Кіріспе
Қатты немесе жартылай қатты майлау материалдары
Май – сұйық майлау материалдарында қалыңдататын заттардың дисперсиясы түрінде қалыптасқан қатты немесе жартылай қатты майлау материалы. Май әдетте минералды немесе өсімдік майымен эмульсияланған сабыннан тұрады. Майлардың ерекшелігі – олардың жоғары бастапқы тұтқырлығы, ал серпіліс күші түсірілгенде, майланған подшипник эффектін береді, бұл майдың тұтқырлығы майда қолданылған майға шамамен тең болады. Бұл тұтқырлықтың өзгеруі серпілістік жұқару деп аталады. Кейде майлау материалдарын сипаттау үшін май сөзі қолданылады, бірақ бұл материалдар классикалық майларға тән серпілістік жұқару қасиеттерін көрсетпейді, олар жай ғана жұмсақ қатты заттар немесе жоғары тұтқырлыққа ие сұйықтықтар болып табылады. Мысалы, вазелин сияқты мұнай желесі майларға жатпайды. Майлар тек сирек майлау қажет болатын және майлау майы өз орнында тұра алмайтын механизмдерге қолданылады. Олар сондай-ақ судың және сығылмайтын материалдардың енуіне кедеріс жасайтын тығыздағыштар ретінде де қызмет етеді. Маймен майланған подшипниктердің жоғары тұтқырлығының арқасында үзіліс сипаттамалары жақсырақ болады.
Қасиеттері
Шынайы май – май немесе басқа да сұйық майлау заттарының, әдетте сабын болатын қоюлантқышпен араластырылып, қатты немесе жартылай қатты күйге келтірілген түрі. Майлар көбінесе кесу кезінде тұтқырлығы төмендейтін немесе псевдопластикалық сұйықтықтар болып табылады, яғни сұйықтықтың тұтқырлығы кесу күші әсер еткенде азаяды. Майды кесу үшін жеткілікті күш қолданғаннан кейін, тұтқырлығы төмендеп, минералды май сияқты негізгі майлау құралының тұтқырлығына жақындайды. Бұл кесу күшінің күрт төмендеуі майдың пластикалық сұйықтық екенін көрсетеді, ал уақыт өте келе кесу күшінің азаюы оны тиксотроптық етеді. Аз ғана майлар реотроптық болып табылады, яғни олар қолданылғанда көбірек тұтқырланады. Майды көбінесе майлағыш пістолет арқылы қолданады, ол майды майланатын бөлшекке қысыммен жеткізеді, нәтижесінде қатты май бөлшектің аралықтарына енгізіледі.
Қалыңдыратын заттар
Сабын – ең көп қолданылатын эмульгатор, ал сабын түрін таңдау қолданылуына байланысты анықталады. Сабындарға кальций стеараты, натрий стеараты, литий стеараты, сондай-ақ осы компоненттердің қоспалары жатады. Стеараттардан басқа май қышқылдарының туындылары да қолданылады, әсіресе литий-12 гидроксистеарат. Сабынның сипаттамасы нәтижедегі майдың температураға төзімділігіне (қоюлығымен байланысты), суға төзімділігіне және химиялық тұрақтылығына әсер етеді. Кальций сульфонаттары мен полиуреалар – металл сабынға негізделмеген майды қалыңдататын жиі қолданылатын заттар. Ұнтақталған қатты заттар да қалыңдатушы ретінде қолданылуы мүмкін, әсіресе балшықтар. Майлы майларға басқа қалыңдатқыштар да қосылады, мысалы, битум, графит немесе слюда, бұл майдың тозуға төзімділігін арттырады. Кремний майлары әдетте кремний диоксидімен қалыңдатылады.
Инженерлік бағалау және талдау
Литий негізіндегі майлар ең көп қолданылады; натрий және литий негізіндегі майлар кальций негізіндегі майларға қарағанда жоғары балқу нүктесіне (түсіру нүктесіне) ие, бірақ судың әсеріне төзімді емес. Литий негізіндегі майдың түсіру температурасы 190-220 °C (350-400 °F) аралығында болады. Дегенмен, литий негізіндегі майды қолдануға болатын ең жоғары температура 120 °C құрайды. Үлгідегі майдың мөлшерін зертханада еріткішпен шығару арқылы, мысалы, гравиметриялық әдіспен анықтауға болады.
Қосымшалар
Кейбір майлар "ЕП" деп белгіленеді, бұл "шектен тыс қысым" дегенді білдіреді. Жоғары қысым немесе соққылық жүктеме кезінде, қалыпты май майланған бөлшектер физикалық жанасуға жеткізілгендей қысылуы мүмкін, бұл үйкеліс пен тозуға себеп болады. ЕП майлары қабықтың бұзылуына қарсы тұру қабілетін арттырады, қабық бұзылған жағдайда қорғау үшін металл бетіне тозуға болатын жабындар жасайды немесе графит немесе молибден дисульфиді сияқты қатты майлау материалдарын қосады, олар майдың толығымен жойылған жағдайында да қорғаныс береді. Кейбір майларға мыс немесе керамикалық ұнтақ сияқты қатты қоспалар статикалық жоғары қысым және/немесе жоғары температурада қолдану үшін, немесе қызмет ету мерзімі ішінде компоненттерді бөлшектеуге коррозия кедергі келтіруі мүмкін жағдайларда қосылады. Бұл қосылыстар босатушы агент ретінде жұмыс істейді. Қатты қоспаларды тығыз толеранттылықтары болғандықтан подшипниктерде қолдануға болмайды. Қатты қоспалар подшипниктерде тозуды күшейтеді.
Тарих
Ертедегі Мысыр немесе Рим дәуіріндегі майды әк пен зәйтүн майын қосып дайындаған деп саналады. Әк май құрамындағы триглицеридтердің бір бөлігін сапундайды, нәтижесінде кальций май түзіледі. 19 ғасырдың ортасында майларды қоюлату үшін сабын қасақана қосылды. Ғасырлар бойы май ретінде түрлі материалдар қолданылып келген. Мысалы, қара Arion ater шырыштары Швецияда ағаштан жасалған осьтерді немесе арбаларды майлау үшін ось майы ретінде пайдаланылған.
Силикон майлары
Силикон майы көбінесе аморфты түтінді кремний қосылып қалыңдатқан силикон майы негізінде жасалады.
Флюороэтер негізіндегі май
Фторполимерлер құрамында C-O-C (эфир) болып, фтор (F) көміртекке байланысқан. Олар инерттілігінің арқасында икемдірек және қатал жағдайларда жиі қолданылады. Solvay Solexis компаниясының Fomblin және DuPont компаниясының Krytox өнімдері осыған көрнекті мысалдар.
Зертханалық май
Апизон, силикон негізіндегі және фторэфир негізіндегі майлар зертханаларда тосқауылдарды және шыны буындарды майлау үшін кеңінен қолданылады. Май буындардың "мұздап қалуына" жол бермеуге, сондай-ақ жоғары вакуумдық жүйелердің герметикалық жабылуын қамтамасыз етуге көмектеседі. Апизон немесе оған ұқсас көмірсутек негізіндегі майлар ең арзан және жоғары вакуум қолданулары үшін ең қолайлы. Дегенмен, олар көптеген органикалық еріткіштерде ериді. Бұл қасиет пентан немесе гексанмен тазалауды жеңілдетеді, бірақ реакциялық қоспалардың ластануына да оңай әкелуі мүмкін. Силикон негізіндегі майлар фторэфир негізіндегі майлардан арзан. Олар салыстырмалы түрде инертті және әдетте реакцияларға әсер етпейді, бірақ реакциялық қоспалар көбінесе ластанады (δ 0 шамасында ЯМР арқылы анықталады). Силикон негізіндегі майларды еріткішпен оңай алуға болмайды, бірақ оларды сіңдіру арқылы негіздік ваннада тиімді алуға болады. Фторэфир негізіндегі майлар еріткіштерге, қышқылдарға, негіздерге және тотықтырғыштарға қоса көптеген заттарға инертті. Алайда, олар қымбатқа түседі және оларды тазалау қиын.
Тамақ өнімдеріне арналған майлар
Тамақтық сападағы майлар – тағаммен тікелей жанасуы мүмкін майлар, сондықтан олардың асқазанға сіңірілуі қауіпсіз болуы керек. Тамақтық сападағы майлау майларының негізінде әдетте күкірт мөлшері аз мұнай-химиялық өнімдер, олардың тотығуы және эмульсияға айналуы қиын. Поли α олефині де кеңінен қолданылатын базалық май болып табылады. АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігі (USDA) үш тамақтық сапа белгісін анықтайды: H1, H2 және H3. H1 майлау материалдары – тағам өңдеу ортасында қолданылатын және тағаммен кездейсоқ жанасу мүмкіндігі бар тамақтық сапаға сай майлау материалдары. H2 майлау материалдары – байланысқа мүмкіндік жоқ жерлерде жабдықтар мен машина бөліктерінде қолданылатын өнеркәсіптік майлау материалдары. H3 майлау материалдары – әдетте жеуге жарамды майлар, тамақтық сападағы майлар, ілгектерде, арбаларда және осыған ұқсас жабдықтарда тотты қорғау үшін қолданылады.
Суда еритін май аналогтары
Кейбір жағдайларда, зиянды емес, майға негізделмеген материалдар қажет болғанда, майдың майлау және жоғары тұтқырлығы қажет болуы мүмкін. Карбоксиметилцеллюлоза немесе CMC – майдың су негізіндегі аналогын жасау үшін қолданылатын танымал материал. CMC ерітіндіні қалыңдатуға және майлау әсерін қосуға қызмет етеді, көбінесе қосымша майлау үшін силикон негізіндегі майлау материалдары қосылады. Осы типтегі майлау құралының ең көп танымал мысалы, хирургиялық және жеке майлау үшін қолданылатын K-Y Jelly болып табылады.
Қорқыт майы
Қорқыт майы – мысалы, музыкалық үрмелі аспаптарда қолданылатын қорқытты майлауға арналған майлағыш. Ол көбінесе кішкентай ерін балдамы/ерін таяқшасына ұқсас қолдану құралдары арқылы жағылады.