Кіріспе

Виктория дәуіріндегі британдық мәдениеттегі мода мен трендтер Виктория дәуірінде, шамамен 1830 жылдардан 1890 жылдарға дейін Ұлыбритания мен Британ империясында пайда болған және дамыған британдық мәдениеттегі әртүрлі мода мен трендтерді қамтиды. Осы кезеңде стильдер, сән технологиясы және тарату әдістері сияқты сәннің көптеген өзгерістері болды. Архитектура, әдебиет, сәндік және бейнелеу өнеріндегі түрлі қозғалыстар, сондай-ақ гендерлік рөлдердің өзгеруі де сәнге әсер етті. Виктория патшайымының билігінде Англия технологиялық прогресс пен өсуді бастан өткерді. 1850 жылдары тігін машиналарын жаппай өндіру және синтетикалық бояулардың пайда болуы сәнге маңызды өзгерістер әкелді. Киімді жылдамдатылып, арзанға дайындау мүмкін болды. Баспаның дамуы және сән журналдарының көбеюі көпшілікке жоғары сәннің жаңа трендтерін қабылдауға мүмкіндік берді, бұл жаппай тұтыну және жарнама нарығын ашты. 1905 жылға қарай киім көбінесе фабрикада жасалып, үлкен, бекітілген бағалы дүкендерде сатылатын болды, бұл өнеркәсіптік революциядан пайда тапқан өсіп келе жатқан орта тап үшін тұтынушылықтың жаңа дәуірін бастады. Алдыңғы ғасырларда әйелдер күйеулері мен бауырларына отбасылық бизнесте және еңбекте көмектесетін болса, 19 ғасырда гендерлік рөлдер анықталып, қатаң болды. Өнеркәсіптік революциядан кейін ауыл шаруашылығындағы жұмысшыларға деген сұраныс азайды, ал әйелдер көбінесе үй шаруашылығымен айналысты немесе үйленген жағдайда жұмыстан толығымен бас тартты. Киім бұл жаңа, көбінесе отырықшы өмір салтын көрсететін, пайдалы болуға бағытталмаған болды. Киім әйелдердің қоғамдағы орнын көрсететін экспрессия ретінде қарастырылды, сондықтан әлеуметтік жағдайлар бойынша ерекшеленді. Жұмыс істеу қажеттілігі жоқ жоғары таптағы әйелдер көбінесе корсет немесе камзолдың үстіне тығыз байланған корсет киіп, оларды көптеген кестелер мен безендірулермен әшекейленген юбкамен және астыңғы киімдердің бірнеше қабаттарымен үйлестіретін. Орта таптағы әйелдер де ұқсас стильде киінген, бірақ безендірулер соншалықты әсем емес еді. Бұл киімдердің қабаттары оларды өте ауыр етті. Корсеттер де қатты және қозғалысты шектеді. Киім ыңғайлы болмаса да, маталардың түрі мен көптеген қабаттары байлықтың символы ретінде танылды. Декольте: Берта – Виктория дәуірінде әйелдер киетін төменгі иықтың мойын сызығы. Бұл кесім әйелдің иығын ашып, кейде үш-алты дюйм тереңдіктегі кружевомен әшекейленген немесе бірнеше көлденең маталық жиырылған жолақтары бар. Алайда, декольтеге қол жеткізу тек жоғарғы және орта тапқа ғана мүмкін болды, ал сол кезеңдегі жұмысшы таптағы әйелдерге мұндай көп мөлшерде денесін көрсетуге рұқсат етілмеді. Декольте стилі шальды киімнің маңызды бөлігіне айналдырды. Корсеттерде иық белбеулері болмады, сән күндізгі және кешкі киім үшін екі дене жасауға бағытталды. Сырға: Корсет әйелдердің киімінде әйел денесінің жіңішке белін көрсету үшін қолданылды. Олар белді тығыз байлап, адамның белін ұстап, жаттықтырып, сәнді силуэтке сәйкес келтіретін ішкі киім ретінде қызмет етеді. Ол корсеттің көлденең бүктелуін болдырмауға да көмектесті. Корсетпен өте кішкентай, тығыз белді көрсетуге болады. Корсеттердің тығыз байлануы көптеген ауруларға себеп болатыны айтылады, бірақ бұл практика бүгінгі күні ойланғандай кең таралған емес (Корсеттің денеге тигізетін әсері). Жеңдер: Виктория дәуірінің басында жеңдер тығыз киілген. Бұл дизайн әйелдердің жіңішке белімен үйлесімді болды, ал иық тігісі қолға тығыз жабысуын көрсету үшін төмендетілді. Бұл әйелдердің жеңмен қозғалуын шектеді. Алайда, кринолиндер сәнге енген кезде жеңдер үлкен қоңырауларға айналды, киімге көлем қосты. Жеңдердің астына кружево, зығыр немесе газоннан жасалған энгжамантар киілген. Оларды оңай алып тастауға, жууға және қайта тігуге болады, сондықтан олар шынтақ ұзындығы жеңдеріне тігілетін жалған жеңдер ретінде танылды. Олар көбінесе күндізгі киімдердің қоңырау тәрізді жеңдерінің астында көрінетін. Силуэт: Силуэт уақыт өте келе ішкі киімнің эволюциясымен қатар өзгерді. Алғашқы күндері кең юбкалар жіпке ұқсас маталардан тігілген, олардың құрамында жылқы шашы қолданылған. Юбкаларға аралық пішін беру үшін кринолиндер пайдаланылды, юбканың астына кем дегенде алты қабат астыңғы киім киілген, олардың салмағы он төрт фунтқа дейін жететін. Кейіннен қоршау кринолин пайда болды. Әйелдер ауыр астыңғы киімдерден босатылып, қоршаудың ішінде еркін қозғала алды. Силуэт кейін юбканың арт жағына қарай еңкейген пішінге ие болды. Юбканың арт жағында жиырылған полка стильі енгізілді. Кринолиндер мен қоршаулар да жұмысшы таптағы әйелдер үшін қауіпті болғандықтан жоғалып кетті. Турнюрлар немесе бүйірлік тіреулер пайда болды. Виктория дәуіріндегі косметика әдетте минималды болды, себебі макияж пен әдепсіздік байланысты болды. Көптеген косметикалық өнімдерде қорғасын, сынап, аммиак және мырыш сияқты уытты немесе жегіш ингредиенттер болды.

1830-шы жылдардағы киім стилі

1837 жылы Виктория патшайымының билікке келуімен, викториялық әйелдің идеалды келбеті – кең жамбастарымен ерекшеленетін ұзын, жіңішке дене бітімі болды. Тар және жұқа белге қол жеткізу үшін корсеттер тығыз байланып, қарыннан төмен, жамбасқа дейін созылатын. Корсеттің астына көбінесе жейде киілетін, ал ашық көрінбеуі үшін оның кесімі төмен болды. Корсеттің үстіне тар, төмен белдікпен тігілген корсаж киілетін. Корсажбен бірге ат шашынан тігілген көп қабатты юбка да болды, ол шынтақтан білекке дейін кеңейтілген. Бастапқыда ол иықтың астына орналастырылған, бірақ бұл қолдың қозғалысын шектеді. 1847 жылы ат шашынан жасалған кринолиннің енгізілуімен юбкалардың ұзындығы артты, ені кеңейді, бұл байлықтың белгісіне айналды. Юбканың толықтығын арттыру үшін қосымша жиектер мен кіші юбкалар да қолданылды. Белдің жіңішке болуына қарамастан, юбкалар корсажға өте тығыз плиселенген тігістермен бекітілді, әр плисесі жеке тігіліп бекітілді.

1850-ші жылдардағы киім стилі

1850 жылдары ұқсас силуэт сақталды, бірақ киімдердің кейбір элементтері өзгерді. Күндізгі киімдердің мойын сызығы V пішіндес түріне дейін төмендеді, соның салдарынан кеуде аймағын кеміспен жабу қажеттігі туды. Ал кешкі киімдерде Берта болды, ол иықтарды толық ашып көрсетті. Корсеттер жамбастарға дейін созылып, жеңдері кеңейіп, көлемді болды. Әсіресе 1853 жылы юбканың көлемі мен ені артты, әсіресе бірнеше жиектер тігілгенде. Дегенмен, 1856 жылы юбкалар одан да кеңейді, алғашқы металл қақпақ кринолиннің пайда болуына байланысты күмбез пішіні пайда болды. Кринолиннің мақсаты – жамбастарды ерекшелеп көрсету арқылы жасанды құм сағат пішінін жасау, корсетпен бірге, кішкентай белдің иллюзиясын тудыру. Металл қақпақ кринолин жұқа металл жолақтарды біріктіріп, юбканың үлкен енін ұстап тұратын дөңгелек құрылымды жасау арқылы құрастырылды. Мұндай мүмкіндік темірді болатқа айналдыратын және одан жіңішке сымдар жасауға мүмкіндік беретін технологияның арқасында болды. Керісінше, кринолиннің пішіні алдыңғы жағынан тегіс, артқы жағынан көлемді болды, себебі юбкалар енді поездардан тұратын болды. Корсеттердің белгісі табиғи белде бітіп, кең пагода жеңдерімен, күндізгі киімдер үшін жоғары мойын және жағалармен, ал кешкі киімдер үшін төмен мойынмен жасалды. Алайда, 1868 жылы әйел силуэті кринолиннің орнына турнюр келгенімен жұмырланбады, ал тіреуші жиектер силуэтті анықтау рөлін алды. Юбканың ені одан әрі азайды, бірақ көлемділігі мен ұзындығы артқы жағында сақталды. Арқаны баса көрсету үшін поезд жұмсақ бүктемелер мен драпировкалар түрінде жиырылды.

1870-ші жылдардағы киім стилі

1870 жылдары кең юбкалардың сәнi ақырындап жоғалып, әйелдер одан да жіңішке силуэттi ұната бастады. Корсеттер бел сызығында қалды, мойын сызығы әртүрлі болды, ал жеңдер иық сызығының астынан басталды. Көбінесе корсеттiң үстiне сырт киiм жамылып, арт жағында үлкен доғамен бекiтiлетiн. Бiрақ уақыт өте келе, сырт киiм қысқарып, жеке басқа айналды, нәтижесiнде корсеттiң бойы жамбасқа дейiн ұзарды. 1873 жылы корсеттер ұзарған сайын, полянез Виктория дәуiрiнiң киiмдерiне енгiзiлдi. Полянез – бұл сырт киiм мен корсеттiң бiрге үйлесiмi. Сонымен қатар, турнюр де пайда болды, ол полянезбен бiрге арт жағының әсiрелеу көрiнуiн жасады. 1874 жылы юбкалар алдыңғы жағынан тарлап, әр түрлi әшекейлермен безендi, ал жеңдер бiлек аймағында тығыздалды. 1875-1876 жылдары корсеттер ұзын, бiрақ одан да тығыз баулы болды және алдыңғы жағында өткiр нүктеде жиналды. Турнюрлер ұзартылып, одан да төмен түстi, юбканың толығуын азайта түстi. Артындағы маталар жиналғандықтан, тар, бiрақ ұзын, қабатталған, драпировкаланған шлейф пайда болды. Ұзын шлейфтердiң арқасында киiмдердiң астына кiшкентай юбка кию қажет болды. Алайда, 1877 жылға таяғанда, киiмдер денеге жақын келiп, (виктория дәуiрiнiң аяқталуынан кейiн жапырақты юбка қысқа мерзiмге сәнге ендi). Үлкен, кең жиектi бас киiмдер жiбек гүлдермен, ленталармен және ең бастысы, экзотикалық қауырсындармен әшекейленген; кейде бас киiмдерге екi рет тiгiлген экзотикалық құстардың толық түрлерi де кiретін. Осы қауырсындардың көпшiлiгi Флориданың Эверглейдс аймағындағы құстардан алынған, олар шамадан тыс аң аулаудың салдарынан жойылуға жақын болды. 1899 жылы Аделина Кнап сияқты алғашқы экологиялық белсендiлер қауырсындарға аң аулауды тоқтатуға тырысты. 1900 жылы жылына бес миллионнан астам құс сойылып, Флориданың жағалау құстарының 95 пайызы қауырсын аңшыларынан қаза тапты.

Аяқ киім

Виктория дәуірінің басындағы әйелдердің аяқ киімдері тар, тұяқсыз, қара немесе ақ атласқа боялған болатын. 1850 және 1860 жылдары олар аз ғана кеңірек, төменгі өкшелі және былғарыдан немесе матадан жасалған. Білезікке дейін жететін, баулы немесе түймелі етіктер де танымал болды. 1870 жылдардан бастап ХХ ғасырға дейін өкшелер биіктеді, ал аяқтардың ұшы сүйір болды. Кешкілікке арналған төмен кесілген туфлілер таралған. Виктория дәуірінің көп бөлігінде ер адамдардың көпшілігі шаштарын қысқа қырқып алып жүрді. Бұл көбінесе мұрт, бакендер және толық сақал сияқты әртүрлі бет жүнімен үйлесім тапты. Жүзді қырып тазалау сәнге 1880-ші жылдардың соңы мен 1890-шы жылдардың басында ғана қайта оралды. Періодикалық басылымдар мен жарнамаларда ер адамдарға ұсынылған киім мен олардың шын мәнінде кигендерін ажырату қиын, өйткені сенімді деректер жоқ.

Қайғылы қара

Ұлыбританияда қара түс дәстүрлі түрде қайтыс болғандарға аза тұтумен байланысты. Виктория дәуірінің көп бөлігінде ерлерге, әсіресе әйелдерге қатысты әдет-ғұрыптар мен әдеп талаптары қатаң болды. Күтілетін нәрселер қайтыс болған адаммен жақын немесе алыс қарым-қатынасқа байланысты күрделі иерархияға тәуелді болды. Қарым-қатынас неғұрлым жақын болса, аза тұту мерзімі де соғұрлым ұзақ болып, қара түс кию де соғұрлым ұзаққа созылды. Толық қара кию «Бірінші аза тұту» деп аталды, оның өзіне тән киім-кешек талаптары, маталар және 4 айдан 18 айға дейінгі мерзімі болды. Бірінші аза тұтудың бастапқы кезеңінен кейін аза тұрған адам «Екінші аза тұтуға» көшті, бұл қара түсті аз киюдің кезеңі болды, одан кейін «Қарапайым аза тұту» және содан кейін «Жартылай аза тұту» кезеңі келді. Егер аза тұрған адамның қайтыс болған адаммен қарым-қатынасы алыс болса, аза тұтудың кейбір кезеңдері қысқартылып немесе толығымен жіберіліп тасталатын. «Жартылай аза тұту» – қара түсті лаванда және қызғылт түстер сияқты қабылданатын түстермен алмастыру кезеңі болды, мүмкін, Англия шіркеуінің (және католик) дін қызметкерлерінің жерлеу рәсімдерінде Мәсіхтің құрбанын бейнелеу үшін лаванда немесе қызғылт түсті шәл кию дәстүріне байланысты бұл түстер көшуге қолайлы деп есептелді. Суреттегі аза тұту киімін Виктория патшайымы киген, «ол күйеуі Альберт ханзадасының қайтысынан (1819–1861) бастап, өзінің қайтысына дейін киген аза тұту киімінің дәстүрлі белгілерін көрсетеді».

Технологиялық даму

Технологиялық жетістіктер экономикаға ғана емес, сонымен қатар ерлер мен әйелдер киетін киім үлгілеріне де маңызды өзгерістер әкелді. Виктория дәуірі гендерлік, нәсілдік және әлеуметтік жіктелу принциптеріне негізделген. Көптеген жаңалықтар жоғарғы таптың қалауына сай болды, себебі олар ғана соңғы технологияларды сатып алып, сәндік стильдерін оған сәйкес өзгерте алды. 1830 жылдары жылқы шашынан жасалған кринолин пайда болды, ол жоғарғы таптағы әйелдердің мәртебесі мен байлығының символына айналды, себебі оны тек олар ғана кие алатын. 1850 жылдары сән индустриясында көптеген технологиялық жетістіктер болды, сондықтан 1850 жылдарды Виктория сәніндегі революция деп атауға болады. Мысалы, әйелдерге жасанды сағат тәрізді бедер берген жасанды кринолиннің жаңашылдығы. Бұл әйелдерге кең жамбас иллюзиясын жасау үшін қабат-қабат юбка киюдің қажеті болмады, сонымен қатар ол гигиеналық жағынан да тиімді болды. Киімге жаңа, жарқын түстер қосуға мүмкіндік берген синтетикалық бояулар да енгізілді. Осы технологиялық жетістіктер әйелдерге еркіндік пен таңдау мүмкіндігін сыйлады. 1855 жылы Haute Couture пайда болды, ал келесі жылдары тігіншілік өнері кеңінен таралды. Танымал ағылшын дизайнер Чарльз Фредерик Уорт, қаласы Париж болғанымен, жоғарғы тап арасында үлкен сұранысқа ие болды. Haute Couture тігін машиналарының пайда болуымен бірге танымал болды. Қолмен тігу әдістері пайда болды және бұл ескі тігін тәсілдерінен өзгешеліктерімен ерекшеленді. Франция ханшайымы Евгения ағылшын тігіншісі Чарльз Фредерик Уорттың киімдерін киіп жүрді және ол бірнеше жыл бұрын Парижге келгенімен, Францияда бірден танымал болды. 1855 жылы Ұлыбританияның королевасы Виктория мен принці Альберт Наполеон III және Францияның Евгениясын Англияға толық мемлекеттік сапармен қабылдады. Евгения Францияда сәннің иконы саналды. Ол Виктория патшайымымен бірден дос болып кетті. Еуропа сәнінің иконы болған Виктория патшайымы Евгенияның стилі мен киімдерінен шабыттанды. Кейіннен Виктория патшайымы Чарльз Фредерик Уортты өзінің киім тігушісі етіп тағайындады және ол Еуропаның жоғарғы сыныбы арасында танымал дизайнерге айналды. Чарльз Фредерик Уорт Haute Couture-дің әкесі саналады, себебі кейінірек 19-ғасырдың соңында киімге сай тігіс жасау кеңінен таралды және белгілі брендтердің пайда болуына негіз болды. 1860 жылдары, Еуропа тігіс бойынша шеберлерге толы болған кезде, кринолиндер практикалық емес деп есептелді. 1870 жылдары әйелдер арық бедерді ұнатты, сондықтан корсеттер ұзартылды және юбка мен корсеттен тұратын полонез пайда болды. 1870 жылдары Cuirass Bodice, торсты жабатын және корсет сияқты жұмыс істейтін қару-жарақ ойлап табылды. Викторияның билігінің соңына қарай, кринолиндерге орта таптағы әйелдер наразылық білдірді, сондықтан киімдер табиғи түрде кеңейтілді. Чарльз Фредерик Уорт сияқты дизайнерлер де оларға қарсы болды. Осы жаңалықтар мен сән әлеміндегі өзгерістер әйелдердің бостандығына ықпал етті, себебі тігіс бойынша жасалған киімдер дене күйін жақсартты және ыңғайлы болды. Үй жиһазы әдетте әшекейлі болмады. Дегенмен, қымбат маталар мен әшекейлерді сатып ала алатын және байлықтарын көрсетуді қалайтын адамдар оны жиі істеді. Виктория дәуірінде әлеуметтік мобильділік артып, жаңа байлар пайда болды, олар байлықтарын көрсетуге тырысты. Сондай-ақ, интерьерде қолданылатын заттар қазіргі кездегіден қараңғырақ және ауырлау болуы мүмкін, бұл тек практикалық жағдайлармен байланысты болды. Лондон шулы қала болды және көмір отындарының түтіні ауаны толтырды. Сондықтан, оны сатып алуға мүмкіндігі барлар терезелерін дыбыс өткізбейтін, ауыр перделермен жапты және түтін тез байқалмайтын түстерді таңдады. Барлық киімдер қолмен жуылатын болғандықтан, перделерді қазіргідей жиі жуу мүмкін болмады. Пианино аяқтарының артықшылықты тудырғанына нақты дәлел жоқ. Пианино мен үстелдерге көбінесе шаль немесе мата жабылатын, бірақ шаль егер бірдеңені жасырса, онда жиһаздың арзандығын жасырды. Орта тапқа жататын отбасылар пинеден жасалған үстелдерін махагон үстелдеріне алмастыра алмағандықтарын көрсетпеу үшін жауып тастады. Пианино аяғы туралы оқиға 1839 жылы капитан Фредерик Марриаттың "Америкадағы күнделік" атты кітабында америкалықтардың жоғары мінез-құлқына сатирикалық пікір ретінде пайда болды. Виктория дәуіріндегі әдептілік сырттай көзге елестетілгендей қатаң болды. Бір ғана жыныстық қатынас, бала туу және басқа да осы сияқты мәселелер туралы, кем дегенде, жоғары және орта таптағы сыйлы адамдар арасында ашық сөйлеуге болмайды. Алайда, көпшілікке белгілі болғандай, сырлылық көптеген күнәларды жасырды. Ғасыздану гүлденді. Жоғарғы тапқа жататын ерлер мен әйелдер адасқан қарым-қатынастарға барысты.