Кіріспе

8–12 Гц жиілік диапазонындағы нейрондық тербелістер

3D платформадағы бейне ойын

Альфа толқындары немесе альфа ырғағы – адамдардағы таламустың жүрек соғуын реттейтін жасушаларының синхронды және үйлесімді (фазалық немесе конструктивті) электрлік белсенділігінен туындайтын 8–12 Гц жиілік диапазонындағы нейрондық тербелістер. Тарихи тұрғыдан алғанда, 1924 жылы ЭЭГ-ні ойлап тапқан Ханс Бергердің құрметіне оларды «Бергер толқындары» деп те атаған. Альфа толқындары – электрофизиологиялық және оған ұқсас әдістермен, мысалы, электроэнцефалография (ЭЭГ) немесе магнитоэнцефалография (МЭГ) арқылы анықталатын ми толқындарының бір түрі және сандық электроэнцефалография (qEEG) арқылы өлшенуі мүмкін. Олар көбінесе көздері жұмылған кездегі сергек демалыс кезінде оқипіталдық бөліктерден тіркеледі және адамдарда тіркелген ең алғашқы ми ырғағы болды. Альфа толқындары көз ашқанда және ұйықтағанда азаяды, ал ұйқысырағанда күшейеді. Көздері жұмылған кездегі оқипіталдық альфа толқындары – ЭЭГ-нің ең күшті сигналдары. Тарихи тұрғыдан альфа толқындары бос жағдайдағы көру қабығының белсенділігін көрсетеді деп есептелген. Соңғы зерттеулер олардың қолданылмаған қабық аймақтарын тежейтінін немесе желілік үйлестіру мен байланыста белсенді рөл атқаратынын көрсетеді. Олардың тежегіш рөл атқаратыны немесе белсенді рөл атқаратыны олардың таралу бағытына байланысты: жоғарыдан төменге қарай таралатын толқындар тежегіш, ал төменнен жоғарыға қарай таралатындары көру назарына көмектеседі. Бас моторлық қабық үстінен альфаға ұқсас му толқынын табуға болады.

Мүмкін болатын түрлері мен шығу тегі

Кейбір зерттеушілер альфа-толқындарының кем дегенде екі түрі бар екенін айтады, олар ояну-ұйқы циклінде әртүрлі функцияларды атқара алады. Альфа-толқындары ояну-ұйқы циклінің әртүрлі сатыларында кездеседі. Ең көп зерттелгені – бұл адамның демалып, көздері жабық, бірақ шаршамаған немесе ұйықтамаған жағдайындағы психикалық күйі. Альфа-белсенділігі көбінесе басқа қабықшада (occipital lobe) орналасқан, бірақ оның таламикалық тегі болуы мүмкін деген пікірлер де бар. Бірнеше талдаулар көрсеткендей, кортикальдық альфа-толқындары пульвинальдық (таламустық) альфа-толқындарына жетекшілік етеді, бұл таламустық кардиостимуляция теорияларын күрделендіреді. Халгрен, М. және авторлар тобы альфа толқындарының жүйке жүйесінде қабықтан таламусқа және жоғары деңгейден төмен деңгейге таралу арқылы әрекет ететінін анықтады. Traub RD және авторлар тобы жүргізген тәжірибелік және есептеу модельдері, кортикальдық а-ламинасы мен негізгі нейронның субтипіне тән көру альфа-ритмінің бастау тегін ұсынады. Туа біткен көру кемістігі бар пациенттерді зерттеу нәтижесінде, ЭЭГ белсенділігінің дұрыс үлгісін қалыптастыру үшін тиімді және толық көру жолының болуы қажет екені анықталды. Бұл толқын шамамен төрт айда пайда бола бастайды және бастапқыда секундына 4 толқын жиілігін құрайды. 3 жасқа дейін ересек альфа-толқыны секундына 10 толқынға жетеді. Альфа-толқындарының екінші пайда болуы REM ұйқысы кезінде болады. Ояу күйдегі альфа-толқындарынан айырмашылығы, бұл форма мидың алдыңғы-орталық бөлігінде орналасқан. REM ұйқысы кезіндегі альфа-белсенділігінің мақсаты әлі толыққанды түсіндірілмеген. Қазіргі уақытта альфа-үлгілерінің REM ұйқының қалыпты бөлігі екені және олар жартылай ояну кезеңін көрсететіні туралы аргументтер бар. Альфа-белсенділігінің REM ұйқы қысымына кері пропорционалды екені де болжанады. Альфа-толқындары ұйқы кезінде ояу күйді көрсетеді деп ұзақ уақыттан бері есептеледі. Бұл зерттеулерге байланысты, онда қатысушылар сергімейтін ұйқы туралы хабарлаған және ұйқыға альфа-толқындарының жоғары деңгейі енгенін көрсететін ЭЭГ жазбалары болған. Бұл құбылыс альфа-толқындарының енуі деп аталады. Дегенмен, бұл түсіндірмелер шатастырушы болуы мүмкін, өйткені олар тек альфа-толқындарының басқа қабықшадан (occipital lobe) пайда болатынына назар аударады.

Ой жүгірту

Саналылық медитациясы салауатты жандарда да, науқастарда да альфа толқындарының қуатын арттыратыны дәлелденген. Трансценденталды медитацияны тәжірибелеушілер альфа толқындарының жиілігін бақылау тобына қарағанда бір Герцке төмендеткенін көрсетті.

Альфа толқынының енуі

Альфа толқынының интрузиясы, дельта белсенділігі күтілгенде, REM емес ұйқы кезінде альфа толқындары пайда болғанда орын алады. Бұл фибромиалгиямен байланысты деп болжанады, фибромиалгияның клиникалық көріністерімен, мысалы, ауырсынудың ұзаққа созылуымен альфа толқындарының фазалық белсенділігінің артуы байланысты. Осыған қарамастан, альфа толқынының интрузиясы созылмалы шаршау синдромы және үлкен депрессия сияқты кез келген маңызды ұйқы бұзылысымен айтарлықтай байланысты емес. Дегенмен, бұл созылмалы шаршаумен азаптанушы науқастарда жиі кездеседі және басқа ұйқы бұзылыстарының әсерін күшейте алады.

Қате болжау

Осы назардың жоғалуынан кейін, жақында жасалған зерттеу альфа толқындары қателіктерді болжау үшін қолданылуы мүмкін екенін көрсетеді. Зерттеу барысында, MEG құралдары қате жасауға дейін альфа ми толқындарының белсенділігі 25%-ға дейін артатынын өлшеді. Бұл зерттеуде қарапайым логика қолданылды: альфа толқындары тыныштықты көрсетеді, ал қателіктер көбінесе адам автоматты түрде немесе "автопилотта" жұмыс істеп, орындап жатқан міндетіне назар аудармағанда жасалады. Қателік байқалғаннан кейін, субъект назар аудара бастағандықтан альфа толқындарының белсенділігі төмендеді. Бұл зерттеудің мақсаты – жоғары тәуекелді салалардағы қызметкерлерге, мысалы, әуе трафигін басқаруда, сымсыз ЭЭГ технологиясын қолдану арқылы альфа толқындарының белсенділігін қадағалау және қызметкердің назар деңгейін бағалауға көмектесу.

Жадтағы визуалды ақпаратты өңдеу

Бір зерттеу көрсеткендей, ашық көзбен альфа-ритмнің пайда болуы жұмыс жадындағы визуалды ақпаратты өңдеудің көрсеткіші болуы мүмкін. Альфа белсенділігінің пайда болу сәті есте сақтаудағы стимулдың түріне және есте сақтау қажетті визуалды ерекшеліктердің санына (түс, пішін және т.б.) байланысты екені анықталды. Авторлар альфа-ритмнің ашық көзбен пайда болуы, субъект визуалды жадыдағы бейнені талдап жатқанда бастапқы визуалды қабықшадағы визуалды ақпаратты өңдеудің уақытша тоқтағанын көрсетеді деп болжайды. Осы сәттерде ақпарат визуалды қабықшаның ассоциациялық аймақтарында (hV4, V3v, VO1, VO2 аймақтары) өңделеді.

Көрнекілік оқыту

Бір зерттеуде "адамдарды өз ми ырғағымен (яғни, ең жоғары альфа жиілігімен) үйлестіру үшін визуалды жыпылықтау парадигмасы" қолдану жаттығудан кейінгі күні де сақталатын, тездетілген визуалды оқуға әкелуі мүмкін екені көрсетілген. Атап айтқанда, бұл үйлестіру, адамның альфа жиілігімен сәйкес келмейтін үйлестіруге қарағанда, фондық қалыптылықта жасырылған нысаналарды анықтау немесе шудың ішінде орналасқан радиалды және концентрлі шыны үлгілерін тану сияқты ажырату міндеттерін орындауды едәуір жеделдетті.

Тарих

Альфа толқындарын неміс неврологі Ханс Бергер, ЭЭГ-ні ойлап тапқан ғалым ашқан. Альфа толқындары бета толқындарымен бірге Бергердің алғаш құжаттаған толқындарының бірі болды, сондай-ақ ол "альфа блокадасына" қызығушылық танытты – бұл процесс кезінде альфа толқындары төмендеп, бета толқындары жоғарылайды. Осы ерекшелік альфа толқынына "Бергер толқыны" деген қосымша атау берді. Бергер украин физиологы Владимир Правдич Неминскийдің тәжірибесіне сүйенді, ол иттің миының электрлік белсенділігін тіркеу үшін жіптік гальванометрді қолданған. Ұқсас әдістерді пайдалана отырып, Бергер адам миында электрлік белсенділіктің бар екенін растады. Алғашқыда ол бас сүйегі зақымдалған аурухана науқастарына стимул беріп, олардың миындағы электрлік белсенділікті өлшеді. Кейін ол стимуляция әдісінен бас тартып, мидағы табиғи ырғақты электрлік циклдерді өлшеуге кірісті. Ол алғаш рет анықтаған табиғи ырғақ – альфа толқыны болды. Бергер деректерді жинауда өте мұқият болды, бірақ өзінің тамашалығына қарамастан, ашылуларын жариялауға бес жылдай сенімді болмады. 1929 жылы ол альфа толқындары туралы алғашқы зерттеулерін "Archiv für Psychiatrie" журналында жариялады. Оның ЭЭГ техникасы және альфа мен бета толқындары туралы жаңалықтары бастапқыда сынға ұшырады. Оның техникасы мен зерттеулері 1937 жылға дейін, белгілі физиолог Лорд Адрианның мақұлдауына ие болғанға дейін психологиялық қауымдастықта кеңінен қабылданылмады. Альфа толқындары 1960 және 1970 жылдардың басында ми толқындарымен байланысты биокері байланыс теориясының пайда болуымен қайтадан назар аударды (төменде қараңыз). Альфа толқындарына қатысты биокері байланыс, нейрокері байланыс деп те аталады, ол адамның альфа ми толқындарын саналы түрде тудыруы болып табылады. АҚШ-тағы екі зерттеуші осы тұжырымды тәуелсіз эксперименттер арқылы зерттеді. Чикаго университетінің профессоры Джо Камия кейбір адамдардың альфа толқындарын қашан жасап жатқанын сезіне алатынын және олардың альфа белсенділігін арттыра алатынын анықтады. Бұл адамдар Камияның сыйлық жүйесі арқылы ынталандырылды. Биокері байланыстың екінші негізін қалаушы – Калифорния университетінің (Лос-Анджелес) профессоры Барри Стерман. Ол мысықтардың ми толқындарын бақылап, мысықтарды қозғалыстан бас тартуға үйреткенде, олардың альфа толқынына ұқсас SMR немесе mu толқындарын шығаратынын анықтады. Сыйлық жүйесін қолдана отырып, ол осы мысықтарды осы күйге оңай кіруге үйретті. Кейіннен ол АҚШ Әуе күштерімен адамдарда ұстамаларға себеп болатын реактивті отынның әсерін тексеру үшін байланысқа түсті. Стерман бұл отынның әсерін бұрын үйретілген мысықтарда сынап көрді және олардың үйретілмеген мысықтарға қарағанда ұстамаларға төзімділігі жоғары екенін анықтады. Альфа толқыны биокері байланысы адамдарда ұстамаларды басу және депрессияны емдеудегі кейбір жетістіктері үшін қызығушылық тудырды. Альфа толқындары психокинездің ғылыми-фантастикалық міндетіне – адам миынан шығатын энергияны пайдалана отырып, физикалық объектінің қозғалысын басқаруға қатысты инженерлік тәсілге де қызығушылықты арттырды. 1988 жылы ЭЭГ альфа-ритмі физикалық объектінің қозғалысын басқаруға арналған ми-компьютер интерфейсі экспериментінде қолданылды. Бұл ЭЭГ арқылы физикалық объектіні, яғни роботты басқаруды көрсеткен алғашқы тәжірибе болды.