Кіріспе
Көңіл бөлудің бұзылу түрі Когнитивтік бұзылу синдромы (КБС) - ерекше арманшылдықпен, ақыл-ойдың тұмандылығымен, белсенділіксіздігімен, жайшылдықпен, реакция уақытының баяу болуымен, жиі қадала қарап отыруымен, тұрақты емес сергектігімен және жұмыс жылдамдығының баяу болуымен сипатталатын көңіл бөлу синдромы. Бұл саладағы ғалымдар үшін бұл ауру дәлелденіп, өзіндік синдром ретінде танылу деңгейіне жетті. 1798 жылдан бастап, зейін бұзылуы туралы медициналық әдебиет кем дегенде екі түрді ажыратады, біреуі алаңдату, ұзақ уақыт зейін қоюдың болмауы және әлсіз тежеу (қазіргі уақытта ADHD деп аталады) және екіншісі төмен қуаттылық, қозу немесе бағдарланған / таңдамалы зейін бұзылуы (қазіргі уақытта CDS деп аталады). Бұл көңіл бөлуді білдірсе де, КДС АДС-тан ерекшеленеді. АДШ-дан айырмашылығы, ол атқарушы функцияның жетіспеушілігі мен өзін-өзі реттеудің нәтижесі, CDS-де ынталандыру, бейімделусіз қиялдау және бағдарланған немесе таңдаулы назар (тезірек өңделуі керек ақпараттың маңыздылығын маңызды емесінен ажырату) проблемалары бар, керісінше нашар табандылық немесе тұрақты назар, тежеу және өзін-өзі реттеу. Білім беру ортасында CDS жұмыс дәлдігін төмендетеді, ал ADHD өнімділікті төмендетеді. CDS кейбір адамдарда ADHD-мен бірге кездеседі, бұл екі жағдайдың жеке-жеке кездесетінінен әлдеқайда жоғары зақымдануға әкеледі. Қазіргі заманғы ғылымда бұл симптомдар маңызды екені анық, себебі олар ерекше кемшіліктермен байланысты, ADHD-дан да жоғары. CDS өздігінен жұмыс істеуге кері әсер етеді (мысалы, өмір сүру сапасының төмендеуі, стресс пен суицидтік мінез-құлықтың артуы, сондай-ақ білім деңгейінің төмендеуі және әлеуметтік-экономикалық жағдайы). Бастапқыда CDS-ге ADHD-нің назарсыздық танытуы бар үш адамның біреуі қатысады деп ойланған, және олар үйленбеген, жұмыссыз немесе мүгедектікке ұшырайды. CDS жалғыз өзі де халық арасында кездеседі және ТДШ-ға қарағанда нашар әсер етпесе де, білім беру мен кәсіптік ортада өте нашар әсер етуі мүмкін. Медициналық емдеу әдістері бойынша зерттеулер шектеулі, алайда зерттеулер атомоксэтинді CDS емдеу үшін қолдануға болатынын көрсетеді. Бұрын бұл жағдай "Жарлы танымдық темп" (SCT) деп аталатын. Соңғы уақытта SCT-ге қарағанда концентрация тапшылығы бұзылуы (CDD) немесе танымдық ажырату синдромы (CDS) терминдері артықшылыққа ие болды, өйткені олар жағдайды жақсырақ және дәл түсіндіреді, осылайша шатастырды жояды.
Cognitive disengagement syndrome (CDS) is an attention syndrome characterised by prominent dreaminess, mental fogginess, hypoactivity, sluggishness, slow reaction time, staring frequently, inconsistent alertness, and a slow working speed. To scientists in the field, it has reached the threshold of evidence and recognition as a distinct syndrome. Since 1798, the medical literature on disorders of attention has distinguished between at least two kinds, one a disorder of distractibility, lack of sustained attention, and poor inhibition (that is now known as ADHD) and the other a disorder of low power, arousal, or oriented/selective attention (now known as CDS). Although it implicates attention, CDS is distinct from ADHD. Unlike ADHD, which is the result of deficient executive functioning and self regulation, CDS presents with problems in arousal, maladaptive daydreaming, and oriented or selective attention (distinguishing what is important from unimportant in information that has to be processed rapidly), as opposed to poor persistence or sustained attention, inhibition and self regulation. In educational settings, CDS tends to result in decreased work accuracy, while ADHD impairs productivity. CDS can also occur as a comorbidity with ADHD in some people, leading to substantially higher impairment than when either condition occurs alone. In contemporary science today, it is clear that this set of symptoms is important because it is associated with unique impairments, above and beyond ADHD. CDS independently has a negative impact on functioning (such as a diminished quality of life, increased stress and suicidal behaviour, as well as lower educational attainment and socioeconomic status
Originally, CDS was thought to represent about one in three persons with the inattentive presentation of ADHD, and were more likely to be unmarried, out of work or on disability. CDS alone is also present in the population and can be quite impairing in educational and occupational settings, even if it is not as pervasively impairing as ADHD. The studies on medical treatments are limited, however, research suggests that atomoxetine may be used to treat CDS. The condition was previously called Sluggish Cognitive Tempo (SCT). The terms concentration deficit disorder (CDD) or cognitive disengagement syndrome (CDS) have recently been preferred to SCT because they better and more accurately explain the condition and thus eliminate confusion.
Әлеуметтік мінез-құлық
Көптеген жағдайларда, CDS профилі бар адамдарда ADHD-ның басым гиперактивті импульсивті немесе біріктірілген көрінісі барлардың қарама-қарсы белгілері бар: гиперактивті, экстравертті, қысымшыл, шамадан тыс энергетикалық және тәуекелге ұмтылудың орнына, CDS-мен ауыратындар серуендеп, ойлары осал, сауатсыз, интроспективті және арманшыл. Олар "қаңқада" жүргендей сезінеді және "одан тыс" көрінеді. CDS-мен жиі байланысты коморбидтік психикалық проблемалар көбінесе алаңдаушылық, бақытсыздық немесе депрессия сияқты ішкі түрлеріне жатады. Зерттеулер бойынша ең біркелкісі - әріптестермен қарым-қатынаста оқшаулану мен әлеуметтік оқшаулану үлгісі. Олардың ұялшақ табиғаты мен баяу жауап беру уақыты жиі басқалар тарапынан аулақ немесе қызығушылықсыз деп қате түсіндіріледі. Әлеуметтік топтардағы қарым-қатынаста CDS бар адамдар назардан тыс қалуы мүмкін. Классикалық СДВГ-мен ауыратын адамдар мұндай жағдайларда олардың әлеуметтік интрузивтілігі немесе агрессивті мінез-құлқынан бас тартуға бейім. CDS-мен ауыратын балаларға қарағанда, олар есірткіге тәуелділік, қарсылық-қасқырлық немесе мінез-құлық бұзылуы (көбінесе өтірік айту, ұрлау, ұрысу және т.б.) сияқты антиәлеуметтік мінез-құлықтарды көрсетуге ықтимал. Осыған сәйкес, CDS-де назар аудару қабілеті қалыпты емес екені анықталды. Екі ауру да оқу нәтижелеріне әсер етеді, бірақ әртүрлі жолмен. CDS баланың мектепте орындаған жұмысының дәлдігімен проблемалық болуы мүмкін және көбірек қателіктер жасауға әкелуі мүмкін. Керісінше, ADHD белгілі бір уақыт аралығында атқарылған жұмыстың көлемін білдіретін өнімділікке кері әсер етуі мүмкін. CDS ауруына шалдыққан балаларда бұрын үйренген нәрселерді есте сақтау қиынға соғады және олар естерін қайтару сынақтарында ADHD ауруына шалдыққан балаларға қарағанда көп қателік жасайды. Олардың психологиялық тестілерде, қабылдау қозғалыс жылдамдығы немесе қол-көз үйлестіру және жылдамдықты қамтитын психологиялық тестілерде нашар нәтиже көрсеткені анықталды. Сондай-ақ, олардың ойлау процесі де бейқам, шалаакылық деңгейі де жоғары және олар бір нәрсені оңай жоғалтады. Оқу қабілетінің бұзылуы ТДШ мен ДСДС-да бірдей (2350%), бірақ математикалық бұзылулар ДСДС тобында жиірек кездеседі. Олар күнделікті істермен айналысуға күш-қуат таппай, ақыл-ойына әсер ететін нәрселерге көңіл бөледі. CDS-тің басқа бір түрі - бұл ойдың шамадан тыс айналып кетуінің патологиялық түрі. Мұндай атқарушылық тапшылықтар адамның өз мақсаттарына жету үшін, болашақты болжау және оған дайындық үшін уақыт өте келе өзін-өзі реттеу қабілетіне үлкен проблемалар тудырады. Адель Даймонд ADHD I ауруының негізгі когнитивтік тапшылығы жұмыс жады деп болжады, немесе ол өзінің соңғы мақаласында "балалық шақтағы дисекзютивтік синдром" деп атады. Яғни, популяциядағы осы қасиеттердегі жеке адамдар арасындағы айырмашылықтардың көпшілігі негізінен олардың гендеріндегі өзгеріске байланысты болуы мүмкін. Бұл зерттеуде ХДС симптомдарының тұқым қуалануы АДШ-ның симптомдарына қарағанда сәл төмен болды, ал ерекше экологиялық оқиғаларға байланысты белгілердің өзгеруінің үлесі біршама көп болды. Мысалы, АДШ-да АДШ-ның жеке ерекшеліктеріне генетикалық үлес 75-тен 80% -ға дейін, ал кейбір зерттеулерде 90% -ға дейін жетуі мүмкін. CDS үшін бұл 50-60 пайыз. CDS-тің нейробиологиясы туралы аз мәлімет бар. Алайда, CDS белгілері мұнда мидың префронтальді қабықшасы аймағынан гөрі артқы назар желілері көбірек қатысы бар екенін және ADHD-да ерекшеленетін жұмыс жадымен қиындықтарды көрсетеді. Бұл гипотеза 2015 жылы жасөспірімдердегі ADHD-ның көңілсіз симптомдары мен CDS-тің симптомдарын салыстырған нейросуреттеу зерттеуінен кейін көбірек қолдау тапты: ол CDS сол жақ жоғарғы тері жамбас жамбасында (SPL) белсенділіктің төмендеуімен байланысты екенін анықтады, ал көңілсіз симптомдар белсенділіктің басқа айырмашылықтарымен байланысты. 2018 жылғы зерттеулер КДС мен алдыңғы жасушалардың белгілі бір бөліктері арасындағы байланысты көрсетті, бұл классикалық ТДШ-ның нейроанатомиясынан ерекшеленеді. Бір зерттеуде қалқанша безінің жұмыс істеуі мен ХДС белгілерінің арасындағы кішкене байланыс байқалды, бұл қалқанша безінің жұмыс істемеуі ХДС- нің себебі емес екенін көрсетеді. CDS- ның жоғары деңгейі алкогольге prenatal әсер еткен балаларда және жедел лимфобласты лейкоздан аман қалғандарда байқалды, мұнда олар когнитивтік кешіктірілген әсерлермен байланысты болды.
Диагностика
Когнитивтік ажырату синдромы қазіргі DSM (2013) және ICD (2022) диагнозы ретінде енгізілмеген, оның қазіргі атауымен немесе ескірген "жеңіл танымдық темппен", бірақ кейінгі нұсқаларда болуы мүмкін; осы саладағы ғалымдар үшін ол дәлелдің шегіне жетіп, өзіндік синдром ретінде танылды. CDS белгілерін бағалау үшін скрининг құралдары жасалды. Басқа аурулардың кейбір белгілері CDS-мен бөліссе де, олар бөлек аурулар.
Емдеу
CDS- ні емдеу әдісі толық зерттелмеген. Алғашқы дәрілік зерттеулер тек ADHD метилфенидатымен ғана жүргізілді, тіпті сонда да тек гиперактивтіліксіз (DSM III критерийлерін қолдану арқылы) және CDS үшін емес, ADD диагнозы қойылған балалармен ғана жүргізілді. Зерттеулер көрсеткендей, ADHD (Абайлау тапшылығы бұзылуы) гиперактивтілігі бар (қазіргі уақытта ADHD) балалар орташа және жоғары дозада жақсы жауап берді. Алайда, гиперактивтілігі жоқ (қазіргі уақытта ADHD- дың назарсыздық көрінісі, сондықтан нәтижелер CDS- ге де қатысты болуы мүмкін) ADD- мен ауыратын балалардың едәуір пайызы метилфенидаттан көп пайда таппады, ал пайда болған кезде, ол әлдеқайда төмен дозада болды. Алайда, бір зерттеу мен медициналық тарихтың ретроспективті талдауы КДС симптомдарының болуы немесе болмауы МДҚШ І. ауруы бар балаларда метилфенидатқа жауап беруде ешқандай айырмашылық тудырмады, өйткені бірнеше рет теріс іріктелген бақыланатын клиникалық зерттеулер (РКТ) оның тиімді ем екенін анықтады. Ал басқа да бірнеше RCT- дан оның метилфенидатқа нашар әсер ететіні көрінді. Тек бір зерттеуде ғана үйде және мектепте мінез-құлықты өзгерту әдістерін қолдану негізінен ХДС белгілері бар балаларға қатысты зерттелді және ол жақсы нәтиже тапты. 2014 жылдың сәуірінде "Нью-Йорк Таймс" газетінде баяу танымдық темп фармацевтикалық компанияның клиникалық дәрілік сынақтарының тақырыбы болып табылады, оның ішінде Эли Лиллидің ең көп сатылатын дәрілерінің бірі - Страттераның баяу танымдық темптің ұсынылатын симптомдарын емдеуге тағайындалуы мүмкін деп ұсынған.
Болжам
CDS- ның болжамы белгісіз. Ал ADHD ауруына шалдыққан балалардың жасөспірімдік және ересек шақтағы жағдайы туралы көп нәрсе белгілі. CDS белгілері барлар, әдетте, ADHD-мен салыстырғанда, бір-екі жылдан кейін белгілерін көрсетеді. Екі топта да оқу қиындықтары мен назарсыздық деңгейі ұқсас болды, бірақ CDS балаларында сыртқы симптомдар аз және бақытсыздық, алаңдаушылық / депрессия, кері қайтарылған мінез-құлық және әлеуметтік дисфункция деңгейі жоғары болды. Олардың оппозициялық қарсылықтық бұзылысқа, мінез-құлық бұзылысына немесе әлеуметтік агрессияға деген тәуекелдері бірдей емес, сондықтан басқа "сыртқа шығару" бұзылыстарына байланысты тәуекелдері әлдеқайда жоғары ADHD HI және Комбинированный субтиптері бар балаларға қарағанда өмірлік нәтижелері әртүрлі болуы мүмкін. Бұл модель жақында Барклидің CDS ауруымен ауырған ересектердегі алғашқы зерттеуінде және колледж студенттеріндегі соңғы зерттеулерде табылды. Норвегиялық зерттеудің нәтижесіне сүйенсек, "ҚДШ-ның қандай түріне қарамастан, [ҚДШ] зейінсіздікпен айтарлықтай байланысты".
Алғашқы байқаулар
Әдебиетте ғасырлар бойы балалардың өте назарсыз және тұманды ойлауға бейім екендігі туралы сипаттамалар болды. СДВГ-ға ұқсас симптомдарды алғаш рет 1775 жылы Мельхиор Адам Вайкард және 1798 жылы Александр Крайтон медициналық оқулықтарында жүйелі түрде сипаттады. Вейкард негізінен АДВҚ-ның біріктірілген көрінісіне ұқсас бір ғана көңіл бұзылуын сипаттаса да, Крайтон "күшінің немесе энергиясының аурушаң азаюы" деп сипатталған қосымша көңіл бұзылуын болжайды және бұзылыстың ықтимал "денелік" және "психикалық" себептерін (оның ішінде "тағамдағы тәртіпсіздіктер, шамадан тыс эвакуациялар және денелік қалауларды теріс пайдалану") зерттейді. Алайда, ол бұзылудың ешқандай белгілерін сипаттамайды, бұл CDS сияқты синдромға ерте, бірақ нақты емес сілтеме жасайды. Канадалық педиатр Гай Фалардо гиперактивті балалармен жұмыс істеуден басқа, өз практикасында кездескен өте арманшыл, тыныш және жақсы мінез-құлықтағы балалар туралы да жазды.
Алғашқы зерттеу жұмыстары
Қазіргі заманда зейін бұзылыстары туралы зерттеулер дәстүрлі түрде гиперактивті симптомдарға бағытталған, бірақ 1970 жылдары назарсыздық симптомдарына жаңадан назар аудара бастады. Осы зерттеудің әсерінен DSM III (1980) алғаш рет гиперактивтіліксіз ұсынылған ADD субтипіне диагноз қоюға мүмкіндік берді. Бұл субтипті зерттеген зерттеушілер балаларға арналған рейтингтік шкалалар жасады, оларға қысқа уақытқа зейін қою, алаңдану, ұйқышылдық және пассивтілік сияқты симптомдарға қатысты сұрақтар кірді. 1980-ші жылдардың ортасында гиперактивтілікпен немесе гиперактивтіліксіз (ADD/H, ADD/noH) ҚОҚ-ның сол кездегі қабылданған дихотомиясына қарағанда, гиперактивтілік импульсивтілігін, назарсыздықты бұзылуды және баяу темпті субтиптерден тұратын ҚОҚ-ның үш факторлы моделі орындырақ деп ұсынылды. 1990 жылдары Вайнберг пен Брумбек жаңа бұзылысты ұсынды: "бастапқы қырағылық бұзылысы" (PVD). Оның сипаттамалық белгілері: сергектікті және қобуды сақтау қиындығы, арман қию, назар аудару қиындығы, іс-әрекет пен әңгімелесудегі орынды жоғалту, тапсырмаларды баяу орындау және мейірімді тұлға. Олардың мақаласындағы ең егжей-тегжейлі жағдай CDS-тің прототиптік бейнесіне ұқсайды. Авторлар ПВД мен СДВГ-ның бір-біріне ұқсағанын мойындады, бірақ ПВД-ны оның ерекше танымдық бұзылуымен ерекшеленетінін қарастыруды жақтады. Бұл газеттің проблемасы - ол ADHD-ді жоқ бұзылу ретінде қабылдамады (ол кезде бірнеше мың зерттеу жұмыстары болғанмен) және бұл CDS сияқты симптом кешені үшін PVD терминіне артықшылық берді. ПВД диагнозының тағы бір қиындығы - ол басқа зерттеулерде қолданылған CDS балаларының әлдеқайда үлкен үлгілеріне қарағанда тек 6 жағдайға негізделгендіктен ғана емес, сонымен қатар бұл терминнің өзі ғылымның CDS симптомдарын тудыратын танымдық тапшылықтарды анықтағанын білдіреді, ал бұл жағдай қиын. Зерттеу мақаласы мен онымен бірге CDS туралы қосымша зерттеулер жүргізуге шақыратын түсініктеме осы күнге дейін CDS симптомдарына қатысты 30-дан астам ғылыми журнал мақалаларын жариялауға түрткі болды. Дьюк университетінің психиатрия ғылымының профессор-эмиритусі Аллен Фрэнсис былай дейді: "Біз эволюциядағы бір жаңалықты көріп отырмыз: 15 жылдай уақыт бойы ADHD диагнозы қойылып келеді, бұл тағы бір жаңалықтың басталуы. Бұл миллиондаған балалардың денсаулығын сақтау эксперименті, мен бұл жобаның талаптарына сай келетін балалардың бар екеніне күмәнім жоқ, бірақ бұдан артық маңызды ештеңе жоқ. Мұндағы энтузиастар науқастарды ұмытып кеткендерін ойлайды. Ал, дұрыс емес белгісі қойылған, бірақ ешқандай кемшілігі жоқ балаларды пациенттер деп атағандары ше? Олар өмірде болып жатқан жағдайды ойламайды".