Кіріспе

161–143 жылдар аралығында Хасмонейлер әулетінің басшысы болған Джонатан Апфус (Еврейше: יוֹנָתָן אַפְּפוּס Yōnāṯān ʾApfūs; Ежелгі грекше: Ἰωνάθαν Ἀπφοῦς, Iōnáthan Apphoûs) – Мататияның ұлдарының бірі және 161–143 жылдар аралығында Яһудея Хасмонейлер әулетінің басшысы.

Атауы

Х.Ж. Вольф Матафийдің Маққабилер кітабындағы 2:2-5 аятта (ЖД) тізілген барлық ұлдарының есімдері екі атаудан тұратынын айтады: Жохан Гаддис деп аталған, Шимон – Тасси, Яһуда – Маққаби, Елазар – Аваран және Жонатан – Апфус. Яһуди тарихшысы Уриел Раппапорт «Матафий ұлдарының лақап есімдеріне түсініктеме жоқ» деп жазады. Вольф бұл атауды Матафий бергенін, ал «Апфус» сөзінің кең таралған түсіндірмесі оны сириялық «хоппус» – «алаяқ» деген сөзбен байланыстырады деп санайды. Халықаралық стандарттық Библия энциклопедиясының Маққабилерге арналған мақаласында мағынасы «сақты» деп көрсетілген, бірақ Торри (Encyclopedia Biblica мақаласында «Маққабилер») бұл сөздің қандай тамақ әрпімен басталатынын немесе грек тіліндегі «s» әрпі қандай семит әрпін білдіретінін анықтау мүмкін емес екенін атап өтеді, сондықтан «аты мен мағынасы да әлі түсіндірілмеген». Кейін Жонатан Жембри ұлының бірі бір асыл қызды тоймен үйіне алып келе жатқанын естіп, Маққаби бауырлары Медабаға жол тауып, той процессиясын шабуылдап, барлық топты, шамамен 300 адамды өлтіріп, барлық олжаны тартып алды. Жонатан және оның серіктері Иордан өзені жанындағы шайқаста Бахидке қарсы кездесті. Жонатан Бахидті өлтіру үшін қолын көтеріп, шабуыл жасағанда, ол қашып құтылды. Еврейлер жеңіліске ұшырап, Иордан өзенінен жүзіп шығып, шығыс жағалауға қашты. Осы шайқаста Бахид 1000 немесе 2000 адамын жоғалтқаны хабарланды және ол өзеннен өтуге тағы да тырыспады, керісінше Иерусалимге қайтып келді. Жонатан және оның әскері Иорданның шығысындағы батпақты жерде қалды. Бірнеше уақыттан кейін Иерусалимдегі бас діни қызметкер Алким қайтыс болғаннан кейін Бахид елден кетіп қалды.

Тағдырдың өзгеруі

Бірақ Жонатан бейкүнде болған жоқ. Ол грек мәдениетінің ықпалына ұшыраған яһудилерге қарсы күресін жалғастырды. Бакхид Яһудеядан кеткеннен кейін екі жыл өткен соң, Акра Димитрийге хабарласып, Бакхидті өз жерлеріне қайтаруды сұрады, себебі олар қатты қорқыныш сезінді. Жонатан енді партизандық соғыста, маккабейлердің басты тактикасында тәжірибелі болған еді және жау әскерімен тікелей қақтығыстан қашып, сонымен бірге жауынгерлік амалдарды тоқтатпады. Ашуға буған Бакхид ашуын гректерге төгіп, олардың елу басшысын өлтірді деген қауесет тарады. Жонатан мен Шимон одан да шетке шегініп, шөлде Бет-Хогла деген жерді бекітті; онда Бакхид оларды бірнеше күн қоршады. Жонатан Бакхидтің жолға шыққанына өкінгенін сезді. Ол қарсы генералмен бейбіт келісімге келу және соғыс тұтқындарын алмасу туралы сөйлесті. Бакхид оған қуана келісіп, тіпті Жонатанға ешқашан соғыс жарияламауға ант берді. Ол әскерімен бірге Яһудеяны тастап кетті. Жеңіске жеткен Жонатан енді ескі Михмас қаласына қоныстанды. Ол сол жерден "құдайсыздыққа бой алғандар мен діннен тайғандарды" елден тазарта бастады.

Бас діни қызметкер

Жонатан осы бейбіт кезеңді тиімді пайдаланған сияқты, өйткені ол көп ұзамай зор билікке ие болды. Маққабилердің жоспары маңызды сыртқы оқиғаның нәтижесінде іске асты. Димитрий I Сотердің Пергамонның Аттал II Филадельф (б.з.д. 159 – 138 жылдары билік құрған), Мысырдың Птолемей VI (б.з.д. 163 – 145 жылдары билік құрған) және оның бірге билеген әйелі Клеопатра II-сімен қарым-қатынасы нашарлап бара жатты. Олар Антиох IV Эпифанның ұлы және Димитрийдің туысы деп мәлімдеген Александр Баласқа қарсы, таққа талапкерді қолдады. Димитрий енді Яһудиядағы гарнизондарын, Иерусалимдегі Акра бекінісі мен Бет-Зурдағылардан басқа, қайтарып алуға мәжбүр болды; сондай-ақ ол Жонатанның адалдығын күтті, оған әскер жинауға және Акра бекінісіндегі тұтқындарды алуға рұқсат берді. Жонатан осы шарттарды қуана қабылдап, б.з.д. 153 жылы Иерусалимде орналасты. Ол көп ұзамай қаланы нығайта бастады. Александр Балас та Жонатанға одан да жақсы шарттар ұсынды, соның ішінде Иерусалимдегі бас діни қызметкер ретінде ресми тағайындалуы да бар. Деметрийге қолдауын кері тартып, Александрға адалдық серт берген Жонатан әулетінен бас діни қызметкер болып тағайындалған алғашқы мүше болды. Бұл лауазым тек атақ емес еді. Жонатан халықтың ресми басшысы болды және эллинистік партия оған қатты зиян келтірмей, енді шабуыл жасай алмады. Б.з.д. 153 жылғы Шатырлар мерекесінде Жонатан бас діни қызметкердің киімдерін киіп, алғаш рет діни қызмет атқарды. Жонатан кімді бас діни қызметкерліктен ығыстырғаны белгісіз, бірақ кейбір ғалымдар бұл Әділдік мұғалімі болған, кейіннен ессейлердің негізін қалаушы болған адам екенін айтады. Осы теория бойынша Жонатан «Зұлым діни қызметкер» деп есептеледі. Жонатан Александр Баласқа көмектесуге бекінді, Димитрийге сенбеді, ол екінші хатында орындай алмайтын уәделер берді және мүмкін емес жеңілдіктер ұсынды. 150 жылы Димитрий тағын және өмірін жоғалтты. Александр Балас жеңіске жетіп, Селевкидтер империясының жалғыз билеушісі болды. Ол өз одақтастары Птолемей VI және Клеопатра II-нің қызы Клеопатра Теяға үйлену құрметіне ие болды. Той Птолемейде Птолемей VI-ның қатысуымен өтті. Жонатан да шақырылған еді, бірақ тойдан кейін келді, дастарқан әлі жалғасып жатқанда. Ол екі патшаға сыйлықтар әкеліп, олардың арасында тең дәрежеде отыруға рұқсат алды. Балас оны тіпті өз патшалық киімімен киіндіріп, оған жоғары құрмет көрсетті. Ол әлі де Жонатанды айыптаған эллинистік партияны тыңдамады, оны стратег және «меридарх» (яғни, провинцияның азаматтық губернаторы; бұл туралы Иосифтің еңбектерінде мәлімет жоқ) етіп тағайындады және оны Иерусалимге құрметпен қайтарды.

Аполлонийді жеңу

Жонатан бұған риза болды. 147 ж.б. Димитрий I Сотердің ұлы Димитрий II Никатор Александр Баласқа қарсы таққа таласа бастады. Сирия Келе аймағының әкімі Аполлоний Таос, Деметрийді қолдаған болуы мүмкін. Бірақ ол осы мүмкіндікті пайдаланып, Жонатанға: «Енді бір рет таудан шығып, жазыққа қадам басып көріңдер!» – деп, шайқасқа шақырды. Жонатан мен Шимон 10 000 сарбазды бастап, Аполлоний әскері орналасқан Яффаға қарсы аттанды. Яффа соғыс басталғанда шабуылға дайын болмағандықтан, яһуди әскерлерінің алдында қақпалар ашылды. Бірақ жеңіс әлі кепілді емес еді. Аполлоний Азоттан күш алып, 3000 сарбазбен жазыққа келді. Олар сандар жағынан кем болғанымен, Аполлоний өзінің күшті атты әскеріне сене отырып, Жонатанды шайқасқа мәжбүрледі. Жонатан Азотты шабуылдап алып, оны Дагонның ғибадатханасымен және айналасындағы ауылдармен бірге өртеп жіберді. Жеңісі үшін Александр Балас Бас діни қызметкерге Екрон қаласын және оның айналасындағы жерді сыйға берді. Азот халқы патша Птолемей VI-ға шағымданды, ол күйеу баласы Александр Баласқа қарсы соғыс үшін келген еді. Олар Жонатан қалалары мен ғибадатханаларын қиратқанын айтты. Жонатан Яффада Птолемеймен кездесіп, онымен бірге Элеутер өзеніне дейін жол жүрді. Содан кейін ол Иерусалимге қайтып, Селевкидтер тағына таласқандарды қолдағанына қарамастан, Мысыр патшасымен бейбіт қарым-қатынасты сақтады.

Димитрий ІІ-нің тұсында

145 ж.б. Антиохия шайқасында Александр Баластың еншісіндегі Птолемей VI әскері жеңіліске ұшырады. Бірақ Птолемейдің өзі де шайқаста қаза тапты. Димитрий II Никатор Селевкид империясының жалғыз билеушісі болып қалды және Клеопатра Теяның екінші күйеуі атанды. Жонатан жаңа патшаға адал болмады және осы мүмкіндікті пайдаланып, Иерусалимдегі Селевкид бекінісін қоршауға алды, ол Юдеяға Селевкидтердің бақылауын көрсететін нысан еді. Бекініс Селевкид әскерімен күшті нығайтылған және еврей эллинистеріне пана берді. Деметрий өте ашуланды, ол әскерімен Птолемаиске келді және Жонатанды өзіне келуге бұйырды. Қоршауды тоқтатпай, Жонатан қарттар мен жұбымен бірге патшаға барды және оған сыйлықтар арқылы ризашылық тудырды, соның нәтижесінде патша оны бас діни қызметкер лауазымында растап қана қоймай, Ефрем тауының, Лодтың және Раматаим Зофимнің үш самандық аймағын да берді. 300 талант күміс орнына бүкіл ел салықтан босатылды, бұл босату туралы ақпарат 1 Маққабейлер және Иосиф Флавийде сақталған хатта расталды. Бірақ көп ұзамай Селевкид тағына жаңа үміткер пайда болды – жас Антиох VI Дионис, Александр Баластың және Клеопатра Теяның ұлы. Ол үш жасқа толмаған еді, бірақ генерал Диодот Трифон оны өзінің таққа қатысты мақсаттарын іске асыру үшін пайдаланды. Осы жаңа жауға қарсы Деметрий, егер Жонатан, енді ол одақтасы деп атаған, әскер жіберсе, Иерусалимнен гарнизонды шығаруға уәде берді. Жонатанның 3000 әскері Деметрийді оның Антиохия астанасында өз халқынан қорғады.

Tryphon- ды қолдау

Димитрий II уәдесін орындамағандықтан, Диодот Трифон мен Антиох VI астананы басып алғанда, Жонатан жаңа патшаны қолдауды дұрыс деп ойлады. Ол оның барлық құқықтарын растады және інісі Симонды "Тир баспалдағынан" Мысыр шекарасына дейінгі теңіз жағалауының стратегиясы етіп тағайындады. Жонатан мен Симон аймақты аралап, Димитрий II-нің гарнизондарын жойды; Ашкелон өз еркімен бағынды, ал Газа күшпен алынды. Жонатан солтүстіктен келген Димитрий II әскерін Азор жазығында жеңіп, оларды Элеутерий өзенінен кері шегіндірді. Осы уақытта Симон Беф-Зур бекінісін басып алып, Димитрий II-нің гарнизонын өз гарнизонымен ауыстырды. Сонымен қатар, Жонатан осы кезде шетелдік халықтармен одақтасуға ұмтылды. Ол Рим Республикасымен шартты жаңартты және Спартамен және басқа да елдермен достық хат алмасты.

Диодот Трифонның тұтқындауы және өлімі

Б.з.д. 143 жылы Диодот Трифон әскерімен Яһудеяға барып, Жонатанды Скитопольге достық кеңес беруге шақырды және оған Птолемейді және басқа да бекіністерді беруге уәде беріп, 40 мың сарбаздық әскерін таратуға көндірді. Жонатан осы қапана түсті; ол Птолемейге 1000 сарбазымен бірге барды, олардың барлығы да қаза болды; ал өзі тұтқынға алынды. Трифон Яһудеяға Хадид қаласына кірмек болғанда, шайқасқа дайын Симон оған қарсы шықты. Трифон, шайқастан қашу үшін, Жонатанның екі ұлын және жүз талант күміс кепіл ретінде талап етті, оның орнына Жонатанды босатуға уәде берді. Симон Трифонға сенбесе де, ағасының өліміне кінәлі деп айыпталудан сақтану үшін оның талабын орындады. Трифон тұтқынды босатпады; Симон оның жолын әр жерде кесіп, ешбір ісін іске асыра алмағанына ашуланып, Иорданның шығысындағы Баскамада Жонатанды өлімге жіберді. Жонатанды Симон Модиинде жерледі. Оның тұтқынға алынған екі ұлының тағдыры белгісіз. Оның бір қызы Иосифтің арғы тегі болды.