орнағанға дейін вьетнамдықтар Орталық Таулы аймаққа бармаған, өйткені оны жолбарыстар сияқты қатыгез жануарлар, "улы су" және "жаман зұлым рухтар" мекендейтін жабайы (Мои Монтанар) аймақ ретінде қараған. Француздар оны орман, минералдар мен бай топырақтан алынған табиғи ресурстардан басқа да өсімдіктер өсіретін пайдалы плантацияларға айналдырғаннан кейін және оның маңызды географиялық маңыздылығын түсінгеннен кейін вьетнамдықтар жерге қызығушылық білдірді. ФУЛРО-дағы монтанарлар Оңтүстік Вьетнамға қарсы көтеріліс ұйымдастырды, содан кейін коммунистік Вьетнам біріктірілді. Вьетнам Республикасы және Вьетнам Социалистік Республикасы үкіметтері этникалық Кинь вьетнамдықтарын қоныстандыру бағдарламасын жүзеге асырды және қазір Таулы аймақтарда Кинь көпшілігі басым. 2001 және 2004 жылдары коммунистік үкіметке қарсы этникалық тайпалардың жаппай демонстрациялары мен наразылықтарынан кейін шетелдіктерге Орталық Таулы аймаққа кіруге тыйым салынды.

The native inhabitants of the Central Highlands (Montagnards, Mountain peoples) are various peoples that mainly belonged to the two major Austronesian (Highland Chamic) and Austroasiatic (Bahnaric) ethnolinguistic families. According to Peng et al. (2010) & Liu et al. (2020), Austronesian Chamic groups were well known of being seafarers with the original homeland of Taiwan, might have migrated to present day Central Vietnam by sea from Maritime Southeast Asia around ~ 2,500 kya, while were making contact/or possibly absorbed the previously earlier Austroasiatic inhabitants (research shows shared high frequencies of AA associated ancestry among Vietnam's Austronesian Chamic highlanders than Austronesian Chamic lowlanders which are more related with Taiwanese AN groups). Throughout pre modern history, the Central Highlands were not under the control of surrounding lowland classical kingdoms, thus much of prehistoric indigenous cultures were preserved. Highlands and mountains acted like barricades that curtailed much of the lowland influences on the Central Highlands people. The region falls into the geographical category described by James C. Scott as terra zomia, a huge mountainous landmass of Mainland Southeast Asia (including Southern China and Northeast India). During the early fifteenth century, the northern part of Central Highlands (around present day An Khê) had a dubious ruler named Śrī Gajarāja (King of the Elephants) with the title "The great king of the Montagnards of Madhyamagrāma" ("big village"), who was a vassal of Cham king Indravarman VI (r. 1400–1441) in the lowland. Despite geographic barriers, the Cham extensively used the Highlands as their resources backyard to provide medieval commodities. They also built several temples in the Highlands, for example, the temple of Yang Prong (in Đắk Lắk province) constructed by king Simhavarman III (r. 1288–1307). It is evident that Chamic speaking peoples of the lowlands had engaged direct contacts and trade with the peoples of the Central Highlands for a long time before Vietnamese colonialism, resulting in mutual linguistic borrowings in both colloquial languages and cultural similarities. Ethnic Vietnamese (Kinh) people arrived in the area during their "march to the south" (Nam tiến). The Vietnamese now outnumber the indigenous Degars after state sponsored settlement directed by both the government of the Republic of Vietnam and the current Communist government of the Socialist Republic of Vietnam. The Montagnards have fought against and resisted all Vietnamese settlers, from the anti Communist South Vietnamese government, the Viet Cong, to the Communist government of unified Vietnam. The Champa state and Chams in the lowlands were traditional suzerains whom the Montagnards in the highlands acknowledged as their lords, while autonomy was held by the Montagnards. After 1945, concept of "Nam tiến" and the southward expansion was celebrated by Vietnamese scholars. The Pays Montagnard du Sud Indochinois was the name of the Central Highlands from 1946 under French Indochina. Up until French rule, the Central Highlands was almost never entered by the Vietnamese since they viewed it as a savage (Moi Montagnard) populated area with fierce animals like tigers, "poisoned water" and "evil malevolent spirits". The Vietnamese expressed interest in the land after the French transformed it into a profitable plantation area to grow crops on, in addition to the natural resources from the forests, minerals and rich earth and realization of its crucial geographical importance. An insurgency was waged by Montagnards in FULRO against South Vietnam and then unified Communist Vietnam. A settlement program of ethnic Kinh Vietnamese by the governments of the Republic of Vietnam and the Socialist Republic of Vietnam was implemented and now a Kinh majority predominates in the highland areas. After mass demonstrations and protests during 2001 and 2004 by ethnic hill tribe minorities against the communist government, foreigners were banned from the Central Highlands for a period of time.

Мәдениет

Бахнарлар – Kinh халқынан кейін, 1861 жылы француз миссионерлері өз тілі үшін латын әрпіне негізделген жазуды енгізген екінші этникалық топ. Ал 1923 жылы эде халқының жазу жүйесі құрылды. Бірінші танымал дастаны – «Дам Сан» Парижде, Францияда «Le Chanson de DamSan» деген атпен жиналып, жарияланды. 1933 жылы Ханойдағы Қиыр Шығыс француз мектебінің журналы эде-француз тіліндегі нұсқасын шығарды. 1949 жылдың ақпан айында Даклактан құнды ежелгі тас домбыра – Ндут Лиенг Крак табылды, қазір ол Париж, Адамзат мұражайында сақталуда. Вьетнамның Орталық жоталарындағы гонг мәдениетінің кеңістігі 2005 жылдың 15 қаңтарында ЮНЕСКО-ның адамзаттың ауызша және материалдық емес мұрасының шедеврі ретінде танылды.

Экономика, табиғи ресурстар, қоғам және қоршаған орта

Вьетнамның басқа аймақтарымен салыстырғанда Орталық Таулы аймақтарда білікті жұмыс күшінің жетіспеуі, нашар дамыған инфрақұрылым, шағын аумақта этникалық қақтығыстарға бейімділік және төмен тұрмыс деңгейі сияқты әлеуметтік-экономикалық қиындықтар көптеп кездеседі. Дегенмен, бұл аймақ табиғи ресурстарға бай. Мұнда 2 миллион гектарға жуық құнарлы базальт топырағы бар, ол елдің барлық базальт топырағының 60% құрайды және кофе, какао, бұрыш, түтік және шай сияқты өнеркәсіптік дақылдарды өсіруге өте қолайлы. Кофе Орталық Таулы аймақтың ең маңызды өнеркәсіптік тауары болып табылады. Қазіргі уақытта кофе егілген жерлердің ауданы 290 мың гектардан асып, елдің барлық кофе егілген жерлерінің 4/5 бөлігін құрайды. Дак Лак провинциясы ең ірі кофе егілген аймақ (170 мың гектар), ал Буон Ма Тхуот кофесі жоғары сапасымен әйгілі. Орталық Таулы аймақ Оңтүстік-Шығыстан кейін каучук ағашының екінші ірі өсірілетін аймағы болып табылады, негізінен Гиа Лай және Дак Лак провинцияларында. Бұл аймақ сонымен қатар еліміздегі ең ірі түтік және жібек құрты өсірілетін аймақ, Бао Лок Лам Донгтағы ең үлкені. Мұнда Вьетнамдағы ең ірі жібек жұмыртқаларын инкубациялайтын кәсіпорындар шоғырланған. Жер мен ресурстарды тең бөлудің болмауы көптеген дау-дамайларға себеп болады. Бұрын үкімет Орталық Таулы аймақты мемлекеттік ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығы шаруашылықтарының жүйесін құру арқылы игеруге тырысты (1993 жылға дейін ірі ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығы салалық кәсіпорындар болды, олар сол жылдан кейін орталық немесе провинциялық ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығы шаруашылықтарына айналды). Шындығында, осы экономикалық ұйымдар Орталық Таулы аймақтың жерінің көп бөлігін бақылайды. 1985 жылы Дак Лак провинциясында үш ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығы салалық кәсіпорны 1,058,000 гектар жерді басқарды, бұл провинцияның жартысын құрады, сонымен қатар 1,600,000 гектар мемлекеттік резеңке ағашы өсірілетін жерлерге ие болды. Жалпы алғанда, мемлекет Дак Лак провинциясының 90% және Гиа Лай провинциясының 60% жерін басқарады. 1985 жылға қарай Орталық Таулы аймақтың 70% жері мемлекеттік басқаруда болды. 1993 жылдан кейін басқару механизмі өзгергенімен, бұл көрсеткіш тек 26% ғана төмендеді. Тай Нгуендегі орман ресурстары мен орман шаруашылығы жерлері әр түрлі себептермен, мысалы, жаңадан келген көшіп келушілердің тұрғын үй және өндірістік мақсаттар үшін терең орманның кішігірім иесіз аумағын иеленуі (бұл бүкіл аймақтағы ауыл шаруашылығы жерлерінің ауданын жеделдетіп арттырады), сондай-ақ орманды жою және орман өнімдерін заңсыз пайдалану қаупіне тап болып отыр. Орман ресурстарының азаюына байланысты ағаш кесу көлемі де төмендеп келеді, 1980 жылдардың соңында және 1990 жылдардың басында 600-700 мың шаршы метр болса, қазіргі уақытта жылына шамамен 200-300 мың шаршы метрге дейін төмендеді. Қазіргі уақытта жергілікті билік ұйымдарға, шаруаларға және жеке тұлғаларға орман шаруашылығы жерлерін тұрақты пайдалану үшін бөлуге және жалға беруге, ал ауылдардағы шаруалар мен қауымдарға орманды қорғауға келісімшарт жасауға қатысты тәжірибелер жүргізіп жатыр. Биік таулы аймақтардың және көптеген шарлауықтардың географиялық артықшылықтарын пайдалана отырып, аймақтың су электр станцияларының ресурстары мол және тиімді пайдаланылуда. Бұл аймақта бұрын салынған екі су электр станциясы – Да Нхим (160,00 кВт) Да Нхим өзенінде (Донг Най өзенінің бастауы) және Драй Хин (120,000 кВт) Серепок өзенінде орналасқан. Сонымен қатар, Яли су электр станциясы жобасы 2000 жылдан бері жұмыс істеп келеді, ал Бон Рон Дай Нинх және Плей Кронг сияқты басқа жобалар да салынуы күтілуде. Тай Нгуен (Вьетнамның Орталық Таулы аймағы) минералды ресурстарға аса бай емес, бірақ миллиардтаған тонна боксит қорына ие. Ескі совет құжаттарына сәйкес Орталық Таулы аймақта 8 миллиард тонна боксит қоры бар. 2007 жылғы 1 қарашада Премьер-Министр 2007-2015 жылдар аралығында боксит кенін барлау, өндіру, өңдеу және пайдаланудың аймақтық жоспарын бекіту туралы №167 қаулыға қол қойды. Вьетнамның Көмір және минералдық өнеркәсіптері ұлттық тобы қазіргі уақытта Орталық Таулы аймақтағы боксит іздеу және алюминий кенін өндіру жобаларын зерттеп, оған инвестиция салуда. Алайда, бұл іске асыру ғалымдар мен жергілікті тұрғындар тарапынан қоршаған ортаның бұзылуы және әлеуметтік-мәдени салдарлары, әсіресе Орталық Таулы аймақтың жергілікті мәдениетіне тигізетін кері әсеріне байланысты қатты қарсылық тудырып отыр.

In comparison with other regions in Vietnam, the Central Highlands has to encounter great difficulties in socio economic conditions such as the skilled labor shortage, poor infrastructure, possibilities of ethnic group conflict in a small area and a low standard of living. This area, however, has many advantages in natural resources. The region is home to nearly 2 million hectares of fertile basalt, making up for 60% of the national basalt soil, which is very suitable for industrial crops such as coffee, cocoa, pepper, mulberry, and tea. Coffee is the most important industrial commodity of the Central Highlands. The current coffee area here is over 290 thousand hectares, accounting for 4/5 of the country's coffee area. Dak Lak is the province with the widest coffee area (170 thousand hectares) and Buon Ma Thuot coffee is famous for its high quality. The Central Highlands is also the second largest rubber tree region after the Southeast, mainly in Gia Lai and Dak Lak. The Central Highlands is the most enormous mulberry and silkworm area in our country as well, the most in Bao Loc Lam Dong. This place has a consortium of the largest silk incubators exported in Vietnam. Unequal land and resource allocation also spark many disputes. Previously, the government aimed to exploit the Central Highlands of Vietnam by establishing a system of state owned agriculture and forestry farms (before 1993, there were major agricultural forestry industry Union Enterprises, which switched to central or provincial agriculture and forestry farms after the same year). In reality, these economic organizations control most of the Central Highlands’ land. In Dak Lak province, by 1985, three agricultural forestry industry Union Enterprises managed 1,058,000 hectares, which accounted for half of the province's area, plus 1,600,000 hectares of state owned rubber tree growing area. In total, the state runs 90% of Dak Lak’s area, and 60% of Gia Lai’s. Overall, by 1985, 70% of the Central Highlands’ surface area was under the state's management. After 1993, although there was a shift in management mechanism, this number only decreased by 26%. Forest resources and forestry land areas in Tay Nguyen are facing the risk of serious attenuation due to different reasons, such as small unowned area of deep forest is being trespassed by newly arrived migrants for residential and production purposes (which rapidly increases the agricultural land in the whole region), as well as deforestation and illegal exploitation of forest products. Due to the attenuation of forest resources, the output of logging has constantly been decreasing, from 600 to 700 thousand square meters in the late 1980s early 1990s to about 200 300 thousand square meters per year at the moment. Currently, local authorities are experimenting with allocating, leasing forestry land to organizations, households and individuals for stable usage and forest allocation, and contracting to forests protection for households and communities in the villages. With the geographical advantages of highland and numerous waterfalls, hydropower resources of the area are large and are used effectively. Two hydroelectric power stations built in this region before are Da Nhim (160.00 kW) on Da Nhim River (source of Dong Nai River) and Dray H’inh (120.000 kW) on Serepok River. Moreover, the Yaly Hydropower Project has been in operation since 2000; other projects such as Bon Ron Dai Ninh and Play Krong have been expected to build recently. Tay Nguyen (the central highland of Vietnam) does not abound in mineral resources but is abundant in bauxite reserves measuring at billions of tons. According to old Soviet documents, the Central Highlands holds about 8 billion tons of bauxite reserve. On November 1, 2007, the Prime Minister signed Decision no.167 to approve the zoning plan for exploration, mining, processing and using of bauxite ore in the 2007–2015, orientation to 2025. Vietnam National Coal Mineral Industries Group is currently exploring and investing in some bauxite exploring, alumina mining projects in the Central Highlands. However, this implementation has generated fierce opposition from scientists and local people due to the environmental destruction and the negative impacts on social culture, especially the indigenous culture of the Central Highlands.

Дхак Лхак

Теңіз деңгейінен орташа биіктігі 400-800 метр болатын Дак-Лак провинциясы, Орталық жотадағы үш ірі платоның бірі – Дак-Лак платосында орналасқан. Дак-Лактың солтүстік және солтүстік-шығысында Джа Лай, оңтүстікте Лам Донг, батыста Камбоджа, шығыста Фу Ен және Хан Хоа жатыр. Дак-Лакта Тхюй-Тьен сарқылымы, Лак көлі, Бон-Триет көлі, Еа-Као көлі сияқты көптеген әсем сарқылымалар мен көлдер бар. Алғашқы орман, Йок Дон ұлттық паркі және Эа Као экологиялық паркі де осы жерде. Дон ауылы піл аулау және үйретумен, 13 ғасырға жататын Чам мүрделерімен, Бао Дай сарайымен және Бон Ма Тхуот түрмесі сияқты тарихи ескерткіштермен әйгілі.

Дақ Нонг

Дак Нонг провинциясы Орталық Вьетнамның оңтүстік-батысында, Труонг Сон жотасының соңында орналасқан және теңіз деңгейінен 500 метр биіктіктегі кең жазықта жатыр. Дак Нонг әсем сарқырамаларымен, түнгі оттықтармен, гонгтардың үнімен және жергілікті халықтың сүйікті шұбатымен танымал. Срепок өзені және оның салалары көптеген таңғажайып сарқырамаларды құрайды, олар кей жерлерде тыныш, ал кей жерлерде құйытқы болып келеді. Олардың ішінде, ұйықтаған бойжеткен қызға ұқсайтын Гиа Лонг сарқырамасы және табиғаттың Ұлы қабырғасына еске түсіретін Драй Нур сарқырамасы ерекше көзге түседі. Сонымен қатар, Диу Тхан, Үш қабат және Драй Сап сарқырамалары да бар, соңғысы жыл бойы су тамшыларымен жасырылғандықтан "Түтін сарқырамасы" деп аталады.

Жалағай

Гя Лай – Орталық жотаның солтүстігінде орналасқан, 600-800 метр биіктіктегі таулы провинция. Гя Лай солтүстікте Кон Туммен, оңтүстікте Дак Лакпен, батыста Камбоджамен, ал шығыста Куанг Нгай, Бинь Динь және Фу Енмен шектеседі. Бұл аймақтың ұзақ тарихы және ежелгі мәдениеті бар. Бұл мәдениеттің ерекшелігі этникалық азшылықтармен, ең алдымен Gia Rai және Ba Na тайпаларымен байланысты. Олардың айырмашылықтары қоғамдық үйлер, үйлер, жаназа үйлері, дәстүрлі мерекелер, киім-кешек және музыкалық аспаптар арқылы көрінеді. Гя Лайда көптеген көлдер, өзендер, сарқырамалар, тау жолдары және табиғаттың әдемілігін сақтайтын табиғи ормандар бар, мысалы, Кон Ка Кинь және Кон Ча Ранг тропикалық ормандары. Гя Лайға келгенде, Чу Пронг ауданындағы Xунг Хоенг сарқырамасы және Чу Се ауданындағы Фу Куонг сарқырамасы – міндетті түрде бару керек жерлер. Ақ Тас ағыны, Арман булағы сияқты көптеген әдемі өзендер бар. Сонымен қатар, Па өзеніндегі Монг паром, кең және тыныш таудағы Плейку көлі, биіктігі 1092 метр болатын және жотасы сөнген кратер саналатын Хам Ронг тауы сияқты тамаша ландшафттар да бар.

Кон-Тум

Кон-Тум – Тай Нгуеннің ең ірі үш жазығының бірі болып табылатын Гиа Лай Кон-Тум жазығының солтүстігінде орналасқан провинция. Ком Тюм қаласы Пы Ко өзенінің саласы – Дзяк Бла өзенінің жағасында салынған. Бұл сонымен қатар бұрынғы француз әкімшілік орталығы. Француз миссионерлері 1851 жылы осы жерге келген. Мұнда Нгок Линь тауы, Чу Мон Рей, Са Тай табиғи орманы, Дзяк Тре туристік аймағы және Дзяк То ыстық сулары бар. 20-дан астам этностық топ өкілдігі бар, олардың ішінде Ба На, Xo Dang, Gie Triêng, Gia Rai, B Rau, Ro Min және т.б. ең көпті құрайды. Көптеген этникалық азшылықтар көшпенді егіншілікпен және аң аулаумен айналысады. Тай Нгуендегі этникалық топтардың қауымдастығында бай және алуан түрлі мәдениет дамыған.

Ауыл шаруашылығы

Тай Нгуенде көптеген табиғи ормандар бар және олар ұлттық парктерінде қорғалады, мысалы, Кат Тиен ұлттық паркі, Йок Дон ұлттық паркі, Кон Ка Кинь ұлттық паркі. Аймақтың орташа биіктігі 500–600 метр, базальт топырағы кофе ағашын, какао, бұрыш және ақ түтен егуге қолайлы. Мұнда жаңғақ және резеңке де өсіріледі. Кофе – Тай Нгуеннің ең маңызды өнімі, өндіріс орталығы – Дак Лак провинциясы. Буон Ма Тхуот провинциясының орталығында ірі кофе фабрикалары көп, оның ішінде ірі өндіруші Trung Nguyen компаниясына тиесілілері де бар. Тай Нгуен әлемдегі үшінші табиғи боксит кені. Аймақта боксит өндіру жоспарларына қарсылықтар туды, себебі бұл жобаның қоршаған ортаға тигізетін әсері және еңбек мәселелері қызықтыруда.

Флора мен фауна

Тай Нгуен Вьетнам мен Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең көрнекті және сонымен бірге ең қауіпті түрлерге жататын жануарларға мекендейді, атап айтқанда, Индокитай жолбарысы, алып гаур, жабайы Азия су буқасы, бантенг және Азия пілі. 2012 жылы кем дегенде үш вьетнамдық әскери қызметкер сұр жақтаулы лангурларды азаптап өлтіргендерін көрсететін онлайн суреттері үшін қамауға алынып, түрмеге жіберілді.