Кіріспе

Киім-кешек және жалпы киім саласы – фин журналы.

Костюм – жеке адамның немесе топтың әлеуметтік жағдайы, жынысы, кәсібі, этностық тегі, ұлты, қызметі немесе дәуірін көрсететін ерекше киім стилі немесе безендіруі. Қысқасы, костюм – халықтың мәдени көрнекі бейнесі. Бұл термин бұрын белгілі бір шараларға арналған киімді сипаттау үшін де қолданылатын, мысалы, атқа міну костюмі, жүзу костюмі, би костюмі және кешкі киім. Тиісті және қабылданған киім сән мен жергілікті мәдени нормалардың өзгеруіне байланысты өзгеріп отырады. Бұл жалпы қолданыс уақыт өте келе «киім», «әшекей», «көйлек» немесе «киім-кешек» деген сөздермен алмастырылды, ал «костюм» сөзі ерекше немесе көне киімдерге, сондай-ақ театрлық, Хэллоуин және маскарад костюмдері сияқты тұлғаны өзгертуге арналған киімдерге қатысты қолданылуы шектелді. Дайын киімдер пайда болғанға дейін киім қолмен тігілетін. Ал коммерциялық мақсатта тігілген киімдердің тігілуі 20-ғасырдың басына дейін «костюмерлердің» – көбінесе әйелдердің, күрделі немесе әйелдерге арналған киімдерге, соның ішінде шляпалар мен корсеттерге деген сұранысты қанағаттандыратын бизнесімен айналысқан әйелдердің қолынан шығатын.

Этимология

Итальян тілінен шыққан және француз тілі арқылы жеткен "костюм" термині, мода немесе әдет-ғұрыпты білдіретін сөзбен ортақ түбірге ие. "Костюм" термині, ерекше түрде, XVIII ғасырдан бастап киім-кешектерді ғана білдіреді және латын тіліндегі "consuetudo" – "әдет" немесе "салтынат" деген мағынаға саяды.

Ұлттық киім

Ұлттық немесе аймақтық киім жергілікті (немесе шеттетілген) өзін-өзі тануды білдіреді және мәдениеттің ерекше белгілерін көрсетеді. Олар көбінесе ұлттық мақтанышқа айналады. Мысалдарға шотланд килті, түрік Зейбегі немесе жапон кимоносы жатады. Бутанда монархияны қоса, ерлер мен әйелдерге арналған дәстүрлі ұлттық киімдер белгіленген. Бұл киімдер мыңдаған жылдар бойы танымал болып келеді және ерекше киім стиліне айналды. Ерлер киетін киім – тізеге дейін жететін және кера деп аталатын белбеумен бекітілетін Gho деп аталатын көйлек. Киімнің алдыңғы бөлігі қалташа тәрізді, бұрын азық-түлік себеттерін және қысқа қанжарды сақтау үшін пайдаланылған, ал қазір ұялы телефон, әмиян және Дома деп аталатын бетел жаңғағын сақтауға қолданылады. Әйелдер киетін киім үш бөліктен тұрады: Кира, Тего және Вонжу. Тобикке дейін жететін ұзын көйлек – Кира. Оның үстіне киілетін Тего, ал оның астында Вонжу, яғни ішкі жакеті бар. Дегенмен, дзонгқа немесе монастырға барғанда, ерлер иықтарына өз дәрежелеріне сәйкес түстердегі Kabney деп аталатын ұзын шарф немесе сәулеттік мата жабады. Әйелдер де иықтарына шикі жібектен жасалған және өрнекпен тілген, бірақ олардың дәрежесін көрсетпейтін Рахус деп аталатын шарфтар жабады.

Театрлық киім

Киім көбінесе адамды әлеуметтік шараларда, сахнадағы театрлық қойылымда немесе кинода немесе теледидарда белгілі бір кейіпкер немесе кейіпкерлер түрі ретінде көрсету үшін киілетін нақты киім стилін білдіреді. Сахналық өнердің басқа элементтерімен үйлесімде, театрлық костюмдер актерлерге кейіпкерлерді және олардың жағдайын бейнелеуге, сондай-ақ тарихи кезең/дәуір, географиялық орналасқан жер және қойылымның уақыты, маусымы немесе ауа райы туралы ақпарат беруге көмектеседі. Кейбір стильделген театрлық костюмдер, мысалы, Commedia dell'arte-дегі Арлекин мен Панталоне кейіпкердің бір қырын күшейтеді.

Халықтық билердегі киім

Киім бүкіл әлемдегі дәстүрлі халық билерінде маңызды рөл атқарады, ол мәдени ерекшелік, мұра және дәстүрдің көрінетін бейнесі болып табылады. Киноиндустриясы мен театрлық қойылымдардағы киім дизайнына қатысты зерттеулер, сондай-ақ сән және дәстүрлі қолөнерді зерттеулер сияқты түрлі көздерге сүйене отырып, бұл бөлім әртүрлі мәдениеттердегі халық билеріндегі киімнің маңыздылығы мен ерекшеліктерін ашады.

Мәдени көрнекіліктегі киімнің рөлі

Голливуд пен Болливуд киноиндустрияларында костюм дизайны кейіпкерлерді сомдау мен оқиғаны баяндаудың маңызды бөлігі болып табылады. Костюмдер нақты уақыттарды, әлеуметтік жағдайларды және мәдени ортаны көрсететіндей етіп мұқият жасалады, бұл кейіпкерлердің шынайылығы мен эстетикалық тартымдылығын арттырады. Сонымен қатар, халық билерінде костюмдер мәдени белгілер рөлінде танылады, олар бір қауымның немесе аймақтың ерекше ерекшеліктерін көрсетеді. Мысалы, Үндістанның сән индустриясы дәстүрлі өнерлер мен әшекейлеулерді пайдаланып, үнді халық билеріндегі әртүрлі және жарқын костюмдердің құралуына үлес қосты.

Мода мен театр дизайнының қиылысы

Мода дизайны мен театрлық костюм дизайнының тоғысуы шығармашылық процестер туралы құнды түсініктер береді және костюм дизайны практикасын қалыптастыратын факторларға жарық салады. Мода дизайны жаңашылдық пен жеке өзін-өзі танытуға баса назар бөлсе, театрлық костюм дизайны көбінесе тарихи дәлдік пен кейіпкерді сомдауға басымдық береді. Сән мен театр арасындағы осы динамикалық байланыс халық биі костюмдерінде айқын көрінеді, онда дәстүрлі эстетика заманауи ықпалдармен үйлесіп, мәдени мұраны сақтайтын көрнекті және әдемі жиынтықтар құрайды.

Киім-кешектің символикасы мен дәстүрі

Дәстүрлі жапондық кабуки театрында костюмдер символизм мен мағынаға толы, олар өнер көрсету мен әңгіме айтудың ажырамас бөлігі болып табылады. Күрделі макияж бен әсем киімдерге дейін, костюмнің әрбір элементі мінез-құлық, сезімдер мен сюжеттік мотивтерді көрсетеді. Сол сияқты, халық билерінде костюмдер де символдық мағынаға ие, тарихи оқиғаларды, діни сенімдерді және әлеуметтік ғұрыптарды көрсетеді. Ерекше назар және шеберлік арқасында халық билерінің костюмдері ежелгі дәстүрлерді сақтай отырып, қазіргі заманғы сезімталдыққа бейімделеді.

Эволюция және инновация

Дәстүрге қатысты болғанымен, халық билерінің киімдері дамып, өзгеретін мәдени ортаға бейімделе береді. Дәстүрлі киімнің қазіргі түсіндірмелері мәдени ерекшеліктің динамикалық сипатын көрсететін заманауи элементтер мен материалдарды қамтиды. Мысалы, Кабуки театрында дәстүр мен заманауилықтың үйлесуі көрермендерді қызықтыратын, ата-бабалар мұрасын құрметтейтін жаңа киім үлгілерін тудырады. Қорытындылай айтқанда, халық билеріндегі киім – мәдени ерекшелік, дәстүр және көркемдік шығармашылықтың айқын көрінісі. Болливуд фильмдерінің әсем киімдерінен бастап, Кабуки театрының символдық киімдеріне дейін, халық билерінің алуан түрлі киімдері әлемдік мәдени мұраның байлығын көрсетеді.

Киім жасау

Костюм шебері – костюмдерді жасауға және түзетуге жауапты адам. Костюм шебері дизайнердің екі өлшемді суретін алып, оны дизайнердің жобасына сәйкес киімге айналдырады. Киімді тігу кезінде дизайнердің идеяларын сақтау шебер үшін өте маңызды.

Құрастыру және кесу

Дрейпинг – денеде көлем жасау үшін шыналар мен қолмен тігу арқылы матаны қалыптау өнері. Бұл әдетте, өнерпазға қажетті пішін беру үшін манекен үстінде жасалады. Кесу – матаны тегіс бетке жайып, қалып бойынша қайшымен кесу амалы. Осы бөліктер біріктіріліп, дайын костюм жасалады.

Діни мерекелер

Киім кию – Марди Гра (Тұңғыш тойға дейін) және Хэллоуин (Барлық Әулиелер күні алдындағы кешпен байланысты) сияқты діни мерекелерден пайда болған мерекелердің маңызды бөлігі. Марди Гра костюмдері көбінесе шуттар мен басқа да фантастикалық кейіпкерлер түрінде болады; Хэллоуин костюмдері дәстүрлі түрде әуедегі жандар, вампирлер, поп-мәдениет символдары және періштелер сияқты мистикалық жаратылыстар түрінде келеді. Хэллоуин костюмдері христиан дініне дейінгі дәстүрлерден дамыды: Кельттер Самхэйн егін жинау мейрамында жер бетіндегі зұлым рухтардың қорқынышына тап болмас үшін өздерін жасыратын. Сегізінші ғасырда Рим папасы VIII Григорий 1 қарашаны Барлық Әулиелер күні деп, ал оған дейінгі күндерді Барлық Әулиелер күні алдындағы кеш деп белгіледі; Самхэйннің киім кию дәстүрі осы христиандық мерекелерге енгізілді. Дегенмен, қазіргі заманда Хэллоуин «Американың шамалы дерлік әр жерінде кеңінен тойланады», ал киім кию – дінсіз дәстүрдің бір бөлігі. Рождество костюмдері әдетте Санта-Клаус (Аяз ата, Святой Николастан дамыған) сияқты кейіпкерлерді бейнелейді. Австралияда, Ұлыбританияда және АҚШ-та Санта костюмінің және сақалдың американдық үлгісі танымал; Нидерландыда Зварте Пит костюмі дәстүрлі. Пасха костюмдері Пасха қоянымен немесе басқа жануарлардың киімдерімен байланысты. Яһудилерде Пурим күні киім кию кең таралған. Бұл мерекеде яһудилер тағдырдың өзгеруін тойлайды. Олар өздеріне қарсы қабылданған жаман жарлықтың құрбаны болмай, оның орнына патшаның рұқсатымен өз жауларын жоюға мүмкіндік алды. Эстер кітабынан алынған: «Керісінше» деген сөздер осы мерекеде костюм киюдің дәстүрге айналуының себебі болды. Тибет, Бутан, Моңғолия және Үндістандағы Лхаса мен Сиккимде буддистік діни мерекелерде бетперделер мен костюмдерді қолданатын танымал би түрі – Чам биі орындалады.

Парадтар мен шерулер

Парадтар мен шерулер адамдарға тарихи немесе қиялдан туған костюмдер киюге мүмкіндік береді. Мысалы, 1879 жылы суретші Ханс Макарт Австрия-Венгрия императоры мен императоршасының тойын мерекелеу үшін костюмдер мен декорациялар жасады және Вена халқын костюмдік парадқа жетектеп, ол жиырмасыншы ғасырдың ортасына дейін үнемі болатын шараға айналды. Америка Құрама Штаттарында Тәуелсіздік күнінде «Ақсақал» (Uncle Sam) костюмдері киіледі. Қытай Жаңа жылы тойларының бөлігі болып табылатын Арыстан биі костюммен орындалады. Кейбір костюмдерге, мысалы, Аждаһа биінде қолданылатын костюмдерге, қажетті эффектті жасау үшін адамдар тобы керек болады.

Спорттық іс-шаралар мен мерекелер

Көңілді жүгірістер сияқты қоғамдық спорттық іс-шаралар костюм киюге мүмкіндік береді, сондай-ақ жеке маскарадты кештері мен мерекелік киімдермен өтетін кештер де мүмкіндік жасайды.

Маскоттар

Костюмдер спорттық іс-шараларда жиі қолданылады, онда жанкүйерлер өз командасының талисманы ретінде киініп, қолдау көрсетеді. Кәсіпорындар өз бизнесіне клиенттерді тарту үшін талисман костюмдерін пайдаланады, оларды дүкендерінің жанында көшеде орналастырып немесе спорттық жарыстарға, фестивальдерге, ұлттық мерекелерге, жәрмеңкелерге және шерулерге жібереді. Талисмандар өз қызметтері туралы хабардар етуді қалайтын ұйымдарда пайда болады. Балалар кітаптарының авторлары кітап қолтаңбаларына арналған басты кейіпкерлерінен талисман жасайды. Маскот костюмдеріне ұқсас жануарлар костюмдері "фурри фандом" мүшелері арасында да танымал, онда бұл костюмдер "фурсьют" деп аталады және адамның жануар бейнесіне немесе "фурсонаға" сәйкес келеді.

Балалар

Костюмдер балаларға зерттеу және рөлдік ойындар ойнауға мүмкіндік береді. Мысалы, балалар тарихтан немесе әдебиеттен кейіпкерлерге, мысалы, қарақшыларға, ханшайымдарға, ковбойларға немесе супер қаһармандарға ұқсап киіне алады. Олар сондай-ақ медбикелер, полицейлер немесе өрт сөндірушілер сияқты, сонымен қатар зообақтағы немесе шаруашылықтағы жануарлар сияқты киімдерді де кие алады. Ұлдар көбінесе еркек екендігі туралы қалыптасқан түсініктерді нығайтатын костюмдерді таңдайды, ал қыздар әйел екендігі туралы қалыптасқан түсініктерді нығайтатын костюмдерді ұнатады.

Косплей

Косплей – жапон тілінен шыққан сөз, ағылшын тілінде "costume display" немесе "costume play" деген ұғымдардың қысқартылған түрі. Косплей – бұл қатысушылардың нақты кейіпкерді немесе идеяны бейнелеу үшін костюмдер мен аксессуарлар киетін өнер түрі. Бұл кейіпкерлер көбінесе рөлдік ойынға негізделген қоғам құру үшін бір-бірімен өзара әрекеттеседі, сондықтан оларды көбінесе ойын топтарында, жиындарда немесе конвенттерде кездестіруге болады. Осы костюмдердің көпшілігі қолмен жасалған, бірегей болып келеді және костюм киюші бейнелеуге тырысатын кейіпкерге, идеяға немесе нысанға байланысты жасалады. Костюмдердің өзі көбінесе олардың бейнеленген нысанды немесе идеяны қаншалықты дәл көрсететініне қарай бағаланады.

Дизайн

Киім дизайны – кейіпкердің немесе орындаушының киім-кешегі мен жалпы келбетін жобалау өнері. Киім – белгілі бір ұлт, әлеуметтік топ немесе дәуірге тән киім стилі болуы мүмкін. Көп жағдайда, ол нақты бір театрлық немесе кино өндірісіне тән көркемдік, визуалды әлемді толықтыруға септігін тигізеді. Ең қарапайым киімдер кейіпкердің мәртебесін көрсету, оны қорғау, ұялтастығын сақтау немесе көз тартарлық етіп жасау үшін қолданылады. Киімдер театр, кино, музыкалық қойылымдар және басқа да өнер салаларында қолданылуы мүмкін. Киім дизайнын киімді үйлестірумен шатастырмау керек, себебі киімді үйлестіру – бұл қолданыстағы киімдерді өзгертумен ғана айналысады, ал екі процесс те сахналық киім жасау үшін пайдаланылады.

Ұйымдар

Costume Designers Guild халықаралық мүшелігіне кино, теледидар және жарнама костюмдерін жасаушылар, костюм жасаушылардың көмекшілері мен костюм суретшілері кіреді, және олардың саны 750-ден астам. Ұлттық костюм жасаушылар қауымдастығы – 80 жылдық тарихы бар кәсіби костюм жасаушылар мен костюм дүкендерінің бірлестігі.

Жарияланымдар

Костюм дизайны саласына арналған тоқсандық журнал.

Белгілі дизайнерлер мен марапаттар

Көрікті костюм дизайнерлерінің қатарында «Үздік костюм дизайны» үшін «Оскар» сыйлығының, «Ең жақсы костюм дизайны» үшін «Тони» сыйлығының және «Ең керемет костюм дизайны» үшін «Драмалық үстел» сыйлығының иегерлері бар. Эдит Хед пен Ори Келли екеуі де 1897 жылдың соңында туған, Голливудтың ең белгілі костюм дизайнерлерінің бірі болды.

Өнеркәсіп

Кәсіби деңгейдегі костюмдер әдетте костюмдерді жобалап шығаратын компаниялармен жасалады. Бұл компаниялар көбінесе 100 жылдан астам уақыттан бері жұмыс істеп келеді және жеке клиенттермен тығыз жұмыс істеу арқылы кәсіби сапалы костюмдер жасауды жалғастырады. Кәсіби костюм үйлері костюмдерді сауда үшін жалға береді және сатады. Бұған маскаттарды, фильмдерге арналған костюмдерді, теледидар мен театрға арналған костюмдерді жасаушы компаниялар да кіреді. Ірі костюм компанияларының клиенттерге жалға беру үшін костюмдерге толы қоймалары бар. Костюмерлер клиенттермен жұмыс істейтін және бастапқы нобайдан костюмдерді жобалайтын жекелеген сала да бар. Олар клиенттің талаптарына сәйкес толығымен жаңа костюмдер жасайды.