Кіріспе

Француз аристократы (1526–1573)

Клод II де Лотарингия, д’Омаль герцогі (18 тамыз 1526, Жоинвиль – 3 наурыз 1573, Ла-Рошель) – француз принсі, әскери қолбасшы және француз губернаторы, соңғы итальян соғыстары мен алғашқы француз дін соғыстары кезінде. Гиздің бірінші герцогының ұлы, ол Франция саясатында мансабын Франция королі Генрих II сарайындағы жетекші отбасылардың бірінің ұлы ретінде бастады. 1550 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін, Омаль әкесінен Бургундия губернаторлығын, ал ағасынан – Омаль герцогтығын мұра етті, ағасы Гиз титулын алған болатын. Омаль жаңа корольдің жеңіл ат әскерінің бас полковнигі болып тағайындалды және 1551 мен 1559 жылдар аралығында Италия, Эльзас және Пикардияда шайқасты. Мецті қорғағанда жеңіл ат әскерін басқарып жүргенде тұтқындалып, екі жылға жуық уақыт қамауда болды, содан кейін оның қайын анасы Диана де Пуатье оның құнын төледі. Ол Волпианоны қоршауда сәттілікке жетті және Каледі басып алуда маңызды рөл атқарды, осының нәтижесінде француз Пьемонтының губернаторы болып тағайындалды. Генрих II қайтыс болғаннан кейін, ол жас Франсуа II үшін Гиз режимінде одан да ықпалды болды. 1560 жылдың басында ол Амбоаз қастандығын жоюға қатысты, бұл қастандық режимді құлатуға қауіп төндірді. Ол 1560 жылы Шотландияға экспедиция ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды, бірақ қастандықтан кейін елдегі тұрақсыздық пен қаржылық қиындықтар экспедицияның тоқтатылуына себеп болды. Сол жылдың желтоқсан айында король қайтыс болды және Гиз режимі Екатерина де Медичи регенттігімен ауыстырылды. Жаңа режимге наразы болған ол 1561 жылдың басында сарайдан кетіп, кейін ағасы Карл, Лотарингия кардиналының діни келісімді қамтамасыз ету саясатының аясында Пуассидегі келіссөздерге қатысты. Бұл әрекет сәтсіз аяқталды және Екатеринаның жақын айналасының протестанттық сипатының күшеюі оның отбасын екінші рет сарайдан қуылтуға әкелді. 1562 жылдың басында ол ағаларымен бірге Вюртемберг герцогымен кездесті, онда лютерандық сенімді қабылдау туралы мәселе талқыланды. Осы саясатқа деген үміт астанаға оралғанда жоққа шығарылды, өйткені Гиздің адамдары Вассиде протестанттық құлшынып жатқандарды қырғынға ұшыратты. Бұл Франциядағы дін соғыстарының басталуына себеп болды. Омаль бірінші соғыс кезінде патшаға қызмет етті, Руанды бірнеше рет қоршауға тырысты, бірақ қалаға жеткілікті күшпен келген патша әскері оны бағындырғанша сәттілікке жете алмады. Ол Франсуа де Колиньи д’Андельоның бүлікшілерді күшейту үшін жалдамалы әскерлерді патшалыққа әкелуіне тосқауыл қойа алмады. Дрю шайқасында желтоқсан айында жарақат алды. Қаңтар айында оның ағасы өлтіріліп, ол мен Лотарингия отбасының басшылары болды. Гиздің ұлы оның Шампань губернаторлығын мұра етті. Омаль жас Гиз кәмелетке толғанға дейін де-факто губернатор болып қызмет етті. Ол Бургундиядағы өзінің басқаруына қарағанда Шампаньды басқаруда әлдеқайда белсенді рөл атқарды. Осы арада ол және оның отбасы Гизді өлтіргені үшін кінәлі деп санайтын Гаспар II де Колиньиге қарсы қатыгез өш алуды жүргізді. Бұл 1566 жылы патша тараптар арасында бейбітшілік орнатуға мәжбүр болған Париж шайқастарымен аяқталды. Омаль екінші және үшінші азаматтық соғыстарда күресті, бірақ неміс рейтерлерінің Францияға жасаған шабуылдарын тоқтата алмады. Ол протестанттық басшыларды жоюды жоспарлауға қатыспаса да, 24 тамызда 1572 жылы протестанттық басшыларды өлтіруге тікелей қатысты, бұл оқиға Сен-Бартоломеу қырғынына ұласты. Келесі жылы ол Ла-Рошельді қоршауға қатысқан дворяндардың қатарында болды, онда 1573 жылдың 3 наурызында қаза тапты.

Отбасы

Клод II де Лотарингия, Омаль герцогы 1526 жылы Гиз герцогы Клод пен Антуанетта де Бурбонның үшінші ұлы ретінде дүниеге келді. Ағасы Франсуа, Гиз герцогы, одан 7 жас үлкен болса, Карл, Лотарингия кардиналы 1524 жылы туған. 1527 жылы Гиз кардиналы Людовик I дүниеге келді, ал Франсуа де Лотарингия 1534 жылы туды. Гиз әулетінің кенже ұлы Рене, Эльбуф маркизі 1536 жылы дүниеге келді. Ал оның әпкелері Мария Гиз, Луиза Гиз, Рене Гиз және Антуанетта Гиз сәйкесінше 1515, 1520, 1522 және 1531 жылдары туған.

Луиза де Брезе

1547 жылдың 1 тамызында ол Луиза де Брезеге (шамамен 1518 – 1577 жылдың қаңтарында) үйленді, ол Анет сеньоры Луи де Брезе мен Диана де Пуатьедің қызы еді. Бұл онжылдықтың маңызды саяси некелерінің бірі болды. Диана жаңа күйеу баласына Бретаньдегі Рюйс және Сукинио иеліктерін сыйлады. Сонымен қатар, ол оған нормандық иеліктерін де берді. Гиз герцогы Гаспар II де Колиньиден осы неке туралы пікірін сұрады, Колиньи Аумале отбасының абыройы емес, пайда үшін үйленгендіктен өзін төмендеткенін айтты. Гиз оған Колиньидің қызғанышпен қарағанын жауап берді. Де Брез мұрасын реттеуге көп уақыт кетті. Аумале мен Луиза Мауниді Ла Марктармен, басқа мұрагерлермен Анетке айырбастады. Ла Марктардың нашар қаржылық жағдайына байланысты олар 1562 жылы Маулевье графтығы мен Би Креспин баронын сатып ала алды. Генри Роберт де ла Марк әкесінің құны үшін алған қарыздарының нәтижесінде мұғажір болды. Аумале 1560 жылдардың соңына дейін Нормандияда жер сатып алуын жалғастырды, соның арқасында ол Жоғарғы Нормандияның ірі жер иелерінің біріне айналды.

Генрих II билік құрған

Генри II билік құрған кезде король Гаррон аймағында Габель салығына қарсы көтерілістерге тап болды. Осы мақсатта ол өзінің сүйіктісі Анна де Монморенсиді, сондай-ақ Гиз және Омаль герцогы Франсуамен бірге жіберді. Олар бірлесіп салық төлеуден бас тартушылардың көтерілісін басып тастады. Сол жылы король Аумаль маркизатын оның қазіргі иесі Гиз үшін герцогтыққа дейін көтерді. Аумаль өз кезегінде Маенн маркизатын иеленді. 1547 жылдың мамырында Аумаль Сент-Мишель орденінің шавалиері атанды, ал 1548 немесе 1549 жылдары жеңіл атқыштар әскерінің генерал-полковнигі болды. Болон шарттарының аясында, соғыс аяқталғаннан кейін, Аумаль мен Франсуа де Вендом, Шартр видамдары, Англияға жіберілген алты француздық кепілдің қатарында болды.

Мұрагерлік

1550 жылы Гиз герцогы Клод қайтыс болғаннан кейін, герцогтың Нормандиядағы жерлері ең көп жер иелігіне ие екі Гиз баласы – Аумель мен Эльбуф графы Рене арасында бөлісті. Аумельдің ағасы, Гиз герцогы Франсуа, оған сәуір айында Аумель титулын берді, себебі ол Гиз титулын мұраға алуға тиіс болған. Нормандиядағы мұрасымен қатар, король жаңа герцогқа әкесінің Бургундия губернаторы лауазымын мұраға алуға рұқсат берді. Ол Генрих II патшалығы кезінде сондай-ақ Бас аңшы (Grand Veneur) дәрежесін алды. Аумель губернаторлықты жеке басқару мүмкіндігіне қызығушылық танытпады, тіпті 1556 жылы провинциясын басқаруға аптасына бір сағат жұмсаса жеткілікті дей келіп, оны генерал-лейтенантқа тапсырудың дұрыс екенін айтты. Кейін ол Францияда өзінің еркімен әрекет ететін көптеген губернаторлары бар екендігімен мақтанды, яғни Гизшілдердің (Guisard) қолдаушылары. Аумель 11 мамыр күні Эдуард VI-ның паспортымен Шотландияға, әпкесі Мария Гизді көруге баруға рұқсат алды. Ол 18 мамырда Эдинбургтен патшалықтың бекіністерін тамашалайтынын хабарлады. Регент Арран оған үш ат сыйлап, 21 мамырда Эдинбургте оның құрметіне банкет ұйымдастырды.

Пьемонт жорығы

Мүмкіндігін көріп, Генрих II 1551 жылы Италия соғыстарын қайта бастады. Осы мақсатта Брисак Италияға шабуыл үшін Пьемонтта әскер жинады. Оның басқаруындағы әскерлердің ішінде Аумале сияқты француз аристократиясының ең бағалы өкілдері де болды. Әскер Чиери қаласын бағындырды. Алайда, бұл қақтығыс императормен техникалық түрде соғыс емес еді. Генрих пен Карл V осы шайқастарда делдалдық соғыс жүргізіп жатты, және келесі жылға дейін олардың арасында толыққанды соғыс басталмайды.

Үш епископты қолға түсіру

Үш епископтыққа шақыру алған Генрих 1552 жылы Эльзасқа шабуыл жасады. Метцті басып алғаннан кейін, Киелі Рим императоры Карл V жауап берді, қаланың әскери басшылығын Аумаленің ағасы Гиз жүзеге асырғанда, қаланы кең ауқымды қоршауға алды. Альба герцогы қалаға қарсы әскерін орналастыруға көшкен кезде, генерал-полковник ретінде болған Аумале жеңіл атқыштармен Мецті толық қоршаудан кейінге ықпалдау үшін оның күш-жігерін қиындату және тоқтату үшін жіберілді. Нанси қаласының жанында Аумаленің әскері шайқасқа қатысты, және қанды шайқастан кейін ол аттан құлап, қарсыластарына тұтқын болды. Оның ағасы тұтқынға алынар алдындағы ерлігін естігенде мақтан тұтты. Гиз қаланы сәтті ұстап тұрды және Карл V қоршауды көтеруге мәжбүр болды. Диана Аумаленің жоғары құнын төлеуге кепілдік берді, 1554 жылы Бранденбург маркграфына 60 000 ливр төлеп, күйеуінің босатылуын қамтамасыз етті. Аумале 1554 жылдың 28 сәуірінде тұтқыннан босатылды.

Екінші Италиялық науқан

Сол жылы Аумель қайтадан қолбасшылыққа келді, Анридің өткен жылы Теруанды қиратқаны үшін кек алу науқаны аясында 4000 жаяу әскер мен 2000 атты әскерді Лаонда басқарды. Науқан күтпеген табысқа жетті, Гиздің шағын күші Рентиде император әскерін жеңіп шықты. Келесі жылы Аумале Брисак басшылығымен Италияға оралды. Анриден жақында күш-қуат алған Брисак Вольпиано қаласына шабуыл жасады, бірақ ауруға шалдығып, қоршауды Аумалеге тапсырды. Бұрынғы жылдардағыдай, жеңіске қатысу үшін Конде, Немур және Энгьен сияқты көптеген амбициялы жас ақсүйектер қоршауға жиналды. Аумаледің алғашқы шабуылы жеткілікті артиллериялық қолдаусыз болғандықтан сәтсіз аяқталды, бұл Альбаны шабуыл туралы ескертті, ол қаланы күшейту үшін жасақтар жіберді. Аумале оларды тоқтату үшін Энгьен, Блез де Монлюк және басқа да капитанды жіберді, олар осы міндетті орындады. 19 қыркүйекте Брисак емделіп қайтып келіп, қаланың берілуін күтті, бірақ шайқас 23 қыркүйекке дейін жалғасты, содан кейін қала берілді.

Солтүстік аймақтағы апат

1550-ші жылдардың аяғында Карлға қарсы жорық солтүстікке, Пикардияға қарай жылжыды. Осы уақытта Гиз Италияда жорық жүргізді, бірақ көп табысқа жете алмады, Альба оны тозу соғысында жеңді. 1557 жылдың мамырында Лотарингия патшаға хат жазып, одан Гизді Италиялық әскерлердің басшылығынан босатуын және жауапкершілікті Аумалеға беруін өтінді, бірақ патша әзірге ештеңе жасамады. Содан кейін Император әскері Сен-Кентен шайқасында Францияның констеблі және патшаның сүйіктісі Анн де Монтморенси басқаратын француз әскеріне күшті соққы берді. Монтморенсиді қоса алғанда, француз аристократиясының көп бөлігі осы жеңіліске ұшырады. Бұл Гизге сарайда үстемдік құруға мүмкіндік берді, одан кейін Гиз Италиядан патшамен кездесу үшін келді және констебль болмаған кездегі Францияның ең жоғары әскери лауазымы – генерал-лейтенант болып тағайындалды. Оның бауырлары Аумале, Эльбёф және Франсуа де Лотарингия, Гранд-Приор оған келесі қадамдарын жоспарлауға көмектесті, Аумале Италия армиясы Францияға қайтып келгенде басшылық етті, ал Гиз алға жүгірді. Италиядан әскерлер қайтқаннан кейін, Папа қыркүйек айында Император әскерлерімен бейбіт келісімге келуге мәжбүр болды. Аумале өз кезегінде испан тұтқындағында қайтыс болған Буйон герцогінің орнына маршалдық таяқшаны сұрады. Буйон 1553 жылы Эсден шайқасында тұтқынға алынып, 1556 жылы босатылғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Генри бұл мүмкіндікті қарастырды, бірақ одан бас тартты, таяқшаны келесі екі жыл бойы сақтап, содан кейін Пол де Термске берді. Гиз француздың беделін қайтару және стратегиялық артықшылыққа ие болу үшін 1347 жылдан бері ағылшыздардың қолында болған Кале қаласын басып алуды жоспарлады. Аумале мен Эльбёф оған қамалдауға қосылды және Калеге жақындауды қорғаған нашар бекіністі басып алғаннан кейін, Аумале мен Эльбёфқа оны қорғауды тапсырды, ал ол өзі лагерьге қайтты. Бауырлар қаланы екі рет ағылшындардың қаһарлы қарсы шабуылынан қорғады, олар осы маңызды жердің стратегиялық маңызын мойындады. 8 қаңтарда Кале командирі шарттарды сұрап, маңызды қаланы тапсырды. Жеңіске жеткені үшін Генри ең жауапты деп есептеген капитанға сыйлықтар берді. Аумале француз бақылауындағы Пьемонттың губернаторы болып тағайындалды, Бриссакты осы лауазымнан шеттетуге мәжбүр болды. Бұл Аумалені жеңіл атты әскердің командирі ретінде алмастыруды қажет етті, бұл құрмет Немур герцогы Жаққа берілді. Оған сондай-ақ Пикардиядағы әскери басқаруды уақытша лейтенант лауазымы берілді, ол сол жылдың мамыр айынан шілде айына дейін Жаку д’Юмьермен бірлесіп жұмыс істеді. Осы мерзімнің соңында Гравилин шайқасы француз әскерін қайтадан дүрліктірді.

Франсуа II билік құрған

Генри II-нің өлімімен бірге болған "Сарай төңкерісі" барысында Диана де Пуатье, күйеуінің сүйіктісін ешқашан ұнатпаған Екатерина де Медичиді қанағаттандыру үшін сарайдан қуылды. Диананың күйеу баласы Омаль наразылық білдірді, бірақ патша ананың қалауын қанағаттандыру оның пікірін ескермеді.

Амбоаздықтардың зайыбы

Генри II-нің қайтысынан кейін құрылған Гиз үкіметіне қарсы, діни және саяси наразылықтарын жаңа тәртіппен біріктіретін құпия жоспар жасалды. Бұл құпия жоспардың мақсаты, жас Франсуа II-ні Амбуаз қамалында тұрғанда ұрлау болды. Гиз, құпия жоспар туралы алдын ала хабардар болғандықтан, жоғары ақсүйектердің көп бөлігін, соның ішінде Омалені сарайға шақырды және қорғанысқа дайындалуға кірісті. 1560 жылдың наурыз айында құпия жоспар іске асырылған кезде, түрлі топтар қамалдан ығыстырылды. Кейіннен қайтыс болған патшаның сүйіктісі Маршал Сент-Андре, 200 атты әскермен Тур қаласына баруға міндеттелді, осылайша ол сол қаладағы көтеріліспен байланысты тәртіпсіздіктерді басуға мүмкіндік алады. Омале, Немур және Конде ханзадасы оның Турдағы әрекеттерін қолдауға нұсқау алды және келесі күндері сонда сапарлады. Көтеріліс сәтті басылды, ал оның көшбасшылары Амбоаз қаласында дереу жазаланды. Дегенмен, бұл құпия жоспар протестантизмге қатысты жаңа патшалық саясаттың бастамасы болды. Бұрын дін бузушылық және бүлікшілдік ұғымдары біртұтас қылмыс ретінде қарастырылса, алғаш рет Амбоаз жарлығында олар жеке ұғымдар ретінде бөлінді. Бұл жарлықта, қару қолданусыз дін бузушылық қылмысы үшін сотталғандар, енді католиктердің жақсы өмір сүру шартымен кешірілді. Омале осы жарлықтың жасалуына қатысты, ол патшалық саясаттың дінге қарсы күресте жаңа дәуірін ашты.

Шотландияның амбициялары

Гиз үкіметі Шотландияға зор мақсаттар қойып, 1560 жылы осы елге экспедиция жіберуді жоспарлады. Аумаль, үкімет басшыларының інісі және Нормандиядағы ірі жер иесі болғандықтан, бұл жоспарларда маңызды рөл атқаруға тиіс болды. Эльбеуф пен Аумаль, Буйон және Жан д’Эстутевилль, Вильбон мырзасымен бірге провинцияда жинала бастаған ақсүйектерді көліктің дайындығымен айналысты. Бірақ, науқан ақша тапшылығы және Амбуаз оқиғасынан кейін Францияны шайқаған ішкі тұрақсыздық салдарынан сәтсіз аяқталды.

Биліктен құлау

Желтоқсан айында әрқашан денсаулығы нашар болған жас король Франсуа қайтыс болды. Оның өлімімен оның әйелі арқылы үкіметпен байланысқан Гиздердің байланысы үзілді және олардың сарайдағы үстемдігіне қауіп туды. Екатерина де Медичи мен Антуан Наварр Францияның жас Карл IX үшін жетекшілікке келгенде, Гиздер жаңа үкіметте өздеріне орын аз екенін түсінді. 1561 жылдың қаңтар айында Гиз, Лотарингия, Омаль, кардинал Гиз, Эльбёф және Ұлы Приор сарайдан кетіп қалды.

Дін саясатындағы өзгерістер

Діни мәселені діни сенімдерді татуластыру арқылы шешуге тырысқан Пуасси келіссөздері қарым-қатынастың ушығуына әкелді. Бұл патшалық саясаттың сәтсіздігінен кейін, Екатерина регент ретінде тәжді патшалықта екі дінге бірдей ресми төзімділік таныту бағытына итермеледі. Мұндай саясат көтере алмайтын нәрсе болды және жеке кеңесте ашық протестанттардың ықпалы күшейіп, Гиздерге орын қалмағандықтан, отбасы тағы да сарайдан кетуге шешім қабылдады. Омале 8 қазанда бірінші болып кетіп, көп ұзамай оның отбасының қалған бөлігі мен жанашыр ақсүйектер, соның ішінде протестант Лонгвиль мен Немур да оны құшақтап кетті. Екатерина мен Наварра отбасының қайта оралуын өтінді, себебі олар тұрақты билік үшін жеткілікті қолдауға ие емес екенін түсінді. 1562 жылдың басында Дижон қалалық кеңесі Аумалеге ұзақ шағым жолдап, оны Бургундиядағы қаңтар айының эдиктісін бұзған протестанттарды жазалауға шақырды. Кеңес протестанттарға сол эдикт бойынша ұсынылған құқықтарды беруді жоспарламады, бірақ оны пайдалы құрал ретінде қарастырды. Бургундияның генерал-лейтенанты Таванн, Аумале болмаған кезде оның өкілеттігімен әрекет ететін, Аумаленің жауабын күтуге дайын болмады және мамыр айында барлық протестант уағыздаушыларын Дижон алаңында жиналуға бұйрық берді, осылайша оларды қаладан қууға болатын еді. Ақпан айында Гиз, Лотарингия және Аумале герцогтары Вюртемберг герцогымен кездесу үшін Савернеге сапарлады. Талқылау тақырыбы христиан діні болды, Вюртемберг лютеран, Францияның көп бөлігінде кең таралмаған протестантизмнің бір түрі, бірақ Лотарингия үшін кальвинизмге қарағанда екі діннің татуласуына көбірек қызығушылық тудырды. Лотарингия Аугсбургтік мойындауға қол қоюға мүдделі болды және кездесу ақырында достық атмосферада аяқталды. Алайда, протестант князімен болған достық әңгімелер 1 наурызда Гиз бас қалаға оралғанда Вассидегі қырғынның сатқындығымен тоқырады, онда герцогтың әскері протестант құдайға табынушылардың жиынына шабуыл жасады.

Руаннан тыс жерде ақаулық

1562 жылы мамыр айында Дипп қаласы протестанттардың төңкерісінен кейін, Аумаль Нормандияда тәртіп орнату үшін арнайы комиссиямен жіберілді. Буйон өкіметіне осы ерекше комиссияның кедергі келтіргеніне ашуланып, Аумальдің орынбасары Матиньонды резиденциясында қоршап алды. Нормандияның басқа аймақтарында жетістікке қол жеткізгеннен кейін Аумаль Руан қаласына бет бұрды. Аумаль 1562 жылғы 28 мамырда Руан қаласының қабырғалары алдында пайда болды. Алдыңғы айда қала Конде князінің басшылығымен протестант көтерілісшілеріне қосылған еді. Қымбатқа түсетін қоршаудан қашынбақ ниетпен, ол қала қақпаларын ашуды талап етті. Бірақ қала ішіндегі көтерілісшілер өз қорғаныстарына сенімді болғандықтан оның тілегін қабылдамады. Сондықтан Аумаль қоршауға кірісуге мәжбүр болды. Ол қаланы толық қоршауға жеткілікті күш-қуаты болмады, алайда оның қол астындағы 3000 әскері келесі айды аймақтың тұрғындарына қысым көрсету үшін мазалауға жұмсады. Осы уақытта қалаға протестант әскерлерінің күші қосылып жатты. Маусым айында қоршаудан бас тартып, Аумаль өзінің әскерін Орлеан қаласының жанында Кондемен қақтығысқан Гиздің басшылығымен негізгі патша әскеріне қосты. Аумальдің әскері оның одақтастары Наварра мен Гиздің арасындағы Богенсиде жиналды. Конде патша әскерінің күші өсіп жатқандықтан, ашық шайқасқа түсуге келіспеді. Ол өз әскерін таратып, Орлеан қаласына шегінуге дейін күшін арттыруды күтті. Бұл патша әскеріне соғыстың басында протестанттар басып алған басқа қалаларды жаулауға мүмкіндік берді. Соның салдарынан әскер төрт бөлімге бөлінді: Аумаль Руанмен, Сент-Андре Лионмен, Монпенсье Гвиеннге, ал Наварра басшылығындағы негізгі күштер Кондемен күресуге бағытталды. Конденің күштері нашарлағаннан кейін қалаға шегінген соң, Аумаль 21 шілдеде Хонфлерді басып алды. Осы жетістіктен кейін Аумаль 29 шілдеде 6500 әскермен Руан қаласының қабырғаларына қайта оралды және артиллериялық батареяларды орнатты. Алайда, оның күштерінің саны жеткіліксіз болғандықтан, қабырғаларға тиімді шабуыл жасай алмады.

Блоктау әрекеті

Руанда табысқа жете алмағандықтан, Аумальге корольдік әскер басшылары Анделоттың Германияда жалдаған неміс рейтерлерінің жалдамалы күшін Германияға қайтарып, Орлеан қаласындағы қоршауға алынған протестант әскерін күшейтуге тырысып, оны тоқтату міндеті тапсырылды. Аумальдің әрекеттері сәтсіз аяқталды, өйткені Анделот оны осы жолда жеңіп, күштерін Орлеандағылармен біріктіре алды. Бұл сәтсіздік қаланың әлсіз қоршауын сақтап тұру мүмкін емес етті және Сент-Андре Орлеан маңынан әскерін шығаруға мәжбүр болды. Аумаль өзінің жиі мазалайтын мәселесіне, Руанды қоршауға қайта оралды. Қаржысы үнемі жетіспейтін ол Брайенде сақталып тұрған Руан саудагерлеріне тиесілі маталарды тартып алды. Сонымен қатар, ол өзге ақсүйектер арасында дау тудыратын әдістерге жүгінді, католик шаруаларын протестант әскерін мазалауға бұйрық берді. Бауырына көмектесуді ниеттенген Гиз, жақында жалдаған неміс жалдамалыларын Луарадан, қажеттілік болмаған жерден, Аумальдің Орлеан сыртындағы әскерін күшейту үшін бағыттауды бұйырды. Қыркүйек және қазан айларында корольдік әскердің басты бөлігі Орлеанға келді және Аумальдың орындай алмаған қоршауды сәтті аяқтады. Желтоқсандағы Дрю шайқасы, бірінші дін соғысының жалғыз ірі майдандық шайқасы болды, онда Аумаль патшаның жағынан шайқасты. Ағаларының баяндамасына сәйкес, ол шайқас барысында атынан құлап, соққыдан иығы сынған. Аумальдің әскері күнінің басында швейцариялық протестант рейтерлерімен шайқасуға тырысты, корольдік әскердің сол қанатын құтқару ниетімен, бірақ оның әскері швейцариялықтар тарапынан жеңіліске ұшырады.

Гиз герцогының өлтірілуі

1563 жылдың қаңтар айында Орлеанды қоршау кезінде Гиз Жан де Полтроның қолынан қаза тапты. Лотарингия болмағандықтан, Аумале мен кардинал Гиз қоршауға асығып, бауырларының шығуын Руандағы Наварраның шығуына байланысты тараған қаңқулардан кейін дұрыс және дәстүрлі жолмен ұйымдастыруға тырысты. Олар оған консервативті дін қызметкері, епископ Риезді таңдады. Көзі куәгер болғандар Риезді герцогтың соңғы сөздерін манипуляциялауда және Вассидегі қылмысы үшін өкінішін азайтуда айыптады. Риез герцогқа тыңдау үшін Яковтың хатын ұсынды, оны Мартин Лютер «сабаннан жасалған хат» деп сынаған еді, және Гиздің шын мәнісіндегі қатысуын қорғауын қамтамасыз етті. Ағаларының өлімінен кейін бүкіл отбасы наурыз айында кеңес өткізіп, герцогтің өлімін ұйымдастырды деп айыпталған Гаспар II де Колиньиге қарсы кек алу жоспарын жасады. Гиздің өлімі соттағы католиктердің ең харизматикалық қорғаушысынан айырылғанын білдірді. Аумале ағасының харизмасына ие болмаса да, католиктердің әскерилігі одан да тұрақты болды. Аумале мен Лотарингия соттағы ультра-католик фракциясының жетекшілері ретінде әрекет етті, жас Генрих I, Гиз герцогы есейгенге дейін осы рөлді атқарды. Аумале немере інісінің мүддесін сотта қорғаумен қатар, жас ханзада есейгенге дейін Шампань облысының губернаторы болып қызмет етуі де міндеті болды.

Шампан

Шампань де-факто губернаторы ретінде, Шаллон-сюр-Марн губернаторы Луи де Клермон, Бусси мырзасы және оның қалалық кеңесі арасында, неміс жалдамалы әскерлері шекарадан қайтып келген кезде қаланы қорғау үшін патшалық гарнизон орналастыру ниетіне байланысты дау туды. Аумалеге жүгінуге тура келді, ол кеңестің осы мәселеде келіспеушілік танытуына қатысты қатты сынға алды. Кеңес герцогтан кешірім сұрады, бірақ патшалық гарнизонға қарсылығын сақтап қалды. Аумале мамыр айында қалаға барып, қауымға төрт ротадан тұратын әскер гарнизонын күшпен орналастырды. Тройдағы сайлау нәтижесі жергілікті басшылық күткендей болмағанда, олар Аумалеге шағымданды, ол сайлауды күштен жойды. Сайлау қайта өткізілді, бірақ нәтиже сол болды, бұл жаңа шағымға әкелді, Аумале қазіргі басшылықтың бұған қарамастан қызметін жалғастыруына кепілдік берді. Троя маңындағы кейбір жерлерде Аумале протестантизмге тыйым салуды қадағалады.

Қақтығыс

Алғашында Колиньимен араздықты заңдық арналармен шешуге тырысқан Аумал кеңес отырысында констебльмен ашулы тартысқа түсіп, Шампаньдегі соттың болуын пайдаланып, Монморенсидің протестант князі және одақтасы Порсьен принцімен де дауласты. Заңдық жолдар сәтсіз аяқталып, король кісі өлтіру ісін қайта тергеуге бағытталған барлық әрекеттерді тоқтатқан соң, Гиздер заңнан тыс әдістерге көшті. 1565 жылы олар Монморенсилердің дәстүрлі артқы ауласы саналатын астанада күш көрсетуге тырысты. Лотарингия қарулы күшпен кірген кезде, губернатор Франсуа де Монморенси оның қалаға қарулы кіруіне тыйым салғанын түсіндіруін талап етті. Губернатордың күштері мен Лотарингия арасында шатысулар болды, нәтижесінде Лотарингия жеңіліске ұшырап, асығыс түрде өзінің резиденциясына қайтысты. Мұнда оны наразылық білдірген париждіктер қоршап алды, содан кейін ол қаладан кетуге мәжбүр болды. Біраз уақыттан кейін Аумале Парижге басқа қақпадан кірді, ол Лотарингияға қарағанда аз қарсылыққа тап болды және көбінесе қала сыртында қалды. Монморенси Монпенсьеге хат жазып, осы әрекеттердің Гиздердің астананы басып алу әрекетінің алғы құбылысы болуі мүмкін екенін білдірді, бірақ мұндай жоспардың бар екенін көрсететін дәлелдер аз болды. Аумале мен оның інісі Эльбёф провинцияларда Монморенсиге қарсы ақсүйектердің лигасы құруға тырысты. Олар "герцогты өлтіргендерге төртінші буынға дейін кек қайтаруға" ант берген ақсүйектерден серт алды, бірақ бұл қолдау олардың ісіне ешқандай нақты көмек көрсетпеді. Бұл лигаларды кейінірек құрылған католик лигасымен шатастыруға болмайды, өйткені мақсаты протестантизм емес, Монморенси үйі болды. 1566 жылдың қаңтар айында сот Муленде болған кезде Лотарингия Аумальдің Колиньидің өмірін кеңес шешіміне қарамастан алуға тырысатынын ескертті. Алайда, Муленде болған уақытында ең үлкен Гиз ағасы Лотарингия корольдің бұйрығымен Колиньимен бейбітшілік сүйісімен алмасуға мәжбүр болды, ал Аумале адмиралды мойындаудан бас тартты.

Екінші дін соғысы

1567 жылы Мео протестанттық көтерілісінің сәтсіз аяқталуынан кейін азамат соғысы қайта басталды. Аумельге Конде әскерін неміс аттыларымен Парижді қоршауға тырысудан шекараны қорғау міндеті қайтадан жүктелді. Сол жылдың желтоқсан айында констебль Монморенси бастаған негізгі патша әскері Парижден шықты. Сен-Дени шайқасында Монморенси әскері Конде әскерін жеңді, бірақ ол өзі шайқас алаңында қаза тапты. Констебль лауазымы бос қалды, сонымен қатар патша әскерінің бас қолбасшысы да болмады. Гиз әулеті Аумельді жаңа констебль етіп тағайындауға тырысты, ал Монморенси маршалы Монтморенсиді осы лауазымға ие етуді қалады. Екеуінің де әрекеттері сәтсіз аяқталды, себебі тәж осындай маңызды лауазымды король отбасынан тыс адамда көргісі келмеді. Оның орнына Анжу корольдіктің генерал-лейтенанты болып тағайындалды, оған армияға қатысты тең билік берілді. Осы даулар кезінде патша әскері Конде мен аттылардың желтоқсан айындағы кездесуін тоқтатуға екі рет әрекет етті, бірақ принц шайқаста жеңіліс тапқаннан кейін күштерімен шығысқа қашып кетті. 1568 жылдың басында соғыс қарқыны төмендеді және король кеңесі бейбітшілікке ұмтылды. Лотарингия Аумаледі Шотландияға, шотланд королевасы Мэриді босатуға және елде католик дінін нығайтуға жіберуді қалады. Алайда бұл жорық іске аспады, және сол жылдың өзінде бейбітшілік бұзылғандықтан соғыс қайта басталды.

Үшінші дін соғысы

Келесі азаматтық соғыста, Лонгжумео бейбітшілігінен кейін, Аумалеге үшінші рет жалдамалы шабуылдарға қарсы шекараны қорғау міндеті жүктелді. Ол шампань аймағында қарулы күштерден тұратын он сегіз ротамен орналасты, ал Коссе Пикардиядағы шекараны тағы он бес ротамен қорғады. Шампаньдағы күш-жігеріне көмектесу үшін ол Немур герцогының басшылығымен жалдамалы контингенттерден құралған екінші әскерді жинауды қадағалады. 1569 жылдың қаңтарында Цвайбриккен герцогы шекараны кесіп өтті. Немур мен Аумаль оны Колиньи басқаратын негізгі протестант әскерімен бірігуіне бөгет қоюға тырысты, бірақ олар мұндайда сәтсіз болды және Цвайбриккен оларды озасып, 20 мамырда Ла-Шаритті басып алып, көтерілісшілермен байланысуға мүмкіндік алды. Екі қолбасшының әскерлері оны қоршап алғаннан кейін, оның ішкі аймаққа қарай жасаған жорығын ұстап, оған қарсы тұруға үлкермеді. Олардың бір-бірімен үйлесімде жұмыс істей алмауы және жеке дау-дамайлар мемлекеттік хатшы Виллеройдың наразылығын тудырды, ол ақсүйектердің талас-тартысы мемлекеттік мүдделерге нұқсан келтіреді деп айыптады. Екатерина Аумальді науқандағы әрекеттері үшін кінәлады, оны тиімсіздік пен батылдықсыздықпен айыптады. Монконтур шайқасындағы корольдік әскердің күшті жеңісінен кейін, онда Колиньи басқаратын негізгі протестант әскері талқандалды, Аумаль мен маршал Биронға шашырап кеткен әскерлерді қуу тапсырылды. Алайда, бұл колонналар шеберлікпен басқарылды, олар оларды ұстай алмады. Сонымен қатар, сол кезде олардың басқаруындағы корольдік әскерлер жалақысыз және аурулармен ауыратындықтан ыдырай бастады.

Адмиралдың өлтірілуі

Колиньи мен Гиз арасындағы алауыздықтың, Молин келісімімен аяқталды деген сөз болғанына қарамастан, оның жалғасуына наразы болды. 1571 жылы Шарль екі отбасын қайта табыстыру үшін тағы да күш салуды жоспарлады. Қазан айында ол Аумальді, өлтірілген герцог Гиздің екі ұлын және Майен герцогы Карлдың ұлын сарайға шақырды. Олар мен адмирал арасында келісімге келуді үміттене отырып, бұл орындалмады және отбасылар арасындағы шиеленіс күшейе берді. Әскери қимылдар туралы өзара қорқытулардан кейін, 1572 жылы жағдай біршама басылды. 1572 жылдың мамырында Аумаль, Гиз және Майенн бұрынғы Гиз герцогының өлтірілуіне Колиньидің қатысы жоқ екенін ресми түрде мойындады. Бұл Екатеринаның келісім саясатының бір бөлігі болды және Колиньиге маусым айында сарайға оралуға мүмкіндік берді. 1572 жылдың 22 тамызында Колиньиге жасалған қастандықтан кейін Париждегі жағдай тез нашарлады, себебі протестант ақсүйектері кінәлі деп санайтындарға, яғни Гиз отбасына қарсы өз қолдарымен әділет беруге әрекет етумен қорқытты. Марқұм герцогтың ұлдары Аумаль мен Гиз, олардың кінәлі екендігіне күдік таланғанын білгендіктен, патшаға келіп, сарайдан кетуге рұқсат беруін сұрады. Ол, қажет болса сотқа беремін, содан кейін кетуге болады деп қатты жауап берді. Екеуі де бұл әрекетті біраз уақыт ойлағаннан кейін, бұл кінәлі екендігін мойындау болады деп шешіп, қалуға бекінді. Екатерина Медичи кеңес өткізді, онда қаладағы жетекші протестанттарды алдын ала өлтіру туралы шешім қабылданды. Гиз осы талқылауға қатыспағанмен, оларды 23 тамызда сағат 23:00-де нақты мақсаттар тізімі жасалатын кездесуге шақырды. Аумаль мен Гиз осы процеске корольдің інісі Анжумен және корольдың туысы Луи, Монпенсье герцогымен бірге қатысты. Аумаль мен Гиз жек көретін жауы Колиньи мен онымен бірге болғандарға қарсы шабуылға жетекшілік етуге міндеттелді. Осы мақсатта оларға Анжудың жеке күзетшілері берілді. 24 тамыздың таң атысында Гиз 60 адаммен, соның ішінде Аумаль мен Ангулеммен бірге Колиньидің резиденциясына аттанды. Олар сыртта күтіп тұрды, ал олардың қол астындағылары жоғары көтеріліп, Колиньимен айналысты. Келесі сағаттарда Париж тұрғындарының белсенді топтары қастандықтарды қаладағы протестанттарды жалпы қырғынға салу үшін сылтау ретінде пайдаланды. Ал қастандық жасаушылар тобы Колиньидің үйін қиратып, келесі нысанаға бет алды. Бұл - Монтгомери графы Габриэль де Лорж, 1559 жылы король Генрих II-ні қасақана өлтірген шотланд гвардиясының бұрынғы капитаны. Бірақ бұл кезде Париж хаосқа ұшырады және Монтгомери қауіптен хабардар болды. Сондықтан Гиз және Аумаль оны қуалауға мәжбүр болды, бірақ оны ұстай алмады және ол Нормандияға қашып кетті.

Ла-Рошель қоршауы және өлім

Ол 1573 жылдың 3 наурызында Ла-Рошель қамалында, Эванджель бекінісіне жасалған көптеген шабуылдардың бірі кезінде қаза тапты. Патша, оның протестанттардың қолынан қаза табуы астанадағы діни шиеленісті қайтадан қоздыруы мүмкін екенін сезінді, бірақ тәртіп сақталды. Ол Аумаледе жерленеді, Гиз әулетінің мүшесі, 1472 жылы Жан де Лотарингиядан бері Нормандияда жерленген алғашқы өкілі болды. Оның сіңілі ұлы Карл, Майенн герцогы, оның қайтысынан кейін Бургундияның губернаторы атанды. Жас герцог Бургундияны басқаруда Аумаледен гөрі әлдеқайда белсенді қатысуға ниеттенді.