Кіріспе

Чарльз Тейз Расселл негізін қалаған христиан қозғалысы Киелі кітап зерттеушілер қозғалысы – Мыңжылдық қалпына келтіруші христиан қозғалысы. Бұл қозғалыс АҚШ-та Пастор Расселл деп те аталатын Чарльз Тейз Расселлдің (1852–1916 жж.) үйретіктері мен қызметінен пайда болды және 1881 жылы «Сион мұнарасы трактат қоғамын» құрды. Қозғалыс мүшелері өздерін түрліше атады: Киелі кітап зерттеушілер, Халықаралық Киелі кітап зерттеушілер, Біріккен Киелі кітап зерттеушілер немесе Тәуелсіз Киелі кітап зерттеушілер. 1909–1932 жылдар аралығында «Мұнара» қоғамымен байланысты Киелі кітап зерттеушілер қауымдарында бірнеше жіктер пайда болды. Ең ірі жік 1917 жылы басталды, Расселл қайтыс болғаннан кейін екі ай өткен соң Джозеф Франклин Рутерфорд «Мұнара» қоғамының президенті болып сайланды. Бұл жік Рутерфордтың қоғам директер кеңесінің төрт мүшесін ауыстыруымен және 1917 жылдың шілдесінде «Аяқталған құпия» кітабын жариялауымен байланысты болды. 1920 жылдары мыңдаған мүшелер «Мұнара» қоғамымен байланысты Киелі кітап зерттеушілер қауымдарын тастап кетті, себебі Рутерфордтың 1925 жылға жасаған сәтсіз болжамдары, оның үздіксіз доктриналық және ұйымдық өзгерістеріне наразылық және қозғалысты орталықтандырылған басқаруға ұмтылуы себеп болды. Жазушы және бұрынғы «Ехоба куәгері» Уильям Шнелл 1919 жылы «Мұнара» қоғамымен байланыста болған алғашқы Киелі кітап зерттеушілердің үштен екі бөлігі 1931 жылға қарай кетіп қалғанын мәлімдеді. 1930 жылы Рутерфорд «қоғамнан шығып кеткендердің жалпы саны салыстырмалы түрде көп» деді. 1918–1929 жылдар аралығында бірнеше топ өздерінің тәуелсіз ұйымдарын құрды, олардың ішінде Stand Fast Movement, Pastoral Bible Institute, Пол Джонсон құрған Laymen's Home Missionary Movement және Dawn Bible Students Association бар. Бұл топтар консервативті (Расселлдің нағыз ізбасарлары екендерін мәлімдейді) және либералды (Расселлдің рөлі бұрынғыдай маңызды емес деп санайды) топтарға бөлінеді. Рутерфордтың тобы «Мұнара» қоғамын бақылауында ұстады және 1931 жылдың шілдесінде «Ехоба куәгерлері» деген атауды қабылдады. 20 ғасырдың соңына қарай «Ехоба куәгерлері» 6 миллион мүшелі екенін мәлімдеді, ал басқа тәуелсіз Киелі кітап зерттеушілер тобының саны 75 000-нан аспады.

Қор

1869 жылы Чарльз Расселл адвентист христиан уағыздаушысы Джонас Венделлдің (миллериттердің ықпалында болған) баяндамасын тыңдады және көп ұзамай Джордж Стетсон басқаратын Адвентист Библияны зерттеу тобына Аллегениде (Пенсильвания) қатыса бастады. Расселл адвентист пасторларының, соның ішінде Уильям Миллердің ескі танысы және Аллегенидегі Библияны зерттеу тобына жиі қатысқан Джордж Сторрстың ықпалын мойындады. 1876 жылдың қаңтар айының басында Расселл тәуелсіз адвентист уағыздаушылары Нельсон Х. Барбур және Джон Х. Патонмен кездесті, олар «Таң хабаршысы» газетін шығарды. Олар Расселлді 1874 жылы Мәсіхтің көрінбей оралғанына көндірді. Расселл Барбурға қаржылай көмек көрсетті және «Таң хабаршысы» газетінің редакторларының бірі болды; екеуі бірлесіп «Үш әлем және осы әлемнің егіні» (1877) кітабын шығарды, оның көп бөлігін Барбур жазды. Бұл кітаптағы әртүрлі түсініктер, соның ішінде 1914 жылы аяқталуы тиіс «жұрттардың уақыты» деп аталатын 2520 жылдық кезең, Библияны зерттеушілер қозғалысы мен Ехоба куәгерлері тарапынан әлі де оқытылуда. Көптеген Екінші келушілерден өзгеше, кітапта Мәсіх оралғанда жердің өртенбейтіні, бірақ Адамнан бастап адамзат ақырында жер бетіне қайта тіріліп, адал болса мәңгілік, кемелді өмірге ие болу мүмкіндігіне ие болатыны айтылды. Сондай-ақ, 1878 жылдың сәуір айында барлық «қасиеттілердің» жұмаққа көтерілетіні де күтілді. Расселл Библиядағы уақыт есебін түсіндіруді одан әрі дамыта берді. 1877 жылы ол «Біздің Иеміздің қайтып келуінің мақсаты мен жолы» атты кітапшаның 50 000 данасын шығарды, онда Мәсіх Армагеддон шайқасынан бұрын көрінбей оралатыны туралы айтылды. 1878 жылы ол адвентистердің «соңғы уақыттың» 1799 жылы басталғаны және Мәсіхтің 1874 жылы көрінбей оралғаны, ал 1878 жылы көкте патшалыққа отырғаны туралы көзқарасын ұсынды. Расселл 1878 жылы «ұйықтаған қасиеттілердің» (сол уақытқа дейін өлген барлық адал христиандардың) қайта тірілуі және «Вавилонның құлауы» болғанына сенді, ол Құдайдың адал еместік танытқан христиандыққа жасаған соңғы үкімі екенін айтты. 1914 жылдың қазаны – дүниежүзілік анархияның пайда болуымен, өркениетті қоғамның құлдырауымен және жойылуымен аяқталатын егін жинау кезеңінің соңы деп есептелді, Армагеддонның басталуын білдіретін оқиға. Расселл 1879 жылдың шілдесінде Барбурмен алмастырушы құрбандығы туралы доктринадағы келіспеушіліктерге байланысты араздасып, өзінің ай сайын шығатын журналын – «Цион мұнарасы және Мәсіхтің келуінің хабаршысы» (қазір «Ехоба патшалығын жариялайтын Мұнара») журналын шығара бастады. Екеуі де өздерінің басылымдары арқылы оқырмандарының санасын бағындыруға тырысты. (Журнал 1892 жылы жарты ай сайын шыға бастады.) Үш жылдан кейін, 1884 жылдың 15 желтоқсанында Расселл қоғамды Пенсильванияда заңды түрде тіркеген кезде оның президенті болды. (Қоғамның аты 1896 жылдың қыркүйегінде «Мұнара, Библия және трактаттар қоғамы» деп өзгертілді.) Расселл көптеген мақалалар, кітаптар, кітапшалар мен уағыздар жазды, олардың барлығы өлген кезде 50 000 бетке жетеді, оның кітаптарының шамамен 20 миллион данасы басылып, бүкіл әлемге таратылды. Ол өзінің негізгі ілімдерін ұсынды. Осының салдарынан Библияны зерттеушілер кейде «Мыңжылдық таң» деп аталды. Расселл 1881 жылы 1000 уағыздаушы іздеді және «Мәсіхтің денесінің» мүшелерінің барлығын көршілеріне уағыздауға, қасиеттілердің «кіші қойындысын» жинауға шақырды, ал адамзаттың көп бөлігі Мәсіхтің 1000 жылдық билігі кезінде құтқарылу мүмкіндігіне ие болады деді. Расселлдің жақтастары Библияны және оның жазбаларын зерттеу үшін дербес қауымдар құрды. Расселл өзінің ізбасарлары үшін ресми ұйымның қажеттілігін «толыққанды қажетсіз» деп есептемеді және оның тобының мүшелерінің есімдері, діни нанымдары және секталық атауы туралы ешқандай жазба жоқ екенін мәлімдеді. Ол 1884 жылдың ақпанында былай деп жазды: «Бізді қандай атаумен атаса да, бізге ол маңызды емес – бізді жай ғана христиандар деп атаймыз». Ақсақалдар мен дьякондар қауымдар тарапынан сайланды және Расселл мүшелерінің әртүрлі көзқарастарына кең мүмкіндік берді. Ол қауым ақсақалдарының тәртіптік шараларын қабылдауға қарсы болды, бұл олардың билігінен тыс екенін айтты, керісінше, қате жолмен жүрген адамды бүкіл қауымның үкімдеуін ұсынды, ол жаман мінез-құлқы жалғасқан жағдайда «одан бірліктерін алып тастауға» болады. Қауымнан шығару адамның барлық әлеуметтік жағдайларда немесе барлық Библияны зерттеушілер тарапынан одан аулақ болуын білдірмейді, бірақ қарым-қатынас шектеледі. 1895 жылдан бастап Расселл қауымдарды өзінің «Библияны зерттеулер» атты кітаптар тізбесін абзац сайын зерттеуге шақырды. 1905 жылы ол тармақ-тармақ зерттеулерді өзі таңдаған тақырыптардың «Берея зерттеулері» деп аталатын зерттеулерімен алмастыруды ұсынды. «Мұнара» қоғамы 1900 жылы Лондонда, 1903 жылы Германияда, 1904 жылы Австралияда және Швейцарияда шетелдегі филиалдарын ашты. Қоғамның бас кеңсесі 1909 жылы Бруклинге (Нью-Йорк) көшірілді. 1914 жылдың қаңтарында Библияны зерттеушілер «Жаратылыстың фотодрамасы» фильмін көрсетуді бастады. Ол Расселлдің жердің жаратылуынан бастап Құдайдың жердегі патшалығының орнатылуы мен басқаруына дейінгі Құдайдың жоспары туралы көзқарастарын көрсетті. «Фотодрама» фильм өндірісінде маңызды жетістік болды, өйткені дыбыс пен бейнені синхронды түрде көрсету үшін граммофон пластинкаларын қолданған алғашқы ірі фильм. 1914 жылы дүниежүзілік көрермендер саны тоғыз миллионнан асты.

Халықаралық Киелі кітап зерттеушілерінің қауымдастығы

1910 жылы Расселл өзінің дүниежүзілік Киелі кітапты зерттеу топтарын анықтау үшін Халықаралық Киелі кітап зерттеушілері қауымдастығы деген атауды енгізді. Ол былай деп жазды: “Біз Иеміздің қамқорлығымен, Иеміздің халқына әр жерде лайықты, және ешқандай қарсылық тудырмайтын атауды ойладық – осы мақаланың басындағы атау (IBSA). Бұл біздің көзқарастарымыз бен күш-жігерімізді дұрыс көрсетеді. Біз Киелі кітапты зерттейміз. Біз Құдайдың халқының барлығын осы зерттеуге қосылуға шақырамыз. Біз мұндай зерттеулердің нәтижесінің құтты да біріктіруші екеніне сенеміз. Сондықтан барлық жердегі кіші және үлкен топтардың осы ешқандай қарсылық тудырмайтын стильді қабылдап, оны газеттерінің жарнамалық бөлімдерінде пайдалануын ұсынамыз. Осылайша, достарымыз әр жерде бейтаныс қалаларға келгенде оларды қалай тануға болатынын біледі”. Расселл Ассоциацияның "Күзет мұнарасы" Киелі кітап және трактаттар қоғамын өкілдік ететін "Халық трибунасы" қауымдастығымен басқарылатынын түсіндірді. "Күзет мұнарасы" қоғамының басылымдарын пайдаланатын барлық Киелі кітапты зерттеушілердің топтары өздерін Ассоциациямен байланысты деп санауы мүмкін және олардың жиналыстарына қатысты Халықаралық Киелі кітап зерттеушілері қауымдастығы деген атауды пайдалануға рұқсат етілді. Бұл атау Киелі кітапты зерттеушілердің конгрестерін жарнамалау және өткізу кезінде де қолданылды. Бірақ 1881 жылдан бері ол оның күшіне енгенін жазған. Расселл бұл мәселені қайта қарастырды және 1907 жылдың қаңтар айында "Күзет мұнарасына" бірнеше мақала жазып, өзінің 1880 жылғы позициясын қайта растады – "жаңа өсиет тек алдағы дәуірге ғана қатысты" деп, сондай-ақ шіркеудің делдалдыққа мұқтаждығы жоқ екенін, ал Мәсіх – "қорғаушы" екенін қосты. Ол сондай-ақ 144 000-нан тұратын христиандардың Мәсіхпен бірге мың жылдық билік кезінде "оның серігі" және көмекші делдал болады деп үйретті. 1909 жылдың 24 қазанында "Күзет мұнарасы" қоғамының бұрынғы хатшысы-қазынашысы Эрнест К. Хеннингс, сол кезде Мельбурнде орналасқан Австралия филиалының басқарушысы, Расселлге ашық хат жолдап, оны бұл ілімнен бас тартуға көндіруге тырысып, оның заңдылығын тексеруге шақырды. Расселл бас тартқаннан кейін Хеннингс және Мельбурн қауымының көп бөлігі Расселлдің қозғалысынан шығып, Жаңа өсиет қауымдастығын құрды. АҚШ-тағы шамамен 10 000 Киелі кітапты зерттеушілердің жүздегені де, соның ішінде Чикаго Киелі кітапты зерттеушілерінің мүшесі, саяхатшы Мэттью Л. Макфайл және Бруклиннен А. Е. Уильямсон да, Жаңа өсиетке сенушілерді құрды. Бұл топ мүшелерін бейресми түрде "Еркін Киелі кітап зерттеушілері" деп атады және 1975 жылға дейін "Империяның жазушысы" журналын шығарды. Қазіргі уақытта бұл топ Береялық Киелі кітап зерттеушілер шіркеуі деп танылады, онда 200-ден аз мүше бар.

Басшылық дау және оның салдары

Расселл 1916 жылғы 31 қазанда Техас штатының Пампа қаласында уағыз сапары кезінде қайтыс болды. 1917 жылғы 6 қаңтарда «Күзет мұнарасы» қоғамының Питтсбургте өткен конгресінде басқарма мүшесі және құқықтық кеңесшісі Джозеф Франклин Рутерфорд қарсылықсыз президент болып сайланды. Содан кейін Рутерфорд «Аяқталған сыр» атты кітаптың жарық көргенін жариялады, ол Расселлдің «Киелі кітапты зерттеулер» еңбегінің өлімнен кейінгі жариялануы екенін мәлімдеді. Питтсбургте өткен конгресс және директорлар кеңесі қабылдаған заңдарға сәйкес, президент қоғамның атқарушы директоры және бас менеджері болып, оның дүниежүзілік істерін толық бақылауда ұстайтын болды. Маусым айына қарай «Күзет мұнарасы» қоғамының жеті директорының төртеуі – Роберт Х. Хирш, Альфред И. Ричи, Исаак Ф. Хоскинс және Джеймс Д. Райт – Рутерфордтың басқару өкілеттігін кеңейтуді қолдағандары үшін қателік жасағанын мойындады, Рутерфорд автократ болып кеткенін айтты. 1918 жылғы 5 қаңтарда Рутерфорд қайтадан президенттік лауазымға сайланды. 1919 жылдың ортасына қарай Киелі кітапты зерттеушілердің жетіден біреуі Рутерфордтың басшылығын қабылдамай, қозғалыстан шығып, «Тұру қозғалысы», «Пол Джонсон қозғалысы» және Бруклиндегі Пасторальдық Киелі кітап институты сияқты топтар құрды. Уильям Шнеллдің сөзіне сүйенсек, 1919 жылы бірлескен Киелі кітапты зерттеушілердің үштен бірі 1931 жылға қарай Рутерфордтың Расселлдің ілімдерін қабылдамауына наразылық білдіріп, қозғалыстан кетіп қалды. «Күзет мұнарасы», Киелі кітап және трактаттар қоғамымен байланысы жоқ болған Киелі кітапты зерттеушілердің көптігіне байланысты туындаған жағдайды реттеу үшін, қоғаммен байланысы бар Киелі кітапты зерттеушілер 1931 жылғы 26 шілдеде Огайо штатының Колумбус қаласында өткен конгресте «Куәгерлер» деген атауды қабылдады. 1993 жылы «Күзет мұнарасы» қоғамы атаудың өзгеруіне себеп – «өзінің христиан екенін жалған мәлімдейтін діни жүйелерден бөлініп тұру қажеттігі» екенін мәлімдеді.

Киелі кітап зерттеушілерімен араласу

Чарлз Тейз Расселлдің ілімдерін ұстанатын "Қасиетті кітапты зерттеушілер қауымдары" тобына "Тәуелсіз Қасиетті кітапты зерттеушілер", "Бекем тұрып Қасиетті кітапты зерттеушілер" және "Таңғы Қасиетті кітапты зерттеушілер" кіреді. Қауымдар дербес болып табылады және міндетті түрде басқа қауымдармен байланыста болмауы мүмкін, бірақ көбі байланыста болады. "Таңғы" зерттеушілердің ұжымдық тобы "Қүзет мұнарасы қоғамынан" бөлек, Қасиетті кітапты зерттеушілер қозғалысының ең ірі бөлігін құрайды.

Пасторальдық Киелі кітап институты

1918 жылы бұрынғы директорлар Күзет мұнарасы қоғамынан тәуелсіз алғашқы Киелі кітап зерттеушілерінің конгресін өткізді. Бірнеше айдан кейін өткен екінші конгресте бейресми Пасторлық Киелі кітап институты құрылды. Институт "Мәсіхтің Патшалығының жаршысы" журналын шығара бастады, оның редакторы Рэндолф Э. Стритер болды. Редакциялық комиссия журналды қысқартылған көлемде шығаруды және Расселдің "Киелі кітаптарды зерттеу" атты алты томдық еңбегі сияқты Киелі кітап зерттеушілері қозғалысының басқа да әдебиеттерін қайта жариялауды жалғастыруда.

" Киелі кітап зерттеушілерінің қауымы "

1918 жылдың желтоқсан айында Чарльз И. Хирд және басқалар Рутерфордтың соғыс облигацияларын сатып алуға деген немқұрайлылығын Расселдің бейбітшілдік тұжырымдамаларын бұрмалау деп есептеді және бұл Құдай сөзіне қайшы келеді деп санады. Осының нәтижесінде олар Орегон штатының Портленд қаласында "Тұғыр тұрушы" (Білімділер қауымдастығы) атты қауымдастық құрды. Бұл атау Рассел жақтаған соғысқа қатысты принциптерде "тұғыр тұру" шешімінен туындады. Қатысушылар саны кеми, ақырында топ таратылды. 1923 жылы Джон А. Хердерсен мен К.Д. МакКрей "Илияс дауысы" қоғамын құрды. Олар уағыздау және бейбітшілдік қозғалысындағы белсенділіктерімен ерекше көзге түсті.

" Таң " Киелі кітап зерттеушілерінің қауымдастығы

1928 жылы Клейтон Дж. Вудворттың туысы Норман Вудворт радио қызметін басқарғаннан кейін «Күзет мұнарасы» қоғамынан шығып кетті. Вудворт «Фрэнк пен Эрнест» атты тәуелсіз Библия зерттеушілерінің радио бағдарламасын жасады. Бруклиндегі Библия зерттеушілерінің қауымы қаржылай қолдау көрсетті және радио хабарларын тарату 1980 жылдарға дейін жалғасты. 1929 жылы радио Питтсбургте Рассел қолданған ескі Библия үйінде өткен Библия зерттеушілерінің бірінші жылдық қайта кездесу конгресін демеушілік етті. 1931 жылы Вудворт және басқалар «Күзет мұнарасы» қоғамы 1927 жылы ресми түрде тоқтатқан «Жазулар зерттеулерін» қайта басып шығару үшін «Таң» Библия зерттеушілерінің қауымдастығын құрды. «Таң» қауымы радио бағдарламасына қызығушылық танытқандарға үгіт жұмысын жүргізу үшін «Радиоэхо» атты кітапша шығарды. Кітапша көп ұзамай 16 беттік журналға айналып, «Таң – Христостың келуін жариялаушы» деп аталды, оны олар радио, теледидар және интернет радио бағдарламаларымен қатар қазірге дейін шығарып келеді. Қазіргі таңда бұл топ Ломбардтағы Берея Библия зерттеушілерінің шіркеуі деп белгілі.

Халықаралық христиандық тәрбиелеу қызметі

1928 жылы Коннектикут штатының Хартфорд қаласындағы Итальяндық Киелі кітап зерттеушілер қауымдастығы Күзет мұнарасы қоғамын қолдауын кері тартып, атын "Мыңжылдық Киелі кітап зерттеушілер шіркеуі" немесе "Христиандық мыңжылдық қауымдастығы" деп өзгертті, кейіннен "Христиандық шәкірттік қызметі" деп атала бастады. Олар Расселдің көптеген жазбаларын жаңылыс деп санады. Қазір Нью-Джерси штатында орналасқан бұл топ "Еркін Киелі кітап зерттеушілер" деп танылады және 1940 жылдан бері "Жаңа жаратылыс" журналын шығарып келеді. 1955 жылы Күзет мұнарасы қоғамы Рутерфордтың басшылығымен қоғамнан қол үзгендерді Матай 24:48–51 аяттарындағы "жаман құл" деп жариялады. Күзет мұнарасы қоғамы 2013 жылы бұл көзқарастан ресми түрде бас тартып, "жаман құл" ұғымын "адал құлға" берілген ескерту ретінде қайта қарастырды. Бүгінгі әдебиеттерінде Киелі кітап зерттеушілерді тек өз діни ағымының бұрынғы атауы ретінде көрсетеді, басқа Киелі кітап зерттеушілер топтарының бар екенін мойындамайды. Ехоба куәгерлерінің мәліметінше, бүкіл әлем бойынша жамағаттарының саны шамамен және Мәсіхтің өлімін еске алу кешіне қатысушылардың саны шамамен құрайды.

Лайықтар үйі миссионерлік қозғалысы

Пол С. Л. Джонсон 1919 жылы "Жай адамдардың үй миссионерлік қозғалысын" құрды. Джонсонның 1950 жылы қайтыс болуы оның Құдай таңдаған ұстаз рөліне байланысты ішкі дауға әкелді және мысалы, "Epiphany Bible Students Association" және "Laodicean Home Missionary Movement" сияқты жаңа бөлінген топтардың пайда болуына себеп болды. Джонсон Құдайдың Расселдің рухани жаңғыртылатын мұрагері ретінде өзін тағайындағанына, Аян кітабының 7-тарауындағы 144 000-ның соңғы мүшесі екеніне және христиан имандыларының көктегі өлместік сыйлығына қол жеткізу үміті оның өлімінен кейін тоқтатылатынына сенді. Оның серігі және ізбасары Реймонд Джоли, керісінше, Аян кітабының 7-тарауындағы "үлкен көпшіліктің" соңғы мүшесі екенін үйретті. Джолидің қайтыс болуынан кейін, қауымның қалған мүшелері Құдайдың патшалығында әлемді басқару және оқыту үшін Құдай қайта тірілтетін ежелгі еврей пайғамбарларының серіктестері ретінде "қазіргі қадірлілер" деп аталатын топ ретінде кемелді жерде өмір сүретіндеріне сене бастады.

Адамның достары

1898 жылдан бастап Швейцариядағы «Күзет мұнарасы» қоғамы филиалының басқарушысы болған Александр Фрейтаг Расселдің үйретіктерімен келіспеушілікке түсті. Ол 1917 жылы «Күзет мұнарасы» қоғамының баспа машиналарын пайдаланып, өзінің пікірлерін жариялай бастады, ал 1919 жылы Рутерфорд оны «Күзет мұнарасы» қоғамынан қуды. 1920 жылы Фрейтаг «Жаратқанның періштесі» атты Библия және трактат қоғамын, сондай-ақ «Адамның достарының қайырымдылық жиналысы» және «Құдай Патшалығы шіркеуі» деп белгілі болған ұйымды құрды. Ол екі журнал шығарды: ай сайын жарияланатын «Әділеттілік билігінің бақылаушысы» және апта сайын шығатын «Баршаға арналған хабар».

Кітавала

1907 жылы Джозеф Бут Африкадағы жергілікті уағыздаушыларға Чарлз Тейз Расселлдің үйретіктерін таныстырды, олар Расселлдің әдебиеттерін «Күзет мұнарасы» қоғамының бақылауынсыз пайдаланды, нәтижесінде әртүрлі тәуелсіз «Күзет мұнарасы қозғалыстары» құрылды. Бұл 1920 жылдары Китавала қозғалысының пайда болуын қамтиды. Олар жиналыс орындарына ағылшын тілінде «Watch Tower» деген жазу іліп, кейіннен көптеген адамдар оларды Ехоба куәгерлерімен жаңылыстырып білуіне себеп болды. 1930 жылдары «Күзет мұнарасы» қоғамының араласуымен кейбір мүшелері Ехоба куәгерлеріне қосылды, бірақ көптегендері тәуелсіздіктерін сақтап қалды. Бұл топ Бурунди, Конго Демократиялық Республикасы және Танзанияда таралды. Ангола, Малави және Мозамбикте де осы сияқты «Күзет мұнарасы қозғалыстары» пайда болды.