Кіріспе

Аполлоний Тир – орта ғасырларда кең таралған ежелгі романның басты кейіпкері. Көптеген тілдерде сақталған оның сан алуан нұсқаларының барлығы жоғалып кеткен ежелгі грек нұсқасынан туындаған деп саналады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Көптеген нұсқаларда, аты аталған батыр Антиохиялық Антиохтың өз қызымен жасаған туысқандық қарым-қатынасын ашқаннан кейін қуғынға түсіп, қудаланады. Көптеген саяхаттар мен оқиғалардан соң, Аполлоний әйелі мен қызынан айырылып, олардың екеуі де қайтыс болды деп ойлайды, бірақ соңында ол күтпеген жағдайлар немесе құдайлардың араласуы арқылы отбасымен қайта табысады. Кейбір ағылшын нұсқаларында Аполлоний кеме апатына ұшырап, оған ғашық болатын ханшайымға ұстаз болады, ал әділ патша біртіндеп қызының ниетін біледі. Басты тақырыптар – лайықсыз құштарлықтың жазасы (туысқандық жасаған патша әрқашан жаман аяқтайды) және махаббат пен адалдықтың соңғы сыйақысы.

Шығармалар (латын және грек?)

Бұл оқиға алғаш рет 6 ғасырдың аяғында Венеций Фортунатус өзінің "Кармина" (Bk. vi. 8, 11. 5–6) еңбегінде латын тілінде айтылады; Ефестік Ксенофонттың "Ефес ертегісімен" ұқсастығына және латын тілінде бөгде, бірақ грек тілінде кездесетін сөздердің болуына байланысты, түпнұсқасы үшінші ғасырдағы грек романы болған деген болжам бар. Дегенмен, грек романдарының кейбір фрагменттері одан да ертерек мерзімге нұсқау береді. Бұл ертегінің латын тіліндегі ең көне қолжазбалары 9-шы немесе 10-шы ғасырға жатады, бірақ олар ежелгі дәуірдің соңғы кезеңдерінен қалған. Осылайша, олар грек және римдік, сондай-ақ христиандыққа дейінгі және христиандық әсерлердің қиылысын көрсетеді. Жалпы, бұл шығарма басқа да ежелгі грек романдарымен бірге жіктеледі. Кейбір ғалымдар патша кейіпкерді сынаған жұмбақтар кейінірек қосылған болуы мүмкін деп санайды: олардың ондауы төртінші ғасырдағы Симфозийге жатқызылған латын жұмбақтар жинағынан алынған. Басқа ғалымдар инцест оқиғасы да кейінірек қосылған деп есептейді, бірақ Элизабет Арчибальд сияқты басқалары оны ертегінің ажырамас тақырыптық элементі деп санайды. Латын тіліндегі ең көп таралған нұсқалары – Годфри Витерболықтың 1185 жылғы "Пантеон" еңбегіне, ол оны нақты тарих ретінде енгізген, "Historia Apollonii regis Tyri" және "Gesta Romanorum" нұсқалары.

Аудармалар

Бұл әңгіменің "елуден жүзге дейін нұсқалары" ежелгі дәуірден бастап жаңа заманға дейін белгілі, көбінесе еуропалық, соның ішінде ағылшын, голланд, неміс, дания, француз, испан, итальян, португал, поляк, орыс, венгр, грек және латын тілдеріндегі мәтіндер бар. Ең ертегі жергілікті тілдегі аударма – XI ғасырдағы толық емес көне ағылшын прозалық мәтіні, кейде оны алғашқы ағылшын романы деп атайды. Бұл ерекше мәтіннің болуы сирек, себебі сол кездегі дүниелік прозалық көркем әдебиет өте аз сақталған. Қолжазба көшірмесі, тек архиепископ Вулфстанның уағыздарымен бірге кітапқа мұқабаланғандықтан ғана сақталған болуы мүмкін. Кейіннен бұл ертегі Еуропаның көптеген тілдерінде жазылды. Ағылшын тіліндегі танымал нұсқасы – Джон Гоуэрдің "Confessio Amantis" (1390) еңбегінің сегізінші кітабында, ол оны құмарлыққа қарсы мысал ретінде пайдаланады. Оның көптеген жергілікті және латын тіліндегі нұсқалары орта ғасырлар бойында оның танымал екенін көрсетеді. Бұл ән Данияның ескі халық әндері жинағындағы "Danmarks gamle Folkeviser" балладасында кездеседі. Роберт Копланд француз тілінен "Кинг Аполлина Тирдің романсын" аударды (В. де Ворде, 1510).

Кейінгі нұсқалары мен әсері

Бұл оқиға он үшінші ғасырда кастиль тілінде "Либро де Аполонио" деп қайта баяндалды. Ол сондай-ақ Жордан де Блайвидің "шансон де жесті" туындысына зор ықпал етті. Уильям Шекспир мен Джордж Уилкинстің "Перикл, Тирдің ханзадасы" пьесасы Гоуэрдің нұсқасына негізделген, ал атын өзгерту, шамасы, Филип Сиднидің "Аркадиясынан" шабыттанды. Тирлік Аполлоний оның "Он екінші түн" және "Қателіктер комедиясы" пьесаларының да бастауы болды.