Кіріспе

Император көбелегінің түрі – Гонимбразия белина – Оңтүстік Африканың жылы аймақтарына тән император көбелегінің бір түрі. Оның ірі, жеуге жарамды күйесі, мопан құрты, мадора, амацимби, “көгершін көбелегі” немесе масонтя деп аталады, ол негізінен, бірақ ғана емес, мопан ағашының жапырақтарымен қоректенеді. Мопан құрттары осы аймақтағы көптеген адамдар үшін маңызды ақуыз көзі болып табылады. Бұл түрді алғаш 1849 жылы Джон О. Вествуд сипаттаған.

Сәйкестендіру

Көбелектердің қанаттарының ені 120 мм-ге жетеді. Қанаттары сары қоңырдан бастап жасыл, қоңыр және қызыл түстеріне дейін өзгереді, екі қара және ақ жолақ көзшелерді бөліп тұрады. Әр артқы қанатта қызғылт сары көзше болады. Еркек көбелектердің қауырсын тәрізді антенналары бар, олар жұптасу үшін пайдаланылады. Дернәсілдері қара түсті, дөңгелек қабықшалармен, нашар көрінетін, бірін-бірі алмастыратын ақшыл жасыл және сары жолақтармен, сондай-ақ қысқа қара немесе қызыл түсті тікендермен қаруланған, олардың үсті жұқа ақ түсті түктермен жабылған.

Биология

Ұрықтар мопан, Карисса грандифлора, Диоспирос, Фикус, Рхус, Склерокарья кафра, Терминалия және Трема сияқты кең ауқымды өсімдіктермен қоректенеді. Мопан құртының көбеюі бұталарды жапырақтарынан айырып, жануарлардың жеуге болатын шөптерінен қысқартады.

Тіршілік ету ортасы

Кең тараған. Жартылай шөл, бұталы және далалы жерлерде өте көптеп кездеседі.

Өмірлік цикл

Көптеген құрттар сияқты, мопан құртының өмірлік циклі жазда жұмыртқадан жарылғаннан басталады, одан кейін ол өзінің жанындағы жапырақтарды жей бастайды. Дернәсіл өскен сайын, ол бес дернәсіл кезеңінің ішінде төрт рет түлейді, одан кейін мопан құрты жинауға ең қолайлы деп есептеледі. Егер дернәсіл төртінші түлеуден кейін жиналмаса, ол қуыршақтану үшін жерге көміледі, осы кезеңде ол толыққанды өзгеріске ұшырап, ересек көбелекке айналады. Бұл кезең қыс айларында 6-7 айға созылады, одан кейін жаздың басында (қараша немесе желтоқсан) пайда болады. Ересек көбелектер үш-төрт күн ғана өмір сүреді, осы уақыт ішінде олар жұптасып, жұмыртқалайды.

Жыртқыш жануарлар

Тамақ тізбегінің төменгі буынындағы көптеген жануарлар сияқты, мопан құрттары мен олардың жұмыртқалары да түрлі жыртқыштардың және аурулардың жемтігіне ілігеді. Көбінесе мопан құртының 40%-дан астам жұмыртқалары әртүрлі паразиттерге шалдығады, ал дернәсілдерінің өзі өлім-жітім көрсеткіші жоғары вирусқа ұшуға бейім. Бұл құрттардың негізгі жыртқыштары – түрлі құстар мен адамдар, олар тіршілік көзі ретінде дернәсілдерге сенеді.

Диета

Мопан құрты негізінен мопан ағашымен қоректенсе де, осы диетамен шектелмейді және сол аймаққа тән көптеген басқа ағаштармен, сондай-ақ манго ағашының жапырақтары сияқты экзоттық өсімдіктермен де қоректене алады. Сондықтан мопан құрттары кеңінен тараған. Мопан құртының дернәсіл кезеңі басқа жапырақ жейтін гусеницалардан айырмашылығы, салыстырмалы түрде қысқа болғандықтан, ағаш жапырақтарының көптеп зақымдануын келесі мопан құрттарының ұрпағына дейін толықтыруға үлгереді, осылайша оңай сақталады. Басқа гусеницалар сияқты, мопан құрты да ашкөз, тіршілік циклінің келесі сатысына жеткенше, метаморфозаға ұшырау үшін жерге көміліп, дерлік тоқтаусыз жеп қояды.

Тамақ ретінде

Мопан құрттарын жабайы табиғатта қолмен жинап алады, көбінесе әйелдер мен балалар. Бұтадағы сіркелілер жер иесіне тиесілі деп есептелмейді (егер жер иесі болса), бірақ үй маңында тұрғындардан рұқсат алу қажет. Чавандука Зимбабведегі әйелдердің белгілі бір ағаштарға қабық байлап меншік құқығын орнатуы немесе жас құрттарды үйге жақын ағаштарға көшіруі туралы айтады. Құрттар жиналғаннан кейін, ішкі органдарын жарып жіберу үшін құйрығынан қысып, тіс пастасы сияқты немесе аккордеон сияқты бойлай сығып, ішектің жасыл, шырышты мазмұнын сығып шығарады.

Сақтау

Мопан құрттарын сақтаудың дәстүрлі әдісі – оларды жуғаннан кейін қосымша су қоспай қайнату және көп мөлшерде тұз салу. Содан кейін оларды күнде кептіреді немесе түтіндейді, осылайша олардың дәмі күшейеді. Өнеркәсіптік әдіс – құрттарды банкаға салып консервілеу (әдетте тұзды суда). Оңтүстік Африканың ауылдық дүкендері мен базарларында мопан құрттарының консервілерін табуға болады.

Тамақ ішу

Кептірілген мопан құрттарын шикі күйінде хрустящий дәмді тағам ретінде жеуге болады; алайда, Ботсванада адамдар көбінесе басын жемейді. Балама ретінде, мопан құрттарын қайтадан ылғалдандыру үшін суға салуға болады, содан кейін оларды хрустящий болғанша қуыруға немесе пияз, помидор және дәмдеуіштермен пісіріп, сосын пап немесе садзамен бірге беруге болады. Оның еті сары түсті, ал ішегінде құрғақ жапырақтардың кішкене бөліктері болуы мүмкін, бұл адамға зиян келтірмейді. Егер оны алып тастамаса, құрғақ жапырақтардың дәмі шай жапырағының дәміне ұқсас. Көп жағдайда кептірілген мопан құрттарын дәмін жақсарту үшін томат немесе чили соусына салып консервіленеді/қапталады. 2015 жылдың қараша айында Корнелл университетінің тағам ғылымдары тобы 2015 жылғы Global Business Challenge байқауында мопан құрттарының ақуыздарын тағамға айналдырудың экономикалық және тамақтану артықшылықтарын таныстырып, Австралияның Брисбен қаласында үшінші орын алды.

Ауыл шаруашылығы және экономика

Мопан құрттарын жинау және сату Оңтүстік Африкадағы миллиондаған рандтық өнеркәсіп болып табылады. Бағалау бойынша, Оңтүстік Африка ғана жылына 1,6 миллион килограмм мопан құрттарын саудалайды, ал Ботсвананың осы өнеркәсіпке қатысуы жылына шамамен 8 миллион доллар пайда әкеледі. Мопан құрттары тиімді өнім деп есептеледі, себебі үш килограмм жем (мопан жапырақтары) әдетте бір килограмм мопан құрттарын береді: ал, керісінше, мал шаруашылығы бір килограмм сиыр етін өндіру үшін он килограмм жемді қажет етеді; осылайша, құрттар төмен құнмен, аз күтімді қажет ететін, жоғары протеинді тағам көзі болып табылады.

Жинақтау

Дәстүр бойынша мопан құрттары күнкөріс үшін жиналған. Бұл жеуге жарамды жәндіздердің маусымдық болуына байланысты, олар жыл бойы тағамдық көз болып таба алмайды. Дегенмен, мопан құрттарын жинаудың дәстүрлі жолы коммерциялық сипатқа ие болып келеді. 1950 жылдардан бері, әсіресе Оңтүстік Африкада, мопан құрттарын жинауға коммерциялық шаруашылық әдістері қолданылып келеді. Жинаушылар жүздеген адамнан тұратын топтарды ұйымдастырып, жәндіздерді ағаштардан қолмен жинайды, содан кейін оларды бірден қаптап, салмақтап, өңдеуге жібереді. Мопан құрттары өсетін жерлердің иелері жинаушылардан кіру үшін жоғары төлем алады. Бұл қарым-қатынас коммерциялық жинаушы мен шаруаға пайда әкелсе де, бұл жәндіздер бұрын тағамдық және маусымдық кіріс көзі болған жергілікті тұрғындар үшін көбінесе зиянды болады.

Тұрақтылық

Мопан құрттары жергілікті ауылдық экономиканың маңызды секторы болғандықтан, олар осы жәндіктерді тамақ ретінде сатудан пайда табуға тырысатын көптеген адамдарды қызықтырады. Бұл жағдай артық жинауға алып келеді, нәтижесінде келесі жылы мопан құрттарының саны азаяды. Кейбір аймақтарда фермерлер мен қауымдастықтар келесі жылғы өнімге зиян келтірмей, жыл сайынғы ең жоғары кірісті қамтамасыз ету үшін тепе-теңдікке қол жеткізуге шаралар қабылдады.

Бәсекелестіктен қорқу

Мопан құрттарының болуын анықтайтын белгі – мопан ормандарындағы жапырақтардың түгелдей қурауы, кейде жапырақтардың 90 пайызына дейін. Қоршалған мал мопанды және гусеницалар ұнататын басқа да ағаштарды өте маңызды тамақ көзі ретінде пайдалануы мүмкін. Сондықтан кейбір шаруалар мопан құрттарын малдарына бәсекелес деп қарап, осы "қоңызды" инсектицидтер және басқа да заттармен жоюға тырысады. Дегенмен, гусеницалардың өмір сүру мерзімі қысқа, ал ағаштар жаңа, нәзік жапырақтар шығарады, оларды малдар көбірек жейді. Сондықтан бұл мәселені басқа тәсілдермен шешуге болады, мысалы, жергілікті гусеница жинаушылармен өзара тиімді ынтымақтастық орнату арқылы, олар гусеницаларды жинап, осылайша олардың көбеюін реттей алады.

Қайта отарлау

Кейбір мопан құрттарының көптеп кездесетін аймақтары қазір шамадан тыс жинау және мопан құрттарын коммерциялық тұрде өсірудің тиімді және тұрақты тәсілінің болмауы салдарынан құнарсызданып қалған. Мысалы, Зимбабведегі Нкаи ауданында бұрын мопан ормандарының көп бөлігінде осы құрттардың көп саны өндірілген, бірақ соңғы кезде өнім күрт төмендеді. Осы аймақтарға құрттарды қайта енгізудің ұсынылған жолдарының бірі – қайта қоныстандыру. Ересек көбелек үш-төрт күн ғана өмір сүреді, осы уақытта олар жұптасып, жұмыртқа салады, сондықтан оларды көшіруге мүмкіндік терезесі өте тар. Бұл кезеңді сәтті аяқтау үшін жергілікті шаруалар мен қауымдастықтармен ынтымақтастыққа қол жеткізіп, белгілі бір мерзімге гусеницаларды жинауды тоқтату қажет. Осылайша, аймақ жеткілікті түрде қайта толықтырылып, болашақта тұрақты өнімді қамтамасыз етуге болады.

Үйге үйрету

Бұл саладағы мамандар мопан құрттарын жібек құрттарына ұқсас әдіспен үйретуді қарастырып жатыр. Осылайша, индустрия климаттық өзгерістер, құрғақшылық және өнімді төмендетуі мүмкін басқа да факторлар сияқты онымен байланысты қауіптерге аз бейімделеді. Шағын масштабта сәтті болуы және ең қажеттілерге қолжетімді болуы үшін үйретілген өндірістің өндіріс құны нарықтағы жабайы немесе кептірілген құрттардың бағасына тең болуы керек.

Өңдеу

Гияниден 34 шақырым қашықтықтағы Дзумериде мопани өңдеу орталығы салынды. Орталықты Ғылыми және өнеркәсіптік зерттеулер кеңесі (CSIR) қаржыландырды. Толық жұмыс істеген кезде орталық мопанидан жасалған түрлі шанашқтар мен мопани шұжығын көп көлемде өндіре алады.