Кіріспе

Югославия темір жолдарының ұлттық теміржол компаниясы (; ; ; ), стандартты аббревиатурасы JŽ (кириллицада ЈЖ), 1920 жылдардан 1990 жылдарға дейін қызмет еткен Югославияның мемлекеттік теміржол компаниясы болды, ал оның соңғы құрылымы Сербияға берілді. JŽ-нің ізбасары – 2006 жылы құрылған Сербия темір жолдарының акционерлік қоғамы.

Тарих

Компания алғаш рет 1918 жылы бұрыннан бар теміржол компаниялары мен активтерін біріктіру арқылы Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің Ұлттық темір жолдары (SCS) ретінде құрылды. 1922 жылы Халықаралық теміржол одағының құрылтайшы мүшесі болды, UIC ел коды 72. 1929 жылы елмен бірге Югослав мемлекеттік темір жолдары (JDŽ) болып қайта аталды. 1941 жылы Югославияда Осі державаларының басып алуы мен бөлінуіне байланысты Югославияның мемлекеттік темір жолдары тоқтады және оның жылжымалы құрамдары Deutsche Reichsbahn (DRB), Венгрияның мемлекеттік темір жолдары (MÁV), Болгарияның мемлекеттік темір жолдары (BDŽ), Ferrovie dello Stato Italiane (FS) және Тәуелсіз Хорватия мемлекеті мен Недичтің Сербиясына қызмет көрсету үшін құрылған екі жаңа темір жол компаниясы: Хорватияның мемлекеттік темір жолдары (HDŽ) және Сербияның мемлекеттік темір жолдары (SDŽ) арасында бөлінді. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанда темір жол айтарлықтай зардап шекті, соғыс аяқталғаннан кейін үлкен күш-жігермен ғана қалпына келтірілді. Көптеген локомотивтер Югославияға қайтарылды, өзгертілді немесе өтемақы ретінде тапсырылды. Триесттің шығыс аумағын Югославияға берумен бір бағыттағы токпен (3 кВ) 100 шақырымдық темір жол желісі JDŽ құрамына енді. 1952 жылы ол Югослав темір жолдары (JŽ) деп аталды. 1950 жылдары Белград-Бар темір жолының Черногория бөлімін салу жұмыстары басталды. Бардан Подгорицаға дейінгі алғашқы бөлімі 1959 жылы аяқталды (Қарамонтадағы стандартты темір жолдың алғашқы бөлімі болды). Алайда, бюджеттік мәселелер мен мемлекеттік және федералды билік арасындағы пікір келіспеушіліктерге байланысты желіге Черногория мен Сербия қаржыландырды. Белград-Бар темір жолының Черногория бөлімі (Бардан Сербиямен шекарадағы Врбницаға дейін) 1976 жылы аяқталды, ол Бар мен Подгорицаны Черногорияның солтүстігімен, Сербиямен және Еуропалық темір жол желісімен байланыстырды. Югославияның СФР-дегі қақтығыстар басталғанда, жекелеген республикалардың темір жол басқармалары ыдырай бастады, яғни Югославия темір жолдары одағынан (ZJZ) бөлініп шықты. ŽG Любляна және HŽP Загреб 1991 жылғы 8 қазанда, ZTP Сараево 1992 жылғы 31 мамырда, ал Македония темір жолдары 1993 жылғы 1 шілдеде тәуелсіздік алды, тек Сербия, Черногория және Косово темір жолдары Белградтың бақылауында қалды. НАТО-ның Югославияны бомбалау кезінде Сербия темір жол желісіндегі темір жол және инфрақұрылымның көп бөлігі жойылды немесе істен шықты. 2004 жылы Черногория темір жолдары Югослав темір жолдары одағынан шықты, темір жол одағы 2005 жылы қабылданған Сербия Республикасының темір жолдары туралы жаңа заңы күшіне енгеннен кейін ресми түрде таратылды.

Жаңартулар

Өзінің бар болған кезеңінде Югослав темір жолдары бірқатар ескі желілерді жаңартып, көптеген басқаларын біріктірді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1948 жылы 760 мм кеңдіктегі Никшич – Подгорица темір жолы аяқталды. 1967 жылы Прешница мен Коперді байланыстыратын электрленген бір жол желісі салынды. 1965 жылы Никшич – Подгорица дәлізі стандартты кеңдікке дейін жаңартылды, осылайша Бардан Никшичке Подгорица арқылы барлық байланыс стандартталды. Никшичтен Билечаға дейінгі бөлім, сондай-ақ Габела – Зеленика желісі де сол кезде тоқтатылды. 20 ғасырдың басында, Далмация Корольдігі мен Босния және Герцеговина Австрияның билігінде болғанда, 760 мм тар темір жол желісі салынды. Дубровникке дейінгі темір жол бағыты Сараеводан Мостар мен Чапљина арқылы, Хорватиядағы Сплит пен Загребке емес, басқа бағытта жүрді. 1967 жылы Сараеводан Чапљинаға дейінгі желі стандартты кеңдікке дейін жаңартылды, ал оннан Дубровникке емес, жақын орналасқан Плоче портына дейін созылып, Босния арқылы жүк тасымалын жүзеге асырды. 1975 жылы Югославия үкіметі шетелдік көлік кеңесшілерінің кеңесі бойынша Чапљинадан Дубровникке дейінгі бағытты жапты. Бұл, Швейцарияның тар жол желісімен салыстырылатын маршруттың әдемі көріністеріне қарамастан жасалды. 1985 жылы маршрутты қайта ашу туралы ұсыныстар сәтсіз аяқталды. Тікелей пойыз Загребті Босния және Герцеговина арқылы он үш сағатта Плочемен байланыстырды. Бүгінде бұл байланыс үзілді.

Югослав теміржолшылары күні

Югослав теміржолшылары күні 1950 жылы Югославияның теміржол саласындағы қызметкерлердің, ерлер мен әйелдердің еңбегі мен құрбандықтарын еске алу үшін белгіленді. Ол 1920 жылғы 15-16 сәуірде басталған және сол айдың соңына дейін жалғасқан жалпы ереуілдің 30 жылдығына орай құрылды. Осы кезеңде Югославияның барлық теміржол қозғалысы тоқтатылды, себебі барлық теміржол станцияларының, деполарының және шеберханаларының шамамен 50 000 қызметкері, қиын әлеуметтік-экономикалық жағдайлар мен жұмысшылардың құқықтарын күшпен басуға наразылық білдірді. Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің көлік министрі Антон Корошек, әскери күштерді, жандармерияны, полицияны және басқа да барлық мүмкін құралдарды пайдаланып, ереуілшілер мен оларды қолдағандардың митингілерін күшпен таратып жіберді, оларды жұмысқа қайтаруға тырысты. 24 сәуірде Люблянадағы Залошка көшесінде өткен, әйелдер мен балаларды да қамтыған 4000-ге жуық адамның бейбіт шеруі ашық оқ ату салдарынан 14 адамның қаза табуына және 75-ке жуық адамның ауыр жаралануына әкелді. Югослав теміржолшылары бұл күнді салтанатты түрде және еңбекпен атап өтіп, жұмысшылар қозғалысының дамуы мен жетілуінің маңызды оқиғаларын және тарихи жалпы ереуілге соққан барлық себептерді еске алды. Бұл күн 1950 жылы құрылғаннан бастап 1991 жылы Югославияның тарауына дейін жыл сайын тойланды.

Жылжымалы құрам

Бастапқыда JŽ негізінен австриялық және венгрлік жасалған бу локомотивтерін пайдаланды. 1960 жылдардан бастап электр және дизельдік локомотивтер көптеп енгізілді; электр локомотивтері Ансальдодан (Италия) алынды; Alsthom, ASEA да кейбір модельдерді жеткізді, сондай-ақ локомотивтер Хорватияда және Румыниядағы Electroputere зауытында лицензия бойынша өндірілді; 1980 жылдары Раде Кончар жергілікті AC электр JŽ 442 сериясын жасады. Басты дизельдік локомотивтердің көп бөлігі GM EMD-ден келді, сонымен қатар Brissonneau et Lotz үлгілерінің көп саны болды (кейбір лицензиялары Đuro Đaković арқылы жасалды). Шунтерлер MAVAG, Jenbacher werke компанияларынан алынды, ал Đuro Đaković лицензия бойынша оларды өндірді. Теміржолда сонымен қатар Людинов зауытынан (Кеңес Одағы), бұрынғы DB V60 шунтерлері (Германия) және жоғары қуатты Krauss Maffei ML 2200 C'C' типіндегі локомотивтер де пайдаланылды. 1950 жылдардың соңынан бастап үш және үш таңбалы сынып белгілеу жүйесі қолданылды – бірінші таңба көліктің қуат түрін көрсетті: 0, 1 және 2 бумен жүретін көліктерге, 3 – 3 кВ тұрақты токқа; 4 – 25 кВ айнымалы токқа; 5 – көп жүйелі қуатқа (бұл Югославияның номенклатурасын мұра еткен Словения темір жолы 541 сыныпты электр локомотивтерін енгізгенге дейін қолданылмады), 6 – дизельдік-электрлік; 7 – дизельдік-гидравликалық; 8 – дизельдік-механикалық беріліс және 9 – инфрақұрылымдық немесе жұмыс көлігі. Екінші таңба көліктің габариті мен осьтер тізімін көрсетті: 0 – тар габаритті вагон; 1 – стандартты габаритті вагон; 2-ден 8-ге дейінгі сандар – сол бағытты жүргізетін осьтері бар локомотив. Үшінші таңба типтік сипаттамадағы әртүрлі сыныптарды көрсетті. Төртінші таңба сыныптың кіші түрлерін, ал соңғы екі таңба – көліктің нөмірін (01-ден бастап) білдірді.