Кіріспе

Жүнді жануарлардың терісінен жасалған киімдер

Жүнді киімдер – сүтқоректілердің сақталған терісінен жасалған киімдер. Жүн – киімнің ең көне түрлерінің бірі және адамдар оны кем дегенде 120 000 жыл бұрын кеңінен қолданған деп есептеледі. "Жүн" термині көбінесе жануарлардың терісінен жасалған пальто, шалбар немесе шәл сияқты нақты киімді білдіреді. Адамдар суық ауа райынан және қырысу желден қорғану үшін жүнді киімдер киеді, бірақ терінің әлеуметтік мәртебенің белгісі ретінде қолданылғанының куәліктері 2000 жыл бұрынғы ежелгі Египет патшалары мен жоғары рухани қызметкерлерінде де кездеседі – олар барыс терісін киген. Тарихи тұрғыдан алғанда, Еуропа және Таяу Шығыс мәдениеттерінде жүнді киімдердің ішкі жағы жұнмен, сыртқы жағы матамен қапталған, бірақ 19 ғасырда терісі сыртқа қаратылған түлен терісінен жасалған пальто кию әдеті пайда болды. Бүкіл әлемде екі стиль де танымал, жұн астарлары артық жылу беруге мүмкіндік береді, ал сыртқы жұн көбінесе сәндік мақсатта қолданылады.

Тарих

Жүн киімнің алғашқы материалдарының бірі болған деп есептеледі. Жүннің киім ретінде алғаш қолданылған кезеңі күмәнді. Гоминоидтардың, оның ішінде Homo sapiens және Homo neanderthalensis түрлері жүн киімдерін қолданғаны белгілі. Киімдер бизон, мускус сиыр, аю, жер қасқыр, жүнді мүйіз бұғысы, мамонт немесе ирландиялық бұғысы сияқты жануарлардың терісінен жасалған. Жүнді киімдер жазба тарихтан бұрын пайда болған және әлемнің әртүрлі археологиялық орындарынан табылған. Англияда "салтанатты заңдар" деп аталатын патшалық жарлықтар шығарылды, олар белгілі бір жүн түрлерін жоғары әлеуметтік статустағы адамдардың киюімен шектеді, осылайша эксклюзивтілікке негізделген беделділік орнатылды. Леопард, қар барысы және жолбарыс (сол кездегі "пантера" деп аталған), қызыл қоян, күзен және ермек аристократияға арналған, ал түлкі, қоян және бобр орта тапқа, ал ешкі, қасқыр және қой терісі төменгі тапқа киген. Жүн көбінесе көзге көрінетін астар ретінде қолданылған, ал түрлері әлеуметтік топтар ішінде маусымға қарай өзгерген. Батыс Еуропада жүн жануарларының саны азайды және оларды Таяу Шығыс пен Ресейден импорттау басталды. Еуропаға ягуар мен шиншилла сияқты жаңа жүн түрлері келгенде, жүн киімнен басқа да қолданыс тапты. Бобр ең көп сұранысқа ие болды және одан, әсіресе соғыс кезінде танымал болған шапан жасалды. Швеция сарбаздары тек бобр терісінен жасалған кең жиекті шапан киетін. Бобр терісінің шектеулілігіне байланысты, шапан жасаушылар Солтүстік Америкадан импортқа қатты тәуелді болды, өйткені бобр тек Скандинавия түбегінде ғана кездесетін. 1970 жылы Германия әлемдегі ең ірі жүн нарығы болды. 1975 жылы Халықаралық жүн саудасы федерациясы жібек маймыл, жібек сифака, шағалалы лемур, алтын бамбук лемур, спорттық лемур, карлик лемур, оцелот, маргай, пума, қар барысы, қара пантера, леопард, ягуар, жолбарыс, гепард, куолл, нумбат, шиншилла, қара аю, күн аю, ай аю және полярлық аю сияқты құрып бара жатқан жануарлардың терісіне тыйым салды. Жануарлар терісін пайдалану 1980 жылдары жануарларды қорғау ұйымдарының қызметі арқасында және жүнге деген сұраныс төмендеді. Жүнді қабылдамайтын ұйымдар киім өнеркәсібіндегі жануарлардың әл-ауқаты мәселесіне назар аударды. 1999 жылы Ұлыбританияда жүн шаруашылығына тыйым салынды. ХХІ ғасырда түлкілер мен норк тұтқындықта өсірілді, ал норк өндірісінде Дания, Голландия және Финляндия көшбасшы болды. Жүн әлі күнге дейін әлемнің салқын климаттық аймақтарында жылуы мен беріктігі үшін киіледі. Еуропалықтардың алғашқы қоныстану кезеңінен бастап, қазіргі заманғы киімнің дамуына дейін, Канаданың суық қыстарында жүн киімдері кең таралған. Киім-кешекті оқшаулау үшін арзан синтетикалық маталар ойлап табылғаннан кейін, жүннен жасалған киімдер модадан шығып кетті. Жүн әлі күнге дейін жергілікті халықтар мен индустрияланған қоғамдар қолданады, өйткені оның қол жетімділігі мен жоғары оқшаулау қасиеттері бар. Арктикадағы инуиттер киімдерінің басым бөлігін жүннен жасайды, сондай-ақ ол Ресей, Украина, бұрынғы Югославия, Скандинавия және Жапониядағы дәстүрлі киімнің бір бөлігі болып табылады. Көптеген тұтынушылар мен дизайнерлер - әсіресе британдық модельер және жануарлар құқығын қорғаушы белсенді Стелла Маккартни - жануарларға қатыгездікке қарсы моральдық сенімдері үшін жүн қабылдамайды. Киім-кешек пен жиһаздарға қолданылатын жануарлар терісі ашық түстерге боялуы немесе үлгілері болуы мүмкін, көбінесе экзотикалық жануарлар терісін еліктеуге арналған: немесе олар бастапқы үлгісі мен түсі қалдырылуы мүмкін. Жүн кейде барқыт секілді етіп, "шерлен" деп аталатын матаға айналады. 20-ғасырдың басында баламалардың енгізілуі киім өнеркәсібінде шиеленісті тудырды, өйткені жасанды жүн өндірушілер жасанды жүн шығара бастады және пайдаға айналды. 1950 жылдары синтетикалық жүн киімдер кең таралған және қол жетімді болды. Газеттерде ірі химиялық компаниялар туралы мақалалар жазылып, олар бір-бірінен асып түсуге тырысты. Соңғы жылдары табиғи жүннің кең таралуы азайды. 2017 жылдың тамызында Париждің Vogue журналы жүнге құрмет көрсету туралы мақала жариялаған, ал кейіннен Gucci жануарлар жүнсін қолданбау идеясын қолдады. Осы үрдісті ұстанған басқа жоғары деңгейдегі брендтер: Стелла Маккартни, Живанши, Кальвин Кляйн, Ральф Лорен, Майкл Корс, Философия ди Лоренцо Серафини. Burberry компаниясы жүн киген модельдерді подиумға жіберуді тоқтату туралы мәлімдеді, бірақ дүкендерде сатуды тоқтатпады. Кейбір компаниялар былғары мен жүннің тұрақты өндіріс әдістерін ойлап табуға тырысты. Дизайнер Ингар Хельгасон био жүн жасап жатыр, ол синтетикалық терілерді Modern Meadow өсірілген былғары және Diamond Foundry өсірілген алмастар сияқты өсіруге мүмкіндік береді. British Fur Association директоры Зилберквейт өткізген BOF жүн туралы пікірталас табиғи жүннің тұрақтырақ екенін айтты. Басқалар жануарлардың жүнсін киюге дайындау үшін қажетті химиялық процестер де қоршаған ортаға зиянды екенін айтты. Hermès, Dior және Fendi сияқты сән үйлері әлі де табиғи жүн қолданады. Лондондық сән колледжінің Fashion Futures магистратура бағдарламасын басқаратын Алекс МакИнтош: "Бұл деңгейдегі өзгерістер тек сұраныстың жоқтығынан ғана туындайды, әлеуметтік желілердегі наразылықтан емес" дейді. Кейбір түрлері басқаларынан жоғары бағаланады, сондай-ақ көптеген сапалары мен түстері бар. Бұрын леопард, ягуар, жолбарыс, лемур және Colobus маймылдары сияқты жануарлар кеңінен қолданылған, бірақ CITES заңдары мен қоршаған ортаны реттеу осы жүн түрлерін заңсыз етті. Сонымен қатар, кейбір аймақтарда үй жануарларының, мысықтар мен иттің жүнсі де жылу үшін қолданылады. Әртүрлі жүн түрлерінің әртүрлі қасиеттері бар; койот жүнсі кедергіге төзімді және жақсы жел кедергісі болып табылады, бірақ тиюге өте қатаң, ал түлкі жүнсі жібектей жұмсақ, бірақ нәзік. Канадтық түлендердің сақталуына қатысты алаңдаушылықтар туындағандықтан, АҚШ-та 1972 жылы түлендердің өнімдерін импорттау мен сатуға тыйым салынды. Импорттау мен сатуға тыйым салынған, тіпті Marine Animal Response Society түлендердің саны шамамен 8 миллионға дейін өсіп келе жатыр деп бағаласа да, ал тыйымның жергілікті қауымдастықтарға, түлендерді аулаудан кіріс көздеріне зияны бар. 2000 жылғы Ит және Мысықтарды қорғау заңы бойынша АҚШ-та үй жануарларының, мысықтар мен иттің жүнсін импорттау, экспорттау және сатуға да тыйым салынды. Әлемдегі жоғары сән сатушылары сататын жүннің көп бөлігі норк, түлкі және қоян сияқты шаруашылық жануарларынан алынған. Кейбір қатыгездік әдістері адамдардың жануарлар құқығын қорғаушылардың күшін арттырды. Еуропалық комиссияның Жануарлар денсаулығы және әл-ауқаты жөніндегі ғылыми комитетінің (SCAHAW) 2001 жылғы ұсынымында былай делінген: "Басқа шаруашылық жануарларымен салыстырғанда, жүн үшін өсірілетін түрлер тек жүн қасиеттеріне қатысты белсенді таңдауға түскен".

Теріні өңдеу

Жүнді киімдерді өндіру үшін жануарлардың терісі алынады, оның түктері сақталады. Түктің түріне және мақсатына қарай, теріні өңдеуде қолданылатын химиялық заттарға ас тұздары, алюминий тұздары, қышқылдар, сода күлдері, арақ шайыры, жүгері крахмалы, ланолин, майсыздандырғыштар, ал сирек жағдайларда ағартқыштар, бояулар және тонерлер (боялған түк үшін) кіруі мүмкін. Процестің бірінші қадамы – теріні жұлып алу. Бұл кезең қауіпсіз болу үшін жануарларды міндетті түрде тоңазыту керек, әйтпесе жануардың денесінен қоршаған ортаға температураның күрт өзгеруі түктің теріден түсуіне себеп болады. Сондай-ақ, теріні жұлып алу алдында өлікті тоңазыту қажет, осылайша тері жұлып алынғанда қан кетпеуіне болады. Өліктің терісі жұлып алынғаннан кейін, етінен тазартады, кептіреді, тұздайды, қышқылдайды, күйдіреді (химиялық немесе табиғи әдіспен), содан кейін жұмсартады. Теріні жұлып алу, күйдіру және өңдеуге кеткен уақыт жоғары бағаның себебі болып табылады. Түк өңдеу кезінде пайда болатын түк шаңына ұшыраған жұмысшылардың өкпе функциясының төмендеуі, олардың әсер ету мерзіміне пропорционалды екені дәлелденді. Түк өндірісі процесіне қоршаған ортаға қалдықтар мен уытты химиялық заттарды құю кіреді. Боялған түктер табиғи түктерге қарағанда аз ұзақ өмір сүреді. Алайда, түк табиғи түрде биоразлаган болады, ал жасанды түк – жоқ. Теріден теріге бояу сияқты табиғи күйдіру әдістерін қолдану, қазіргі заманғы тері және түк өңдеу өнеркәсібінің зиянды әсерін жоюға көмектеседі. Теріден теріге бояу – жапырақтарды немесе ағаш қабықтарын қайнату арқылы таниндерді алу процесі, олар теріні сақтау үшін қолданылады. Жүнді пайдалану – тірі жануардан жүнді қырқу, осылайша жүнді қайта өсіруге болады, бірақ қой терісін қырқу – жүнді теріге тігіп, оны қырқу арқылы жасалады.

Киім өндірісі

Жүнді қаптаманың (мехтің) тым қымбат болуының басты себебі – киімді жасауға кететін уақыттың көптігі. Алғашқы қадам – теріні үйлестіруші, ол қолда бар терілерді алып, оларды мөлшері мен түсіне қарай сәйкестендіріп, біртұтас киім жасайды. Содан кейін шебер терідегі кез келген зақымдануды, мысалы, тозығы жеткен немесе жыртылған жерлерді жөндейді. Келесіде тері әртүрлі тәсілдермен өңделеді, осы арқылы жануардың өрнегін жақсартады, терінің жылу сақтау қасиеттерін арттырады, шығынды азайтады немесе жаңа үлгілер мен стильдер құрайды. Бұрынғы кезде ең көп қолданылған әдіс – теріні көптеген жіңішке жолақтарға кесіп, оларды шахмат тәрізді тігіп біріктіру еді, бұл теріні жұқарады және ұзартады. «Толық тері» деп аталатын теріге тері тігу әдісі – ең оңайы, онда терілер тігіліп, үлгіге сәйкес етіледі. Бұл әдіс өте жылы, бірақ матаға ең аз ұқсайды. Аэрогалон әдісі терінің ішкі жағынан кішкентай тіліктер жасау арқылы оны ұзартады және бағасын үнемдеуге ниеттенгендер үшін жеңілдетеді. SAGA Furs және Kopenhagen Furs екеуі де жүнмен тоқу (бұл әдіс алғашқыда жергілікті халықтар арктикалық қоянның жүнінен көрпелер тоқыған кезде пайда болған), жүн тоқымасы және жүн интарсиясы сияқты жаңа әдістерге инвестиция салып жатыр.

Қалпаққа қарсы науқандар

Теріге қарсы науқандар 1980 және 1990 жылдары көптеген танымал тұлғалардың қатысуымен кең таралды. Теріден жасалған киімдер оның қатыгездік пен қажетсіздік деп есептелуіне байланысты бойкоттардың назарында болды. PETA және басқа да жануарлар құқығын қорғау ұйымдары, танымал тұлғалар мен жануарлар құқығын қорғау этикалық сарапшылары тері өндірісіне назар аударды. Жануарлар құқығын қорғаушылар жануарлардың азапталуы мен өліміне байланысты жануарларды аулау мен өлтіруге, сондай-ақ тері фермаларында оларды ұстау мен өлтіруге қарсы шығады. Олар синтетикалық (мұнай негізді) киімнен жасалған "баламаларды" да айыптайды, себебі олар сән үшін теріні қолдауға ықпал етеді. Наразылық акцияларына киім, аяқ киім және аксессуарларда былғары қолдануға қарсылық та кіреді. Кейбір жануарлар құқығын қорғаушы белсенділер тері көрсетілімдерін наразылықтармен бұзды, ал басқалары жасанды теріден жасалған киімдерді немесе теріге балама киімдерді көрсету арқылы назар аударуға тырысады. Бұл топтар тамыздың үшінші сенбісінде "Мейірімді сән күнін" ұйымдастырып, теріге қарсы үгілдерін жасайды. Кейбір американдық топтар "Қара жұмадан" кейінгі жұма күні өткізілетін "Терісіз жұма" акциясына қатысады, онда олар өз нанымдарын көрсету үшін көрмелер, наразылықтар және басқа да әдістерді қолданады. Канадада жылдық тюлень ауына қарсылық теріге қарсы мәселе ретінде қарастырылады, бірақ АҚШ-тың Гуманистік қоғамы бұл қарсылықтың "Жердегі теңіз сүтқоректілерінің ең ірі қырғынына" қарсы екенін мәлімдейді. IFAW, тюлень аулауға қарсы ұйым, Канаданың аң аулауға қатысты қатыгездікке қарсы заңдарды орындау бойынша "нашар көрсеткіштері" бар екенін айтады. Канада үкіметі жүргізген сауалнама көрсеткендей, канадалықтардың үштен екісі егер заң талаптары сақталса, тюлень аулауды қолдайды. PETA өкілі Йоханна Фуосс әлеуметтік желілер мен электрондық маркетингтік кампаниялардың жануарлар құқығын қорғаушы белсенділердің беспрецеденттік санын жұмылдыруға көмектескенін айтады. "Майкл Корс теріні қолдануын тоқтатқанға дейін бір жыл ішінде 150 000-нан астам электрондық хат алған", - дейді Фуосс Highsnobiety-ге. "Бұл дизайнерлерге қысым жасайды, өйткені олар замана рухының теріден алыстап бара жатқанын көреді." Жаңа технологиялар мен платформалар өзгерістерді жақтаушыларға нәтижеге жетуді еңбексіз етеді. Бұрын белсенділер подиумдарға шападан мен бояумен шабуыл жасап, жеке хаттарды поштамен жіберуге мәжбүр болса, бүгінгі белсенділер үйде отырып-ақ шу көтере алады. Әлеуметтік желілердің пайда болуы қоғамға компаниялармен тікелей байланыс құруға және пікір білдіруге мүмкіндік берді, бұл брендтер үшін мақсатты белсенділікті елемеуді қиындатады. "Брендтер әлеуметтік желілерге жауап беру және кез келген даудан қашу үшін үлкен қысымға ұшырайды", - дейді IFF бас директоры Марк Оутен. Теріге қарсы үгіл әлеуметтік желілер мен мыңжылдықтардың клиенттері арқылы күшейтілуде, олар сатып алатын өнімдердің құндылықтарына көбірек мән береді. Жануарлардың азапталуына деген ашу-ыза сезімі мысықтар мен иттер қатысқанда ерекше күшті, өйткені олар Батыс елдерінде ең танымал үй жануарлары болып табылады. Сондықтан тұтынушылар тері өндірісі туралы сенімділікке ие болуды талап етеді, бұл жануарлардың терісінен жасалған өнімдерді сатып алу қаупін болдырмайды. Тұтынушылардың алаңдаушылығының өсуіне жауап ретінде Еуропалық Одақ 2008 жылдың 31 желтоқсанынан бастап күшіне енген 1523/2007 регламентімен барлық мүше мемлекеттерден иттер мен мысықтардың терілерін және осы түрлердің терісін құрайтын барлық өнімдерді импорттау мен экспорттауға тыйым салды. Иттер мен мысықтардың терілерін рұқсат етілген терісі бар түрлерден ажырату үшін морфологиялық және молекулалық әдістерді біріктіретін түрлерді анықтаудың біріктірілген әдісі ұсынылды, себебі бұл тыйымды орындау үшін қажетті қадам.

Қалпақ саудасы

Тері саудасы – киім және басқа да мақсаттар үшін терінің жаһандық сатылып-алынуы және сатылуы. Тері саудасы Солтүстік Американы және Ресейдің Шығыс бөлігін зерттеуге түрткіс болған маңызды күштердің бірі болды. Тері саудасының ұзақ мерзімді әсерлері бар, әсіресе Солтүстік Америкадағы жергілікті халықтарға және бүкіл әлемдегі терілі жануарлар популяцияларына. Солтүстік Америкада тері өндірісі алғаш рет реттелмеген аң аулау және қаптау салдарынан жабайы терілі жануарлардың саны азаюына жауап ретінде дамыды. Қазіргі уақытта жаһандық тері саудасында ең көп кездесетін жануарлар – шаруашылық жануарлары; бұғы – әлемде ең көп саудаланатын тері, одан кейін арктикалық түлкі (индустрияда «көк түлкі» деп аталады), қызыл түлкі, финн ракуны және қоян. Жануарлардың әл-ауқатының тері өндірісінде бұрмаланғаны туралы халықтың хабардар болуынан кейін Еуропалық Одақ WelFur жүйесін енгізді. WelFur – Еуропадағы тері шаруашылығында жануарлардың әл-ауқатын басты орынға қоятын келісімді сертификаттау бағдарламасы. Бұл шаруашылықтарға Furmark жүйесі арқылы QR-код беріледі, оны киім компанияларымен бөліседі, бұл теориялық тұрғыдан тұтынушыларға терінің қай шаруашылықтан келгенін анықтауға мүмкіндік береді. Бұл жүйе тек Еуропалық Одақтағы түлкі, норка және еншік өсіретін шаруашылықтарға қолданылады және Қытай мен Ресейдегі шаруашылықтарға қолданылмайды. Сонымен қатар, сабыл, жабайы түлкі, койот, бобр, рысь және мартен сияқты жабайы терілер де сатылады. Халықаралық Адамгершілікпен Аулау Стандарттары жөніндегі Келісім (AIHTS), Ресей Федерациясы, Еуропалық Одақ, АҚШ және Канада арасында келісілген, 1998 жылы бүкіл әлемде «адамгершілікпен аулаудың халықаралық стандарттарын белгілеу» мақсатымен қол қойылған келісім.

Қазіргі заманғы сән индустриясы

Нағыз терінің модада қолданылуы қырқыс дау тудырады. Копенгаген (2022) және Лондон (2018) әйелдер киімдері апталықтары наразылықтар мен үкіметтің бұл мәселеге назар аударғаннан кейін өздерінің көрсетулерінде нағыз теріні пайдалануға тыйым салды. Gucci және Chanel сияқты сән үйлері өз киім-кешектерінде тері қолдануды тоқтатты. Versace және Furla да 2018 жылдың басында өз коллекцияларында теріні пайдалануды тоқтатты. 2020 жылы Canada Goose сәнді сырт киім бренді наразылықтардан кейін паркалардың жиектерінде жаңа койот терісін қолдануды тоқтатуға уәде берді. Dior, Fendi, Louis Vuitton, Max Mara және Hermès сияқты сәнді брендтер өз дизайндарында теріні пайдалануды жалғастыруда. Үкіметтік органдар жаңа нағыз тері киімдерін сатуға тыйым салатын заңнама қабылдады. 2021 жылы Израиль діни нанымның бөлігі ретінде киілетін киімдерден басқа, нағыз тері киімдерін сатуға тыйым салған әлемдегі алғашқы мемлекет болды. 2019 жылы Калифорния штаты тері аулауға тыйым салды, ал 2023 жылдың 1 қаңтарынан бастап қой, сиыр және қоян терісінен жасалғандардан басқа барлық жаңа тері киімдерін сатуға толық тыйым салынды.