Кіріспе

АҚШ-тың федералды заңы

Халықаралық төтенше экономикалық өкілеттіктер туралы заң (IEEPA), II тарау, – АҚШ президентіне халықаралық сауданы реттеуге құқық беретін АҚШ-тың федералды заңы. Бұл заң АҚШ-қа қатысты кез келген ерекше және бейғұрлым қауіпке жауап ретінде ұлттық төтенше жағдай жарияланғаннан кейін қолданылады, егер осы қауіптің бастауы толық немесе маңызды бөлігі АҚШ-тан тыс жерде болса. Аталған заңға 1977 жылдың 28 желтоқсанында президент Джимми Картер қол қойды.

Қаулылар

АҚШ Кодексінде IEEPA 50-тарау, §1701–1707 болып табылады. IEEPA президентке "АҚШ-тың ұлттық қауіпсіздігіне, сыртқы саясатына немесе экономикасына қалыпты емес және ерекше қауіп төндіргенін" және "осы қауіптің толық немесе маңызды бөлігі АҚШ-тан тыс жерде туындағанін" жариялауға уәкілеттік береді. Мұндай жариялаудан кейін президентке осы қауіп-қатермен күресу үшін мәмілелерді тоқтатуға және активтерді сақтап қалуға уәкілеттік беріледі. Егер АҚШ-қа шабуыл жасалса, президент шабуылға көмектескен елге, топқа немесе адамға қатысты мүлікті тәркілеуге де құқылы. IEEPA Ұлттық Төтенше Жағдайлар Заңының (NEA) талаптарына бағынады, яғни заң бойынша жарияланған төтенше жағдай күшінде болу үшін жыл сайын жаңаруы тиіс. IEEPA бойынша Президентке берілген уәкілеттік оған "қандай да бір құнды нәрсені беруді қамтамайтын" коммуникацияны реттеуге немесе тыйым салуға мүмкіндік бермейді; ақпараттың немесе кез келген ақпараттық материалдардың импорты немесе экспорты; және саяхатқа байланысты операциялар. Адамның қайғы-қасіретін жеңілдету мақсатындағы, мысалы, азық-түлік, киім-кешек немесе дәрі-дәрмек сияқты қайырымдылық көмектер де Президент оларды қосу қажет деп тапса ғана қолданылмайды.

Төтенше жағдайларды реттеу жөніндегі атқарушы өкілеттіктердің шектелуі

Конгресс 1977 жылы IEEPA-ны 1917 жылғы «Дұшпанмен сауда туралы» заңға сәйкес, жарияланған ұлттық төтенше жағдай кезінде президенттік билікті нақтылау және шектеу үшін қабылдады. TWEA бойынша, 1933 жылы Франклин Д. Рузвельт бастағаннан бері президенттер төтенше жағдайларды олардың ауқымы мен мерзіміне шектеу қоймай, тиісті заңдарды көрсетпей және Конгресс бақылауынсыз жариялауға құқылы болды. «Янгстаун Шит & Тьюб Ко. қарсы Сойер» ісінде Жоғарғы Сот президенттің мұндай төтенше жағдайда не істей алатынын шектеді, бірақ төтенше жағдай жариялау өкілеттігін шектемеді. 1973 жылғы Сенат тергеуі (Сенаттың 93-549 есебінде) төрт жарияланған төтенше жағдай әлі де күшінде екенін көрсетті: 1933 жылғы банк дағдарысы алтынды жинауға қатысты, 1950 жылғы төтенше жағдай Корея соғысына қатысты, 1970 жылғы төтенше жағдай пошта жұмыскерлерінің ереуіліне қатысты және 1971 жылғы төтенше жағдай үкіметтің нашарлап бара жатқан экономикалық және қаржылық жағдайларына жауап ретінде жарияланды. Конгресс осы төтенше жағдайларды «Ұлттық төтенше жағдайлар туралы» заңмен тоқтатты, содан кейін IEEPA-ны төтенше жағдайлардың өкілеттіктерін шектеулі және бақыланатын түрде қайта қалпына келтіру үшін қабылдады. TWEA-дан айырмашылығы, IEEPA АҚШ-тан тыс туындаған қауіп-қатерлерге немесе шетелде тұратын белгілі бір шетелдік азаматтарға жауап ретінде ғана президенттік төтенше жағдай жариялауға рұқсат беру үшін жасалды. 1988 жылы Конгресс TWEA және IEEPA-ға түзетулер енгізді, оның авторы Ховард Берман (D–CA) болды, бұл түзетулер материалдың шығу еліне қарамастан, американдық азаматтардың ақпарат алу құқығын қорғауға бағытталған, түрлі коммуникация әдістерін реттеуден босату арқылы жасалды. Екі заңның да түзетулері, «Берман түзетуі» деп белгілі, Президенттің әртүрлі баспа, аудио және бейне материалдарды, өнер туындыларын және басқа да суреттерді, сондай-ақ Бірінші түзетумен қорғалатын басқа да ақпараттық материалдарды импорттауға немесе экспорттауға тыйым салу өкілеттігін шектеді. Алайда, АҚШ Қаржы министрлігіне қарасты Шетелдік активтерді бақылау кеңсесі (OFAC) бұл босатуды тар мағынада түсіндіріп, «транзакция күніне толыққанды құрылмаған және болмаған ақпараттық материалдармен» байланысты кез келген операцияны тыйым салуға құқылы екенін мәлімдеді. Осыған жауап ретінде Берман демеушілік еткен «Идеялардың еркін саудасы туралы» заң 1994 жылы Конгресс қабылдады, ол бастапқы түзетудегі Бірінші түзетудегі ерекшеліктерді жаңа және болашақ құралдарды (телевизиялық хабар тарату және жеке коммуникация әдістері сияқты материалдық емес заттарды қоса) қамту үшін қайта қарады, сондай-ақ Президенттің IEEPA және TWEA бойынша төтенше санкциялар өкілеттігінің форматына немесе құралына қарамастан, жеке немесе коммерциялық мақсатта қолданылса да, кез келген ақпаратқа немесе ақпараттық материалдарға қатысты қолданылмауына нақтылық қосты. Жаңартылған тіл сондай-ақ босатылған материалдардың толық емес тізімі сипаттамалық екенін көрсетті, яғни оның қабылдану кезінде әлі ойлап табылмаған немесе кеңінен қолданылмаған тізімделмеген материалдар екі заң бойынша санкцияларға немесе басқа да реттеуге жатпайды.

9/11 оқиғасынан кейін

2001 жылғы 11 қыркүйектегі террористік шабуылдардан кейін президент Джордж Буш IEEPA заңына сәйкес террористік ұйымдардың активтерін тоқтату үшін 13224-ші жарлықты шығарды. Президент тоқтату өкілеттігін АҚШ Қаржы министрлігі басқаратын федералдық агенттіктерге жүктеді. 2001 жылдың қазан айында Конгресс АҚШ-тың «Патриот» заңын қабылдады, ол IEEPA активтерін тоқтату ережелерін §1702(a)(1)(B) бойынша күшейтті, тергеу жүріп жатқан кезде активтерді тоқтатуға мүмкіндік берді. Бұл заңдық өзгеріс Қаржы министрлігінің Шетел активтерін бақылау бюросына активтерді тоқтатуға, тоқтатуға жататын тұлғаның қылмыстық әрекеттерін дәлелдеу қажеттілігінсіз және тоқтатуға жататын адамға сотта айыптауларға тиімді жауап беру мүмкіндігін бермей, құқық берді. Осы тоқтату шараларын орындау АҚШ-тағы қайырымдалық ұйымдардың активтеріне қол жеткізуіне шектеу салуға қарсы федералдық билікке шағымдануға байланысты бірқатар сот процесіне әкеп соқты. Президент Дональд Трамп IEEPA-ны кеңінен пайдаланды, 3700-ден астам ұйымға санкция салды және 11 ұлттық төтенше жағдай жариялады (барлығы жариялаған 13 төтенше жағдайдың ішінде), оның 2017–2021 жылдар аралығындағы өкілеттігіне негізінен немесе толығымен IEEPA-ға сүйенді; Трамп сондай-ақ өкілеттіктерін дәстүрлі емес және бұрын-соңды болмаған тәсілдермен қолданды немесе қолдануға қауқетті болды (заңдық шақыруларға себеп болған акті бойынша өкілеттіктерді пайдаланатын жарлықтарды қоса алғанда). Қытаймен сауда соғысы жүріп жатқан кезде 2019 жылдың 24 тамызында Трамп Twitter желісінде АҚШ компанияларына IEEPA-ға сәйкес Қытайға баламаларды іздеуді бұйырғанын жариялады. Алайда Трамп IEEPA талап еткендей, төтенше жағдайды ресми түрде жарияламады. 2020 жылдың қыркүйегінде Трамп әкімшілігі Халықаралық қылмыстық соттың (ХҚС) екі лауазым иесіне – прокурор Фату Бенсуда мен Юрисдикциялық толықтыру және ынтымақтастық бөлімінің директоры Факисо Мочочокоға санкциялар салды және визалық шектеулер енгізді, себебі сот Ауғанстан мен Палестина аумақтарында АҚШ пен Израиль жасаған соғыс қылмыстары туралы айыптауларды тергеп отырды. Сынаушылар бұл шешімді ХҚС мемлекеттік қызметкерлерін тергеуді жалғастырудан қорқытуға бағытталған әрекет деп санайды және әкімшілікті екі прокурорды, екеуі де африкалық тегінен болғандықтан, нәсіліне қарай мақсат етіп отыр деп айыптады. Нью-Йорк оңтүстік округінің АҚШ округтік соты 2021 жылдың қаңтар айында төрт америкалық қос азаматтық заң профессоры және «Ашық қоғам» әділеттік бастамасы ұсынған шағым арқылы санкцияларды тоқтатуға қатысты алдын ала шешім шығарды. (Байден әкімшілігі 2021 жылдың сәуір айында ХҚС санкцияларын алып тастады.) Сондай-ақ 2020 жылдың қыркүйегінде Трамп IEEPA-ны пайдаланып, TikTok және WeChat әлеуметтік желілерін АҚШ қолданбалар дүкендерінен алып тастауға және олардың Қытайдағы аналық компаниялары ByteDance және Tencent-ке қатысты отандық бизнес-мәмілелерге тыйым салуға бұйырды; егер атқарушы жарлық шығарылғаннан кейін 45 күн ішінде TikTok американдық компанияға сатылмаса, шектеулер TikTok-қа қолданыла бастайтын еді. Көптеген бақылаушылар (Трамп әкімшілігінің сыншылары және көптеген TikTok пайдаланушылары) атқарушы жарлыққа қатысты Бірінші түзетуге қатысты мәселелерді көтерді және ұлттық қауіпсіздік алаңдаушылықтары оны ақтау үшін келтірілгенімен, санкциялар әкімшіліктің Қытайға деген жалпы жаугершілік қатынасынан және TikTok-қа қарсы, әсіресе қолданбада жарияланған Трампқа қарсы мазмұнға жазалау ретінде туындағанын айтты, сондай-ақ ByteDance-тің сот құжаттарында көрсеткендей, видеоплатформаның кейбір пайдаланушылары жасаған билеттерді брондау ойыны, ол маусым айында Оклахома штатының Тулса қаласында өткен сайлауалды митингіге қатысуды азайтты. Федералдық соттар екі жеке істе атқарушы жарлықты тоқтатып, санкциялар IEEPA-ның ақпараттық материалдардан босату ережесін (Берман түзетуі бойынша) және қолданбаларды пайдаланушыларға қатысты Бірінші түзетуді бұзғанын мәлімдеді.

Атақты істер

Дэймс & Мур Р. Реганға қарсы. Хайритеттік гуманитарлық даму үшін KindHearts – Гейтнерге қарсы

Құқық бұзушылықтар

1983 жылы қаржыгер Марк Рич Иранның кешірілгендер дағдарысы кезінде ирандық мұнаймен сауда жасап, заң бұзды деген айып тағылды. Ол президент Билл Клинтонның өкіметтік өкілеттігінің соңғы күндері кешірім берілген көптеген адамдардың бірі болды. 2006 жылдың 23 тамызында Жавед Икбал АҚШ Қазыналық департаменті арқылы 2006 жылғы Израиль-Ливан қақтығысы кезінде Нью-Йоркте «Аль-Манар» (The Beacon) телеарнасының материалдарын көрсеткені үшін IEEPA заңын бұзуға сөз байласуда деген айыппен тұтқындалды. 2009 жылдың 16 желтоқсанында АҚШ Әділет министрлігі Credit Suisse банкімен 1995 жылдан 2006 жылға дейін IEEPA санкцияларына ұшыраған елдердің азаматтарына заңға қайшы ақша аударуға көмектескені туралы айыптаулар бойынша келісімге келді. Келісім нәтижесінде Credit Suisse 536 миллион доллар сомасында мүлікті мемлекетке қайтарды. 2020 жылдың 16 шілдесінде БАӘ-де тіркелген Essentra FZE Company Limited фирмасы Халықаралық төтенше экономикалық өкілеттіктер туралы заңды (IEEPA) бұзуға және Солтүстік Кореяға қатысты АҚШ санкцияларын сақтамағанын мойындады. Фирма сонымен қатар АҚШ Әділет министрлігіне 665 112 доллар айыппұл төлеуге келісті.