Кіріспе

Түсіністік құбылыс

Өзгеріс соқырлығы – бұл визуалды стимулға өзгеріс енгізілгенде және бақылаушы оны байқамағанда болатын түсіністік құбылыс. Мысалы, көрермендер сурет жылтырап тұрғанда оның ірі өзгерістерін байқамай қалуы мүмкін. Адамдардың өзгерістерді анықтау қабілетінің нашарлығы адам назарының негізгі шектеулерін көрсетеді деген пікір бар. Өзгеріс соқырлығы зерттелген маңызды тақырыпқа айналды және кейбір мамандар оның куәгерлердің жауапорындағы көрсетулер мен жүргізу кезіндегі назар аудару сияқты салаларда маңызды тәжірибелік салдары болуы мүмкін деп санайды.

Алғашқы анекдоттық байқаулар

Психология саласынан тыс, өзгеріске байланысты соқырлық құбылыстары 19 ғасырдан бері талқыланып келеді. Одан бұрын, Уильям Джеймс (1842–1910) өзінің «Психология принциптері» (1890) атты кітабында өзгерістерді байқау қабілетінің жоқтығын алғаш рет атап өткен. Күрделі сурет көрсетілген кезде, адамдар суреттің толық мазмұнын емес, жалпы мағынасын ғана есте сақтайды. Өзгеріске байланысты соқырлықты зертханада зерттеу 1970 жылдары көз қозғалысын зерттеу аясында басталды. Джордж Макконки сөздер мен мәтіндердегі өзгерістерге байланысты соқырлық туралы алғашқы зерттеулер жүргізді; бұл зерттеулерде өзгерістер бақылаушы саккадалық көз қозғалысын жасағанда енгізілді. Бақылаушылар көбінесе бұл өзгерістерді байқамай қалды. 1980 жылдардың соңында алғашқы эксперименттік дәлелдер жарияланды, онда қысқа уақыт аралығында күрделі дисплейлерде көз қозғалысысыз өзгерістерді анықтау өте қиын болды. Пашлер (1988) байқаушылардың әріптер тізбегіне енгізілген өзгерістерді анықтауда нашар екенін көрсетті, тіпті дисплейдің жыпылықтауы 67 миллисекундтай болса да (одан қысқа жыпылықтаулар өзгерістерді анықтауды әлдеқайда тиімді етті). Пашлер адамдардың «көрнеудегі көптеген нысандардың сәйкестігі мен орналасуын анық сезіну» (377-бет) туралы хабарлауының қаншалықты ерекше екенін атап өтті және осы субъективті сезімге байланысты өзгерістерді анықтаудағы олардың нашарлығы таң қалдырды. Бұл зерттеу Джон Граймс пен доктор Джордж Макконки (1996) визуалды тұрақтылықты зерттеу үшін нақты фотосуреттерді қолданған кезде басталды. Өзгеріске байланысты соқырлықты зерттеудегі бұл қадам өзгеріске байланысты соқырлықтың әсерін шынайы жағдайларда көрсетуге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, зерттеулер көрсеткендей, көздің саккадалық қозғалысы кезінде болатын өзгерістер көбінесе байқалмайды. 1995 жылы өткен алғашқы тәжірибеде Блэкмор және басқалар кескінді жылжыту арқылы мәжбүрлі саккада жасады және бір уақытта сахнада өзгеріс жасады. Бақылаушылардың өзгерістерді байқау қабілеті кездейсоқ болды. Бұл әдіс суреттер арасында қысқа сұр жарқырауларды қолданудан тиімдірек болды, бірақ кейінгі зерттеулер көбінесе сұр жарқырауларды немесе маскалық стимулдарды қолданды. Осыған ұқсас зерттеулерге сәйкес, қатысушылар өздерінің көзі өзгерген нүктеге тікелей қарағанда өзгерісті оңай байқайды. Сондықтан өзгерісті байқау үшін көз сол жерге тікелей қарауы керек. Бұл көзбен шолу тұрақтылығының транссаккадты есте сақтаудың саккадалық нысана теориясы деп аталды. Алайда, 1990 жылдардың ортасында жүргізілген басқа зерттеулер көрсеткендей, адамдар белгілі бір сахнаға тікелей назар аударған кезде де өзгерістерді анықтауда қиындықтар туындайды. Ренсинк, О’Риган және Кларк суретті көрсетті, содан кейін бос, маскалық экранды, содан кейін бастапқы өзгертілген суретті көрсетті. Маскалық экран көздің саккадалық қозғалысын имитациялайды. Өзгеріске байланысты соқырлықты тексерудің бұл әдісі «лақтырылған балшық» деп аталады. Алайда, адамдар үйлердегі өзгерістердің сипатын анықтауда жақсырақ. Зерттеушілер сондай-ақ суреттегі өзгерісті анықтау мен анықтау арасында ми белсенділігінің айырмашылығы бар екенін көрсетті. Өзгерісті анықтау жоғары ЭРП (Оқиғаға байланысты әлеует)пен байланысты, ал өзгерісті анықтау өзгеріс көрсетілгенге дейін және кейін ЭРП-ның жоғарылауымен байланысты. ЭРП-дегі ауытқуларды пайдалана отырып жүргізілген қосымша зерттеулер суреттердегі өзгерістер (өзгеріске байланысты соқырлық) мида бейнеленетінін көрсетті, тіпті қабылдаушының бұл өзгерістерді саналы түрде сезінбеуі мүмкін. Өзгеріске байланысты соқырлық 3D көріністерде анықталған нақты өзгерістерді визуализациялау процесінде тиімді пайдаланылуы мүмкін. Тиісті техникаларды қолдану арқылы 3D көріністің өзгертілген бөлігін қабылдауды жақсартуға болады, ал маңызды емес, бірақ әлі де көрінетін өзгерістерді жасыруға болады.

Түс көру

Аң-таң түс – адам түсте басынан өткен оқиғалардың абсурд екенін немесе оянғанда олар орын алмағандарын сезген кезде пайда болады. Сондықтан, түстің ерекшелігін байқамау құбылысы өзгеріс соқырлығы деп аталады, яғни аң-таң түс көре алмайтын адамдардың қасиеті. Дегенмен, жақында жасалған зерттеу көрсеткендей, аң-таң түс көретін адамдар өзгеріс соқырлығына қатысты тапсырманы аң-таң түс көре алмайтын адамдардан жақсы орындамайды. Командалық жұмыс және коммуникация командаларға суреттер арасындағы өзгерістерді дұрыс анықтауға көмектеседі. Сайып келгенде, сарапшылар мәселелерді тереңірек талдайды, ал жаңадан бастағандар сыртқы талдауға жүгінеді деген гипотеза бар. Осы зерттеу өзгеріс соқырлығын байқау мүмкіндігі тапсырманың контекстіне байланысты болуы мүмкін екенін ұсынады.

Таңдауды көре алмау

Когнитивтік психологтар өзгерістерге көз жұмуды зерттеуді шешім қабылдауға дейін кеңейтті. Бір зерттеуде олар қатысушыларға он жұп бет көрсетті және қайсысы көбірек ұнайтынын таңдауды сұрады. Кейбір жұптар үшін тәжірибешілер қолдарымен шапшаңдықпен қатысушыларға олар таңдамаған бетті көрсетті. Тек қана 26% қатысушы өздері таңдаған бет пен оларға көрсетілген басқа бет арасындағы айырмашылықты байқады. Тәжірибешілер ұқсастығы жоғары немесе төмен жұп беттерді сынады, бірақ анықтау деңгейі екі жағдайда да бірдей болды. Сондай-ақ қатысушылардан бетті таңдау себептерін сұрады (дегенмен, шындығында олар оны таңдамаған еді). Айырмашылыққа қарамастан, қатысушылар өздері таңдаған немесе таңдамаған беттерге қатысты эмоционалдық тұрғыдан, нақтылық және сенімділік жағынан салыстырарлық жауаптар берді. Келесі зерттеулер ниет пен нәтиже арасындағы айырмашылық тұтыну тауарларын таңдауда және саяси көзқарастарда да кездесетінін көрсетті.

Қарсы іс-қимыл

Онжылдықтың басындағы зерттеулер өзгеріске сезімталдықтың жоғалуын бірнеше әдіспен жеңуге болатынын көрсетті. Көру арқылы назар аудару өзгеріске сезімталдықтың жоғалуының кері әсерін азайтуға көмектеседі. Жоғары колликулдың стимуляциясы өнімділікті және реакция уақытын да сол сияқты жақсартады. Дегенмен, соңғы зерттеулер тактильді өзгеріске сезімталдықтың жоғалуын жеңуге қатысты жүргізілді. 2016 жылы Riggs және авторлар тобы жүргізген зерттеуде тербеліс үлгілеріндегі өзгерістерді анықтауда тактильді өзгеріске сезімталдықтың жоғалуын шектеудің үш тиімді әдісі анықталды: назарды басқару, сигналдың деңгейін өзгерту және тікелей салыстыру. Барлық үш әдіс назарды өзгерген жерге аударуға бағытталған. Назарды басқару, сигналдың жиілігін арттыру арқылы алдын ала жұмыс істейді. Екінші және үшінші әдістер реактивті және қате туралы хабарламаға негізделген. Сигналдың деңгейін өзгерту, өзгеріс байқалмағаннан кейін тербелістің қарқындылығын арттырады. Тікелей салыстыру өзгеріске дейінгі және өзгерістен кейінгі тербеліс қарқындылығын, өзгеріс байқалмағаннан кейін аралықсыз салыстырады, бұл абсолютті емес, салыстырмалы бағалауды қолдауға мүмкіндік береді. Барлығы да өнімділікті айтарлықтай жақсартса да, екінші және үшінші шаралар ең тиімді болып табылады.

Адам еместер

Басқа жануарларда өзгерістерге байланысты соқырлық зерттелгенімен, салыстырмалы түрде аз ғылыми жұмыс жасалған. Бірақ, жануарлардың кейбір түрлерінде адамдардағы өзгерістерге байланысты соқырлықтың сол әсері байқалды. Маймылдар мен адамдар үшін бірдей қозғалыс анықтау әдісін қолданып, зерттеушілер қозғалыс кезінде өзгерістерге байланысты соқырлықты көрсетуде нәтижелердің ұқсас екенін тапты. Шымпанзелер де бос экран көрсетілгеннен кейін, жылтырап көрiнетiн визуалды іздеуде өзгерістерді анықтауда қиындықтарға тап болады. Стымулдың орнының ауысуын анықтау шимпанзелер үшін ең қиын. Нәтижелер көрсеткендей, осы тапсырмаларды орындауда шимпанзелерге де адамдарға қарағандай бір деңгейде назар қажет.

Фликер парадигмасы

Бұл парадигмада сурет пен өзгертілген сурет ортадағы бос экранмен кезектесіп көрсетіледі. Екі сурет те бірдей мерзімге ілініседі. Сонымен қатар, фон түсінің күрт өзгеруін анықтауға көбірек уақыт керек. Егер қатысушыларға беттегі өзгерістерді табу тапсырылса, беттік аймақ та айқын белсенділік көрсетеді. Бұған қоса, пульвинар, мишақша және төменгі уақытша гирус сияқты басқа құрылымдар да қатысушылар өзгеріс байқағанда белсенділігінің жоғарылағанын көрсетті. Нәтижелер артқы париетті қабықтың (PPC) тежелуі қатысушылардың өзгерісті анықтауын айтарлықтай баяулататынын көрсетті. Сондықтан, өзгеріс анықталуы үшін организмдердің оған назар аударуы өте маңызды. Организмдер бұл өзгерісті көру стимуляциясы көз арқылы келгеннен және (оның қозғалысы жоғарғы колликулуспен реттеледі) содан кейін көру жолы арқылы өңделгеннен кейін ғана анықтай алады.

Жасы

Жас өзгеріске байланысты соқырлықтың ауырлығын анықтайтын факторлардың бірі болып саналады. Veiel және авторлар тобы жүргізген зерттеуде, ересек адамдарға қарағанда қарт адамдар өзгеріске байланысты соқырлық экспериментінде өзгерістерді анықтауда жау баяу екені анықталды. Бұл тенденцияны Caird және авторлар тобы да байқады, олар 65 және одан үлкен жастағы жүргізушілердің 18–64 жастағы қатысушыларға қарағанда, қиылыста өзгеріске байланысты соқырлық парадигмасы қолданылғаннан кейін дұрыс емес шешімдер қабылдауға көбірек бейім екенін анықтады. Өзгерістерді анықтаудағы жас арасындағы айырмашылықтар міндет оңай болғанда ең айқын болады. Нақты қабілеттегі өзгерістер кем дегенде 65 жасқа дейін байқалмаса да, орта жастағы адамдардың өзгерістерді анықтауға деген сенімділігі айтарлықтай төмендейді. Жас жүргізушілердің (орташа жасы 22) және ересек жүргізушілердің (орташа жасы 69) көрсеткіштері салыстырылды. Экранда әртүрлі жүргізу жағдайларын көрсететін суреттер көрсетілді, олар бастапқы және өзгертілген суреттерді қамтыды, ал қатысушылар өзгертілген нұсқада өзгерістер болған жағдайларды анықтау керек болды. Ересек жүргізушілер жас жүргізушілерге қарағанда төмен дәлдік, ұзақ реакция уақыты және жалған оң жауаптардың көбірек болуын көрсетті.

Ескерту

Көңіл – өзгеріске сезімталдықтың жоғалуымен байланысты тағы бір фактор. Көңілдің ауысуы өзгеріске сезімталдықтың жоғалуын азайтады және суреттің алдыңғы жағындағы өзгерістер, артқы жағындағы өзгерістерге қарағанда оңайырақ анықталады, бұл алдыңғы жаққа қасақана назар аударудың нәтижесі. Қоғамдық еріктілер экранға назар аударуы және экран ортасындағы бір нүктеге қадалу арқылы нүктелер тізбегіндегі өзгерістерді дәл анықтау керек болды. Көру арқылы туындайтын бұзылыстар және бақылаушылардың ықтимал өзгерістерге назар аудару қабілеті өзгеріске сезімталдықтың жоғалуымен байланысты көңілге әсер ететіні анықталды.

Нысанның көрсетілуі

Нысанды көрсету – нысандардың қалай көрінетіні және өзгерістің соқырлығының пайда болуын анықтайтын фактор. Өзгерістің соқырлығы бастапқы бейне мен өзгертілген бейне арасында кідіріс болмаса да туындауы мүмкін, бірақ бейнедегі өзгеріс көрерменді бейнедегі нысандарды қайта қарастыруға мәжбүр етсе ғана. Сонымен қатар, жаңа нысанның пайда болуы, жақындап келе жатқан нысанға қарағанда, өзгерістің соқырлығына төзімдірек, ал жаңа нысанның пайда болуы және нысанның жақындап келуі, нысанның алыстауына қарағанда өзгерістің соқырлығына төзімдірек. Бұдан әрі, нысанның пайда болуы немесе басталуы, нысанның жоғалуы немесе аяқталуына қарағанда өзгерістің соқырлығына қарсы тұруға жарамдырақ.

Дәрілік заттарды қолдану

Заттарды қолдану өзгерістерді анықтау тапсырмаларындағы қателіктерге әсер ететіні анықталды. Егер адамға бір уақытта екі өзгеріс көрсетілсе, олардың тұрақты қолданатын затымен байланысты өзгерістерді байқағандар, бейтарап стимулдарды байқағандарға қарағанда, затты жиірек қолданатындарын хабарлады. Бұл өзгерістің көрінбей қалу парадигмасы шеңберінде заттарды қолдану мен өзгерістерді анықтау арасындағы байланысты көрсетеді. Есірткіге қатысты стимулдарға көбірек назар аудару проблемалы ішімдік ішушілерде де байқалады. Ішімдікке тәуелділігі күштірек адамдар алкогольге қатысты стимулдардағы өзгерістерді бейтарап стимулдардағы өзгерістерге қарағанда жылдам анықтайды. Алкоголь кейде өзгерістің көрінбей қалуын жақсарта алады. Мысалы, мас адамдар суреттердің үлкен жиынтығындағы ұсақ өзгерістерді салмақтанған адамдарға қарағанда жылдам анықтайды. Бұл үлкен суреттерді пассивтірек қараумен байланысты болуы мүмкін, ал алкоголь бақыланатын іздеу процестерін баяулатады. Белсенді қарау фиксациялардан гөрі көбірек саккадаларды қамтиды. Суреттерді пассивтірек іздеу кезінде әр фиксацияда көбірек ақпарат өңделеді. Алкоголь мидың қозғалысын және ақпаратты өңдеуін баяулатады, сондықтан фиксация нүктелерінің көбеюіне әкеледі.

Куәгерлердің айғақтары

Өзгеріс соқырлығы туралы зерттеулер куәгерлердің көрсетулерінде дәлдіксіздік болу мүмкіндігін ашты. Жеке тұлғаның өзгеруін байқамау, қылмыскерлерді дұрыс тануда қателіктерге, куәгерлердің жаңылысқандығына және заңсыз сот үкіміне алып келуі мүмкін. Сондықтан, куәгерлердің көрсетулері сотта осы теріс салдарларды болдырмау үшін сақтықпен қарастырылуы керек. Жүргізушінің көру қабатының шетіндегі өзгерістерге реакция уақыты, көру өрісінің ортасындағы өзгерістерге реакция уақытынан әлдеқайда баяу болады. Бақылаушы персоналдың өзгеріс соқырлығы салдарынан кешіккен реакциясынан туындаған жағдайларда, компьютерлік жұмыс орындарының интерфейс дизайны реакция уақытын және дәлдікті арттыру үшін өте тиімді болуы мүмкін. Адамдар өзгерісті байқау қабілеттеріне сенімді, бірақ көпшілігі өзгеріс соқырлығын анықтау тапсырмаларын орындауда нашар нәтижелер көрсетеді.

Факторлар

Табыстылық сезімі – Бұрынғы тәжірибеден алынған табыстылықты жоғары сезіну адамның болашақ тәжірибеде табысқа жететініне деген сенімділігін арттырады. Іздеу уақыты – Көрнекі өзгерісті іздеуге кеткен ұзақ уақыт тапсырманы нашар орындағандай сезім тудырады. Мысалы, есте сақтау тапсырмасы кезінде басқа адамның свитерін ауыстыру сияқты көзге түсетін өзгеріс көбінесе байқалмай қалады. Дегенмен, свитерін ауыстырған адамдар тест жасаушылардың свитердегі өзгерісті байқау қабілетін жоғары бағалайды. «Назарда болу» эффектісінде бұл нашар нәтиже басқалардың бізді байқау қабілетін асыра бағалаудан туындайды, ал «өзгеріске көз жұму» құбылысында – басқалардың свитердегі өзгерісті байқау қабілетін асыра бағалаудан. Яғни, бұл адамдағы айырмашылықтарды байқау мен кез келген екі сурет арасындағы айырмашылықтарды байқау арасындағы ерекшелік.