Уильям Миллер және оның жақтастары қозғалысы

Кіріспе

Уильям Миллердің негізін қалаған христиан қозғалысы, Уильям Миллердің ізбасарлары.

Миллершілер – Уильям Миллердің ілімдерін ұстанған адамдар. 1831 жылы ол алғаш рет Иса Мәсіхтің екінші келуінің шамамен 1843-1844 жылдары болады деген сенімін жариялады. Екінші Ұлы ояну дәуірінде оның ілімдері кеңінен таралып, үлкен танымалдылыққа ие болды, нәтижесінде Ұлы көңілі қалу оқиғасы болды.

Шығу тегі

Миллер Нью-Йорк штатының солтүстік-шығысында тұратын өнімді фермер, баптист шіркеуінің діндар уағыздаушысы және Киелі кітапты зерттеуші еді. Ол Даниялдың пайғамбарлықтарының, әсіресе Даниял 8:14 («Мың екі жүз отыз күнге дейін; содан кейін киелі орын тазартылады») пайғамбарлығының символдық мағынасын зерттеуге жылдар жұмсады. Миллер киелі орынның тазартылуы – Мәсіхтің екінші келуінде Жердің отпен қырылуын білдіреді деп сенді. Пайғамбарлықты түсіндірудің жыл-күн әдісін қолданып, Миллер 2300 күндік кезең б.з.д. 457 жылы Персия патшасы Артаксеркс I-нің Иерусалимді қайта құру жөніндегі жарлығымен басталғанына көз жеткізді. Осы кезеңнің шамамен 1843 жылы аяқталуы есептелді. 1822 жылдың қыркүйегінде Миллер өзінің қорытындыларын жиырма тармақтан тұратын құжатта ресми түрде жариялады, оның 15-тармағында: «Мен Иса Мәсіхтің екінші келуі жақын, тіпті есік алдында, тіпті жиырма бір жыл ішінде, 1843 жылы немесе одан бұрын болады деп сенемін» делінген. Миллер өзінің лекцияларын 1833 жылдың тамыз айының бірінші күні, үйінен шамамен 16 шақырым қашықтықта орналасқан Нью-Йорк штатының Вашингтон округіне қарасты Дрезден ауылында бастағанын айтады. Алайда, Сильвестр Блис атап көрсеткендей, «Бұл мақала 1845 жылы жарық көрген. Оның хаттарын зерттегенде, ол лекцияларын 1831 жылдың тамызында бастағаны анықталды. Демек, бұл күн баспагердің қатесі немесе Миллер мырзаның есте сақтауындағы қате болуы мүмкін». 1834 жылы көптеген адамдардан келіп түскен мәліметтерге жауап беру және сапарлап уағыз айтуға шақыруларға жеке өзі жауап бере алмағандықтан, Миллер өзінің іліміне шолу жасап, «64 беттік кішкентай трактат» түрінде жариялады. Ол оларды «көпшілігін ақысыз таратып, сұрау хаттарына жауап ретінде және мен бара алмайтын жерлерге жіберді».

Ұлттық қозғалыс

1840 жылдан бастап Миллершілдік "жайсыз, аймақтық қозғалыстан ұлттық науқанға" айналды. Бұл өзгерістің басты тұлғасы Джошуа Вон Хаймс болды – Бостон қаласындағы Шардон-стрит шіркеуінің пасторы және баспагер. Хаймс Миллердің идеяларын 1842 жылға дейін толық қабылдамаса да, оларды жариялау үшін екі апта сайын шығатын "Уақыт белгілері" газетін құрды. Бірінші саны 1840 жылдың 28 ақпанында жарық көрді, оның редакторы Хаймс болды. Ол бүгінге дейін жетінші күндік адвентистер шіркеуімен ай сайынғы евангелистік журнал ретінде сол атаумен шығарылуда. Миллершілдердің сенімдерінің жылдам және кең таралуына мерзімді әдебиет те үлкен үлес қосты. "Осы қозғалыстың табысына басты себеп – баспаның күші болды". Бостон негізделген "Уақыт белгілерінен" басқа, Миллершіл газеттері көптеген қалаларда, соның ішінде Нью-Йорк, Филадельфия, Рочестер, Кливленд және Монреаль, Квебек қалаларында жарық көрді. Ұлы көңілі толуға дейінгі кезеңде кем дегенде 48 Миллершіл мерзімді басылым таратылды. Дегенмен, олардың көпшілігі өте аз ғасыр өмір сүрді – Миллершілдердің уағыздық науқаны жаңа аймаққа кірген сайын жаңа газет ашылды. Географиялық орналасуға негізделген басылымдардан басқа, Миллершілдер әртүрлі топтарға бағытталған түрлі қағаздарды шығарды. "Сион қыздарына арналған Жаңа келу туралы хабар" 1844 жылдың мамыр айында алғаш рет жарық көрді. "Advent Shield" Бостонда жарық көрген және Джошуа Вон Хаймс, Сильвестр Блис және Аполлос Хейл редакциялаған академиялық бағытталған қағаз болды. Оның мақсаты – «дошмандардың шабуылдарынан ілімді қорғау, қарсыластардың Киелі кітапқа қайшы келетін ұстанымдарын көрсету және шындықты қабылдауға дайын адамдарға жеткізу» болды. Тек үш саны шығарылды: 1844 жылдың мамыр айында, 1845 жылдың қаңтарында және 1845 жылдың сәуірінде соңғы саны; бұл Миллершіл қағаздарының ең үлкені болды, алғашқы екі санының әрқайсысында 144 бет, ал соңғы санында 250 бет болды. Мәсіхтің күтілетін оралуының күндері жақындаған сайын, Миллершілдердің баспалары көбейді. 1843 жылдың мамыр айында әр апта сайын таратылатын 21 000 дана әртүрлі Миллершіл газеттері басылып шығарылды. 1843 жылдың сәуір айына дейінгі бес ай ішінде Нью-Йоркте ғана 600 000 дана түрлі басылым таратылды. 1843 жылдың желтоқсан айында Хаймс бір миллион трактат басып шығаруды ұсынды, ал 1844 жылдың мамыр айында ол Миллершілдердің бес миллион данасы таратылғанын хабарлады. Рут Алден Доан 1840-1847 жылдар аралығында Миллершіл "Уақыт белгілері" журналына хаттар жібергендердің географиялық таралуын зерттеді. Оның айтуынша, Нью-Йорк штатынан келген 131 тілші ең көп санды құрады. Вермонт тағы 107 адамды, ал Жаңа Англия (Вермонттан басқа) тағы 279 адамды қамтамасыз етті. Осы аймақтардан тыс жерлерде өкілдік аз болды: Нью-Джерси, Пенсильвания, Делавэр және Мэриленд штаттарында 23 адам; батыстан тек 65 адам, оның ішінде Огайодан 20 адам; және оңтүстік штаттардан тек 10 адам. Миллердің ізбасарларының көпшілігі жергілікті тұрғындар болған сияқты, бірақ оның хабары жергілікті аймақпен ғана шектелмеді, тіпті АҚШ-пен де шектелмеді. Миллер кем дегенде үш рет Канаданың шығыс аймақтарында уағыз айтты: 1835, 1838 және 1840 жылдары. Ол сол жерде көптеген адамдармен араласып, жергілікті дін қызметкерлерінің қолдауын алды. Канадада кем дегенде бес Миллершіл газет жарық көрді: Шербрукте 1843 жылдың қаңтарынан бастап басылған "Адал күзетші"; Монреальде 1843 жылдың маусым айынан бастап басылған ықпалды "Илияның дауысы"; 1844 жылы Сент-Томас қаласында қысқа уақытқа созылған "Шіркеу үміті"; Гамильтон қаласында 1844 жылдың ортасынан бастап басылған "Міне, ол келеді" және Торонтода "Күйеу жігітінің хабаршысы". Америка Құрама Штаттарына екінші рет келу туралы хабарды естіген көптеген саяхатшылар немесе эмигранттар уағыздау үшін өз аудандарына оралды. 1841 жылдан бастап Миллершілдердің уағызшылары Ұлыбританияда пайда болды, бірақ ол өзі ешқашан сонда бармады. Миллер мен Хаймс Ұлыбританиядағы ізденушілер мен уағызшыларға әдебиеттер жеткізу үшін 1000 долларға жуық қаржы жұмсағанмен, «Ливерпуль, Бристоль және басқа порттарда Миллершілдердің жергілікті ізашарлары Миллердің еңбектерін және адвентистік журналдарды американдық кеме басшылары мен саудагерлерден қарыз алып отырғаны дәлелденген». Импортталған американдық әдебиетті пайдаланумен қатар, Ұлыбританияда екі Миллершіл газет жергілікті деңгейде жарық көрді: Бристольдегі Екінші Адвенттік жаршысы және Ливерпульдегі Британдық түн ортасында. Миллершіл хабар Австралияға канадалық "Илияның дауысы" газеті арқылы келді. Томас Плейфорд Аделаидада тұрып, осы хабарды қабылдады. Плейфорд Австралияда Миллершіл хабарын таратып, тіпті өзінің уағыздарының кітабын жариялады: «Иса Мәсіхтің екінші келуі туралы сөздер». Плейфордтың уағыздары көптеген жаңа мүмінге әкелді. Ағылшын Миллершілдерінің бірі, Джеймс Уильям Бонхам, Ван Дименнің жеріне (қазіргі Тасмания) "Түн ортасында" газетінің даналарын жіберген, бірақ олардың қандай әсер еткені туралы ешқандай жазба қалмаған. Ұқсас жағдайда, Норвегия мен Чилиде де жаңа мүміндер пайда болды. 1843 жылдың 12 қазанында "Түн ортасында" газетінде жарияланған хатта, Калоа қаласынан (қазіргі Гавайи) келген О. С. Бернхам деген әйел өзінің күйеуімен бірге Миллершіл хабарын қабылдап, кішкентай сенушілер тобымен бірге құдайға табынуда екендерін мәлімдеді. Қолдаушыларының өтінішіне қарамастан, Миллер екінші келудің нақты күнін жеке өзі белгілемеді. Дегенмен, олардың өтініштеріне жауап ретінде ол уақытты 1843 жылдың 21 наурызы мен 1844 жылдың 21 наурызы аралығына дейін шектеді: «Менің қағидаларым қысқаша айтқанда, Иса Мәсіх осы жерге қайта оралып, барлық қасиеттілермен бірге оны тазартады және иеленеді, 1843 жылдың 21 наурызы мен 1844 жылдың 21 наурызы аралығында». 1844 жылдың 21 наурызы ешқандай оқиғасыз өтті, және Миллершілдердің көпшілігі сенімін сақтап қалды. 25 наурызда Миллер Хаймсқа: «Мен әлі де Құдайды күтіп тұрмын. Мен есептеген уақыт толып қалды, және Мен әр сәтте құдайдың көктен түсетінін көремін деп күтемін. Менде енді осы жарқын үміттен басқа ештеңе жоқ» деп жазды. Джордж Р. Найттың айтуынша, қозғалыстың сақталуының себебі Миллершілдердің лидерлері «уақытқа қатысты икемді болғандықтарында» болды. Олар өз есептеулерінде шағын қателерге және тіпті кейбір тарихи даталарында да қателіктерге мүмкіндік берді. Шындығында, Миллер өзі 1844 жылдың 28 ақпанында: «Егер Мәсіх күткеніміздей келсе, біз жақын арада жеңіс әнін шырқаймыз; егер келмесе, оның келуіне дейін қараймыз, дұға етейміз және уағыз айтамыз, өйткені біздің уақытымыз және барлық пайғамбарлық күндері толады» деп жазған. Бұдан әрі талқылаулар мен зерттеулер нәтижесінде жаңа дата – 1844 жылдың 18 сәуірі, яғни Раббилік емес, Караиттық еврей календарына негізделген күнді қабылдауға әкелді. Бұрынғы дата сияқты, 18 сәуір де Мәсіхтің оралуымен аяқталмады. Тағы да зерттеулер жүргізілгеннен кейін Миллершілдер «күту уақытына» кіргендерін түсінді, яғни Мәсіхтің соңғы оралуынан бұрын күту уақыты. Осы сенім Миллершілдерді 1844 жылдың мамыр айынан шілде айына дейін сақтап тұрды. Дегенмен, Найттың айтуынша, бұл кезең Миллершілдердің уағыздарында «жайлыққа» ұшырады, тіпті Миллершілдердің өзінің сенімділігі де азайды. 1844 жылдың тамыз айында Нью-Гэмпшир штатының Эксетер қаласында өткен лагерьде Самуэль С. Сноу жерді дірілдеткен хабарлама жасады – «жетінші ай» хабары немесе «шынайы түн ортасындағы айғай». Құбылалық типтерге негізделген күрделі талқылауда Сноу өзінің қорытындысын жасады (әлі де Даниэль кітабының 8:14 аятындағы 2300 күндік болжамға негізделген), Мәсіх 1844 жылдың жетінші айының он күнінде оралады деп мәлімдеді. Тағы да Караиттық еврей календарын пайдалана отырып, бұл дата 1844 жылдың 22 қазаны болды. Бұл «жетінші ай» хабары Миллершілдердің тәжірибесінде бұрын-соңды болмаған жылдамдықпен тарады.

From 1840 onward, Millerism was transformed from an "obscure, regional movement into a national campaign." The key figure in this transformation was Joshua Vaughan Himes—the pastor of Chardon Street Chapel in Boston, and a publisher. Though Himes did not fully accept Miller's ideas until 1842, he established the fortnightly paper Signs of the Times to publicize them. The first edition was published on February 28, 1840, with Himes as editor. It continues to be published by the Seventh day Adventist Church as a monthly evangelistic magazine under the same name. Periodical literature played a part in the rapid and widespread dissemination of Millerite beliefs. "From first to last the power of the press, in this particular form, was one of the foremost factors in the success of this now vigorous, expanding movement." In addition to the Signs of the Times based in Boston, Millerite papers were published in numerous cities including New York City, Philadelphia, Rochester, Cleveland, and Montreal, Quebec. There were at least 48 Millerite periodicals that circulated in the period leading up to the Great Disappointment. The majority of these, however, were quite short lived—often a new paper was started whenever a Millerite evangelistic campaign entered a new area. As well as publications based on geography, the Millerites issued various papers targeting different groups. The Advent Message to the Daughters of Zion focused on female readers, and was first published in May 1844. The Advent Shield was a more academically orientated paper published in Boston and edited by Joshua Vaughan Himes, Sylvester Bliss, and Apollos Hale. Its announced purpose was to "defend the doctrine from the attacks of the enemies, to exhibit the unscriptural position of the opponents, and furnish the truth to those who were ready to receive it." While only three issues were produced: in May 1844, January 1845, and a final issue in April 1845; it was the largest of the Millerite papers, the first two issues each having 144 pages, and the final having 250. As the various dates of Christ's predicted return approached, Millerite publishing increased. In May 1843, 21,000 copies of the various Millerite papers were published for distribution each week. In New York alone, in the five month period ending April 1843, 600,000 copies of various publications were distributed. In December 1843, Himes proposed the publication of one million tracts, while in May 1844, he announced that five million copies of Millerite publications had been distributed up to that time. Ruth Alden Doan examined the geographical distribution of correspondents to the Millerite periodical Signs of the Times from 1840 to 1847. Out of a total of 615 correspondents, she found that the 131 correspondents from New York State provided the largest group. Vermont provided another 107, with New England (excluding Vermont) accounting for a further 279. Outside of these areas, representation was sparse: 23 in New Jersey, Pennsylvania, Delaware and Maryland combined; just 65 from the west—including 20 from Ohio; and only 10 from the Southern States. While it seems then, that the vast majority of Miller’s followers were of local origin, his message was not limited to his local area—nor even to the United States. Miller preached across the border in Canada’s Eastern Townships on at least three occasions: in 1835, 1838 and 1840. He made a number of converts there and gained the support of some of the local clergy. At least five Millerite papers were published in Canada: the Faithful Watchman—published in Sherbrooke from January 1843; the influential Voice of Elijah, published in Montreal from June 1843; the short lived Hope of the Church in St. Thomas in 1844; Behold, He Cometh in Hamilton, and the Bridegroom's Herald in Toronto, both from mid 1844. Many travelers or emigrants to the United States who had heard the Second Advent message there returned to their home districts to preach. From 1841, Millerite evangelists appeared in Great Britain, also, though he never travelled there himself. In addition to the nearly $1,000 that Miller and Himes spent supplying literature to enquirers and evangelists in Great Britain, "there is evidence that [in Liverpool, Bristol, and other ports] local Millerite pioneers borrowed copies of Miller's works and Adventist magazines from visiting American sea captains and merchants." As well as using imported American literature, two Millerite papers were published locally in Great Britain: the Second Advent Harbinger in Bristol, and the British Midnight Cry in Liverpool. The Millerite message entered Australia through the Canadian paper Voice of Elijah. Thomas Playford, living in Adelaide, was converted thus. Playford spread the Millerite message in Australia, even publishing a book of his sermons: Discourses on the Second Advent of Jesus Christ. Playford’s preaching apparently resulted in a number of converts. An English Millerite, James William Bonham, apparently sent copies of The Midnight Cry to Van Diemen’s Land (now Tasmania), though no record remains of their effect. In a similar manner, converts were made in Norway and Chile. A letter published in The Midnight Cry of October 12, 1843, from a Mrs. O. S. Burnham of Kaloa, the Sandwich Islands, (now Hawaii) stated that she and her husband had accepted the Millerite message and were worshipping with a small company of believers. Despite the urging of his supporters, Miller never personally set an exact date for the expected Second Advent. However, in response to their urgings he did narrow the time period to sometime in the year 1843, stating: "My principles in brief, are, that Jesus Christ will come again to this earth, cleanse, purify, and take possession of the same, with all the saints, sometime between March 21, 1843 and March 21, 1844" March 21, 1844 passed without incident, and the majority of Millerites maintained their faith. On March 25, Miller wrote to Himes, "I am still looking for the Dear Savior The time, as I have calculated it, is now filled up; and I expect every moment to see the Savior descend from heaven. I have now nothing to look for but this glorious hope." As George R. Knight states, the movement's survival was a result of the fact that, "the Millerite leaders had been ‘soft’ on the time They allowed for the possibility of small errors in their calculations and even in some of their historic dates." In fact, on February 28, Miller himself had written, "If Christ comes, as we expect, we will sing the song of victory soon; if not, we will watch, and pray, and preach until he comes, for soon our time, and all prophetic days, will have been filled." Further discussion and study resulted in the brief adoption of a new date—April 18, 1844, one based on the Karaite Jewish calendar (as opposed to the Rabbinic calendar). Like the previous date, April 18 passed without Christ's return. More study led the Millerites to believe that they had entered the "tarrying time"—a time of waiting after which Christ would finally return. This belief sustained the Millerites through the months of May to July 1844. As Knight notes however, this period represented a "flatness in Millerite evangelism," when even the Millerite preachers must have experienced diminished certainty. In August 1844 at a camp meeting in Exeter, New Hampshire, everything changed when Samuel S. Snow presented a message of earth shattering proportions—what became known as the "seventh month" message or the "true midnight cry." In a complex discussion based on scriptural typology, Snow presented his conclusion (still based on the 2,300 day prophecy in Daniel 8:14), that Christ would return on, "the tenth day of the seventh month of the present year, 1844." Again using the calendar of the Karaite Jews, this date was determined to be October 22, 1844. This "seventh month message" "spread with a rapidity unparalleled in the Millerite experience" amongst the general population. The situation caught many of the established leaders—including Himes and Miller himself, by surprise. Knight reports that, "There is no evidence that any of the foremost Millerite preachers accepted this grass roots development until late September. Most did not accept it until early October."

Өте өкінішті

1844 жылғы 22 қазанда Исаның қайта оралуы күтілген күн, Миллершілерді көңілі қалдырып, басқа күндей аяқталды. Миллершілдердің жетекшілері де, олардың ізбасарлары да, көбінесе, шатасып, көңілі тоңды. Жауаптар әртүрлі болды: кейбір Миллершілер Мәсіхтің қайта оралуын күн сайын күтті, ал енді біреулері сәуір, шілде және 1845 жылғы қазан айы сияқты басқа да күндерді болжады. Кейбіреулер әлемнің жетінші мыңжылдыққа, «Ұлы демалыс күніне» енгенін және сондықтан құтқарылғандар жұмыс істемеуі керек деп ойлады. Тағы басқалары Исаның Марк 10:15-тегі сөздеріне сүйене отырып, бала сияқты мінез-құлық танытты: «Расында, сендерге айтамын, кім Құдайдың Патшалығын бала сияқты қабылдамаса, ол оған кіре алмайды». О.Д. Пикандс Аян 14:14–16-ны пайдаланып, Мәсіхтің ақ бұлттың үстінде отырғанын және оған дұға ету қажеттігін үйретті. Ал кейбіреулері мүлдем сенімдерінен бас тартып, өмірлерін жаңадан бастауға тырысты. Жүздеген адамдар Иса Мәсіхтің ана Энн Ли тұлғасында екінші рет келгенін сенетін Шейкерлер қатарына қосылды. «Адвент» қозғалысының ең үлкен әсері Огайо штатындағы Юнион Виллидж және Уайтвотер, Массачусетс штатындағы Гарвард және Нью-Гэмпшир штатындағы Кентерберидегі Шейкерлер ауылдарына тиді. Кейбіреулері өмірінің соңына дейін Шейкер болып қалды, ал енді біреулері қысқа уақыттан кейін кетіп қалды.

Доктрина

Миллеролиттер бастапқыда түрлі конфессиялардың өкілдерін қамтыды, әсіресе баптист, пресвитериан, методист және Кэмпбеллит шіркеулерінен шыққандар, бірақ Ұлы көңілі қашудан кейін ғана жеке конфессиялар құрылды. Оларды Иса Мәсіхтің жақын арада қайта оралуына – Екінші Келуіне сену біріктірді. 1844 жылдың 22 қазанындағы Ұлы көңілі қашудан кейін, бұрын біріккен Миллеролиттердің арасында сенімдер туралы пікірталастар басталып, жарылысқа әкелді. Дунтон Албани конференциясы кезінде Миллеролиттер талқылаған төрт негізгі даулы доктрина болғанын атап көрсетті: яһудилерге қатысты Киелі кітаптағы болжамдар. Миллеролиттердің көпшілігі бұл болжамдардың рухани мағынада орындалатынына сенді, ал Джозеф Марш басқарған «Жаңа дәуір» адвентистері Мәсіх қайта келмес бұрын яһудилердің Палестинаға нақты, физикалық түрде оралатынына сенді. Албани конференциясында шартты өлместік талқыланбады, бірақ одан кейін көп ұзамай дау тудырды. Сенбі күнін сақтау доктринасы Албани конференцияларында пікірталас тудырған мәселелердің бірі болды. Албани конференциясына қатысушылар жетінші күнді діни демалыс күні деп мойындамады және «яһуди мифтерімен және адамның бұйрықтарымен араласпау, себебі олар шындықтан бұрылады» деген қаулы қабылдады. Миллеролиттер арасында сенбі күнін сақтаушылар азшылықты құрады, бірақ Томас Пребл осы тақырыпта трактат жариялағаннан кейін бұл доктринаға қызығушылық арта түсті. «Бірінші күннің орнына жетінші күнді сенбі ретінде сақтау керектігін көрсететін трактат» атты трактат Миллердің ізбасарлары арасында кеңінен таралды. 22 қазандағы көңілі қашудан кейін күнәкарлардың құтқарылуының мүмкіндігі туралы көп пікірталас болды. Бұл мүмкіндікті жоққа шығаратын доктрина «жабық есік» деп аталды. Миллер өзі қысқа уақытқа осы пікірге сенеді, бірақ кейіннен одан бас тарды және оны жоққа шығарды.

Ықпал

Киелі кітап зерттеушілерінің қозғалысының бастапқы кезеңдері (19 ғасырдың екінші жартысының басында) Миллершілер қозғалысымен байланысты болды. Чарлз Тейз Расселл кейінірек: "Мен адвентистерге де, басқа да дінге жататын топтарға да міндеттімін деп мойындаймын", - деді. Осыған байланысты, Киелі кітап зерттеушілерінің қозғалысына адвентистердің тамырлары әсер еткенімен, ол Миллершілдік қозғалысынан тумаған. Бахаи дінінің жақтастары да Миллердің Мәсіхтің қайта оралу уақытын талдауын құрметтейді. Уильям Миллердің Даниял кітабының 8-таравындағы 2300 күндік болжамды талдауының Бахаи түсінігімен қалай сәйкес келетінін толығырақ білу үшін "Күн-жыл" қағидасын қараңыз. Бахаилер Уильям Миллердің Мәсіхтің қайда және қалай қайта оралатындығы туралы түсінігі дұрыс болмағанын, бірақ оның уақытты есептеуі толығымен дұрыс болды деп санайды. Осы қозғалыстан көптеген адвентистік секталар пайда болды, оның ішінде Жетінші күндік адвентистер де бар.

Тарихнама

Батлер, Джонатан М. "Жетінші күндік адвентистер тарихнамасы: дамып келе жатқан сала". Шіркеу тарихы 87.1 (2018): 149–166. МакАртур, Бенжамин. "Мыңжылдық қызу". Америка тарихына шолу 24.3 (1996): 369–382. онлайн