Кіріспе

Ирандық ливандық имам (1928–1978) Иранның Қом қаласындағы Шахармардан ауданында дүниеге келген. Ол Ливанның Джабал Амель аймағынан шыққан Садр әулетіне жатады, бұл Мұсауи әулетінің бір тармағы. Оның түбірі жетінші шиит имамы Мұса ибн Жағфарға, ал одан әрі Ислам пайғамбары Мұхаммедке (онының қызы Фатима арқылы) жетеді. Сондықтан Мұса әл-Садр көбінесе Сейид деген құрметті лақап атымен аталады. Теологияны оқу үшін Құмнан Нажафқа кетіп, 1958 жылғы Ирак төңкерісінен кейін Иранға оралды. Кейін Садр аятоллалар Боруджерди мен Хакимнің елшісі ретінде Ливанның Тир қаласына барды. Тирде ол "Мактаби Ислам" журналын шығарды. Фуад Аджами оны "заманауи шиит саяси ой-пікір мен тәжірибесіндегі биік тұлға" деп сипаттады. Ол Ливанның шиит халқына "бірлестік сезімін" сыйлады. Құмдағы Хаят бастауыш мектебінде оқыды, онда діни сабақтарды бейресми түрде тыңдады; 1941 жылы ресми діни білімін бастады. Оның ұстаздары оны "жас кезіне қарағанда тез үйренетін және білімді" деп есептеді. Біраз уақыттан кейін ол басқа студенттерге "негізгі" курстарды оқыта бастады. Бұл "Иран саясатының либералдануымен" бірге болды, сол кездегі саяси ахуал дінсіз болғандықтан көптеген діни ғалымдар "саяси және әлеуметтік жағынан шеттетілді". Ол үшінші нөмірінен бастап, сол кезде жаңа тақырып болған ислам экономикасына назар аударды. Осы саладағы мақалалары кейін кітап ретінде жарық көрді. Көп ұзамай ол журналдың "де-факто бас редакторына" айналды. 1959 жылдың желтоқсанында журналды және оның алғашқы негізін қалаушыларының бірі ретінде тастап кетті. 1959 жылдың соңында Нажафтан Тирге келген Садр, Имам Мұса ретінде танымал болды, ол тез арада Ливанның шиит халқының экономикалық және саяси жағынан кемсітілген тобының ең көрнекті жақтаушыларының біріне айналды. "Садр өз қауымының жағдайын жақсарту үшін, оларға дауыс беруге мүмкіндік беру үшін және оларды соғыс пен қауымдық жанжалдардан қорғау үшін талмай еңбек етті", - деді Вали Наср. Садр ливандықтарға олардың дініне қарамастан "практикалық көмек көрсету арқылы" әсер етті. Марониттерден өздерінің билігінің бір бөлігін беруді талап етіп, түрлі діндер арасындағы келісімді және бейбіт қарым-қатынасты қолдады. 1969 жылы Имам Мұса Ливандағы Жоғарғы ислам шиит кеңесінің (SISC) бірінші төрағасы болып тағайындалды, бұл кеңес шииттерге үкіметте көбірек қатысуға мүмкіндік беру үшін құрылған. Келесі төрт жыл ішінде Садр сириялық алауиттердің басшылығымен олардың саяси күштерін он екілік шииттермен біріктіруге тырысты. Алауиттердің шииттермен бір дінде екендігін мойындауы 1973 жылдың шілдесінде болды, ол және алауит діни басшылығы олардың өкілін он екілік қауымдастықтың ресми муфтиі етіп тағайындады. Ол С. Салих бин Мұхаммед Шарафетдин құрған "Жәмият әл-Бирр вал-Ихсан" қайырымдылық қорының қызметін қайта жаңғыртты және Тирдегі жетімдер үйі "Әлеуметтік институт" (әл-Муассаса әл-Ижтимаия) үшін қаражат жинады. 1963 жылы Садр "Қыздар үйі" (Байт әл-Фатат) деп аталатын тігін мектебі мен балабақшасын ашты. Сол жылы Ислам зерттеулер институтын (Махад әл Дирасат әл Исламия) құрды. 1964 жылы Садр Бурж әл-Шимали техникалық институтын құрды, оның қаржыландыруын шииттер, банк несиелері және Ливанның білім министрлігі жүзеге асырды. және Мұстафа Чамранмен бірлесіп, шииттер отаршыл топтары жоқ жалғыз ірі қауым болды; Амал Садр құрған шииттердің құқықтары мен мүдделерін қорғау үшін құрылды. Алайда 1976 жылы ол палестиналық және солшыл ұлтшылдарға қарсы сириялық шабуылдан кейін қолдауын кері алып, оларға қарсы болды. Ол сондай-ақ Азаматтық соғыс кезінде Мостафа Чамранмен, Садег Готбзаде және басқа да ирандық исламшыл белсенділермен белсенді түрде ынтымақтастық жасады. Садр мен Чамран Иран Ислам революциясында маңызды рөл атқарды. Олар Ираннан тыс жерде шаһқа қарсы наразылық акцияларына қатысты. Амал депутаты Әли Харистің айтуынша, "Муса Садр мен Чамран Иран революциясының тірегі болды және осы екі адамды атамай-ақ Иран революциясы туралы айту мүмкін емес". Сонымен қатар, Садр Сирия президенті Хафез Асад пен Иран шахы Мохаммад Реза Пахлавидің қарсыластары арасындағы байланыстарды дамытуға ықпал етті. Мұхаммед Хатами (оның әйелі Мұса әл-Садрдың немересі) және аятолла Хомейнидің ұлы Ахмад Хомейни (оның әйелі Мұса әл-Садрдың тағы бір немересі) де осы процеске қатысты. Оның ойлау жүйесіне Сорен Кьеркегордің әсері болды.

Жоғалу

1978 жылғы 25 тамызда әл-Садр және екі серігі, шейх Мұхаммед Яакуб және журналист Аббас Бадреддин (fr), Муамар Каддафитің шақыруымен Ливия үкіметінің өкілдерімен кездесу үшін Ливияға аттанды. Үшеуі соңғы рет 31 тамызда көрінді. Дегенмен, жоғалған дін қызметкерінің жақтастары әл-Садрдың багажы Триполидегі қонақүйден табылғанын, ал ол Римге келгеніне ешқандай дәлел жоқ екенін көрсетті. Ливан парламентінің спикері Набих Берри Ливия режимі, әсіресе Ливия басшысы, имам Мұса әл-Садрдың жоғалуына жауапты екенін мәлімдеді. Бұл туралы 2006 жылғы 27 тамызда Сауд Арабиясы басқаратын панарабтық «Асхарқ әл-Аусат» газеті хабарлады. Ирандық генерал Мансур Кадардың сөзіне қарағанда, Сирия қауіпсіздік қызметінің басшысы Рифат әл-Асад, Иранның Сириядағы елшісіне Каддафи әл-Садрды өлтіруді жоспарлап отырғанын айтқан. Каддафи режимі құлағаннан кейін Ливан мен Иран Ливиялық көтерісшілерден Мұса әл-Садрдың тағдырын зерттеуді сұрады. Саяси сарапшы Рула Талж Каддафитің ұлы Сейф әл-Ислам Каддафи оған әл-Садр мен оның көмекшілері Мұхаммед Якуб пен Аббас Бадреддиннің Ливиядан ешқашан шықпағанын айтқан. Ливияның Ұлттық Кеңесінің Каирдегі өкілінің мәлімдемесіне сәйкес, Каддафи шиит нанымы туралы пікір алмасудан кейін әл-Садрды өлтірген. Садр оны ислам ілімінен және шииттік пен сүнниттік ислам тармақтарынан хабарсыздықпен айыптаған. Басқа деректерге қарағанда, Каддафи палестиналық көшбасшы Ясир Арафаттың өтініші бойынша әл-Садр мен оның серіктерін өлтірген. Ол кезде шииттер мен палестиналықтар Ливанның оңтүстігінде қарулы қақтығыстарға қатысқан. Тағы бір дерек көздері Каддафи әл-Садрды әлеуетті қарсылас ретінде қарастырған аятолла Рухолла Хомейнидің өтініші бойынша жойғанын мәлімдеді. Ливияның бұрынғы барлау қызметінің бір қызметкерінің айтуынша, әл-Садр Каддафидің үйінде діни мәселелер бойынша наразылық білдіргені үшін ұрып-соғылып өлтірілген. «Әл-Аан» телеарнасына берген сұхбатында Каддафи режимінде ықпалды тұлға және әл-Садр мен Каддафидің кездесуіне куә болған Ахмет Рамадан, кездесу екі жарым сағатқа созылғанын және Каддафитің «Оны алып кетіңдер» деген сөзімен аяқталғанын айтты. Рамадан сондай-ақ, әл-Садрдың өліміне жауапты деп санайтын үш лауазымды тұлғаның есімдерін атады. 2011 жылы Абдель Монем әл Хуни Садрдың денесі Каддафитің жеке ұшағымен Сабаға жеткізіліп, сол жерде жерленгенін мәлімдеді. Ұшақты Хунидің туысы Наджиддин Язиги басқарған, ол кейін құпияны сақтау үшін өлтірілген. 2021 жылы Мұса әл-Садрдың туысы және Ирактағы Садристік қозғалыстың жетекшісі Мұқтада әл-Садр Мұса әл-Садрдың тағдырын зерттеу үшін комиссия құрылғанын жариялады.

Мұра

Имам Мұса әл-Садр Ливан шиит қауымы үшін маңызды саяси және рухани лидер ретінде әлі де құрметпен еске алынады. 1978 жылғы тамыздағы жоғалуынан кейін оның беделі одан әрі артты, және бүгінде оның мұрасын Амаль және Хезболла жақтастары құрметтейді. Көптегендер үшін ол шейіт және "көзге көрінбей кеткен имам" атанды. Оның қадір-қасиетінің айғағы ретінде Ливанның кейбір аймақтарында оның парсы акцентін қайталау кең таралған.

Шығармалары

Әл-Садр Генри Корбиннің «Ислам философиясының тарихы» еңбегіне ұзақ кіріспе жазды. Әл-Садрдың «Ислам, адамзат және адамгершілік құндылықтар» мақаласы Ахлул-Байт әлемдік ассамблеясы тарапынан жарияланды. Имам Мұса Садрдың «Исламдық бағыттардың бірлігі» кітабында оның өмірбаяны және «Имам Мұса Садр: surush e wahdat» кітабының ағылшын тіліне аудармасы бар, Majma’ Jahani ye Taqrib e Madhahib e Islami, 2004.