Кіріспе

Голландиялық астроном және химик Эвин Флер ван Дишок (Ewine Fleur van Dishoeck; 1955 жылы 13 маусымда Лейден қаласында туған) - голландиялық астроном және химик. Ол Лейден обсерваториясының молекулалық астрофизика профессоры, Халықаралық астрономиялық одақтың президенті (2018-2021) және жыл сайынғы астрономия және астрофизика шолуының редакторы (2012 жылдан қазіргі уақытқа дейін). Ол астрохимияның ізашарларының бірі, оның зерттеулері молекулалық спектрлерді пайдалана отырып, ғарыш нысандарының құрылымын анықтауға бағытталған.

Ерте өмір

Эвин Флер ван Дишок 1955 жылы 13 маусымда Нидерландының Лейден қаласында дүниеге келген. Әкесі құлақ, мұрын және жұтқыншақ медицинасының профессоры болғандықтан, оның ғылымға деген сүйіспеншілігі 12 жасында пайда болды. Осы уақыт аралығында оның әкесі Сан-Диегода алты айға шақырылды. Оның алғашқы ғылым сабағы Сан-Диего мемлекеттік мектеп жүйесінде өтті. Ол өзінің ғылым мұғалімі, 1960 жылдары әйел және афроамерикандық, қазіргі дәрежесіне жету үшін көптеген кедергілерді жеңуге мәжбүр болғанын жақсы есіне алады. Оның тәрбиелеуі ван Дишоекті ғылымға қызығушылық танытуға және химия әлемінде үлкен істерге ұмтылуға талпындырды. Ол Нидерландыға оралғанда, химия саласында мансап құруға ынталанды.

Білім және мансап

Эвин ван Дишоек Лейден университетінде химияны оқыды. Лейденде ван Дишок физиканың өзіне де қызығушылық танытқандығын байқады. Көп ұзамай оның қызығушылығы химиялық физикаға ауыса бастады, кванттық химия оның аға жобалық зерттеулерінің негізгі нүктелерінің бірі болды. Кейін Лейдендегі кванттық химияға маманданған жалғыз профессор қайтыс болған кезде қайғылы оқиға орын алды. Голландияда докторлық бағдарламаларда диссертацияға профессорлық-оқытушылық бақылау жасау қажет. Егер ван Дишок өзінің дипломдық жұмысына Лейденде қалуды қаласа, оған басқа мамандық табу керек болды. Сол кезде ван Дишоектің жігіті және болашақ күйеуі Тим де Зей астрономияны оқып, жұлдыздар аралық молекулаларды ашу курсын аяқтады. Де Зеуден ол жұлдыздар аралық ортаның маманы Гарвард университетінің Алекс Далгарно екенін білді. 1980 жылы Далгарномен бірге оқып жүргенде, ол өзінің мамандығын астрохимияға ауыстырды және жұлдыздар аралық газ бұлттарында молекулалардың қозуы мен бөлшектелуі туралы докторлық диссертациясын аяқтады. Кейін ол Кембриджге, Массачусетске, Гарвардтың стипендиаттар қоғамына оралып, жұлдыздар арасындағы ортаны зерттеуді жалғастырды. 2007 жылдан бастап Нидерландының астрономия ғылыми-зерттеу мектебінің (NOVA) ғылыми директоры.

Зерттеу

Ван Дишок жұлдыздар аралық молекулалар; жұлдыздар мен планеталар пайда болған кездегі физикалық және химиялық эволюция; субмиллиметрлік және орта инфрақызыл астрономия; негізгі молекулалық процестер; және сызықтық және континуумдық сәулеленудің радиациялық берілуі. Ол әлемдегі ең көп келтірілген молекулалық астрофизик.

Әсері

Эвин ван Дишоктың астрохимияға қатысты жұмысы жұлдыздар аралық газ бен шаңның тірі организмдерге қалай айналуы мүмкін екеніне жауап беруде маңызды рөл атқарды. Өмір көміртектен тұрады, ал ғарышқа көміртек тотығы көп. Алайда көміртек тотығын ультрафиолет сәулесімен ыдыратады. Галактикадағы жұлдыздардың арқасында көміртек оксидіне әсер ететін ультрафиолет сәулесі мол болды. Докторлық диссертация кезінде ешкім кейбір көмірқышқыл молекулаларының ғарышқа қалай тірі шығатынын білген жоқ. Лабораториялық зерттеулерінде ван Дишок жұлдыздар аралық бұлттар моделдерін құрастырды; ол өз сынақтарын нақты байқаулармен салыстырды. Ол өзінің сынақтары арқылы көміртек оксиді барлық УФ-сәулелерге бейім емес деген қорытындыға келді. Ол тек қана сіңіре алатын толқын ұзындығына бейім. Ол және Джон Блэк толықтырғандай, шаң және басқа молекулалар ультрафиолет сәулесін бұғаттап, көмірқышқыл газын қорғауға әкеледі. Оның бұл зерттеулері кейбір көмірқышқыл молекулаларының тірі организмдерге көмектесу үшін ұзақ өмір сүре алатынына жауап берді.

Марапаттар

Ван Дишоек 1984 жылы Гарвард стипендиаттары қоғамының кіші мүшесі болды, онда ол Алекс Далгарномен бірге жұмыс істеді. және 2001 жылы Корольдік химия қоғамының (Ұлыбритания) Бурк сыйлығы. 2001 жылдан бастап ол Нидерланды Корольдік өнер және ғылым академиясының және АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі. 2013 жылы Леопольд академиясының мүшесі болды. 2014 жылы Гётеборгтың Лиза Майтнер сыйлығын (Швеция) және 2015 жылы Альберт Эйнштейннің ғылым саласындағы әлемдік сыйлығын (Мексика) алды. 2018 жылы Ван Дишок Джеймс Крейг Уотсон медалімен (АҚШ) және астрофизика бойынша Кавли сыйлығымен (Норвегия) марапатталды. Сол жылы ол Нидерланды Корольдік химиялық қоғамының құрметті мүшесі болып сайланды. Ол Америка философиялық қоғамына сайланды және 2020 жылы Жюль Янсен сыйлығын алды. 2021 жылы Папа Франциск оны Римдік ғылым академиясына тағайындады және оған Ник Кайлафис лекторлық стипендиясы берілді. 2022 жылы Ван Дишоекке Фриц Цвиккидің астрофизика және космология сыйлығы мен Нильс Бордың халықаралық алтын медалі берілді.