Кіріспе
Триас кезеңінің соңғы жасы – Ретиан триас кезеңінің соңғы жасы (геохронологияда) немесе триас жүйесінің жоғарғы сатысы (хроностратиграфияда). Оған дейін Нориан, ал одан кейін Юраның төменгі сатысы – Хеттангі келді. Ретианның негізінде ресми GSSP жоқ, бірақ үміткер учаскелеріне Австриядағы Штайнбергкогель (2007 жылдан бері) және Италиядағы Пигнола Абриола (2016 жылдан бері) кіреді. Ретианның соңы (және оның үстіндегі Хеттангі кезеңінің негізі) жақсы анықталған. Қазіргі ICS (Стратиграфия жөніндегі халықаралық комиссия) жүйесіне сәйкес, Ретиан шамамен 0,2 млн жыл бұрын аяқталды. 2010 жылы Ретианның негізі (яғни Нориан-Ретиан шекарасы) теңіз кондонты *Misikella posthernsteini*-нің алғашқы пайда болуына сәйкес анықталуға дауыс берілді. Соңғы кезде Перудың екі қабатты моллюскілерінің жойылуының радиометриялық жасы және Пигнола Абриола GSSP үміткерінің магнитостратиграфиясы арқылы «қысқа Ретиан» гипотезасының кейбір аспектілері қайта қарастырылды. Бұл зерттеулер Ретианның негізі шамамен 205,5 млн жыл бұрын болғанын көрсетеді. Риго және авторлар (2020) осы үлгіні жақын орналасқан Волтурино және Мадонна дель Сирино учаскелерінде, сондай-ақ Грекияның Кастелли учаскесінде тапты. Олар оны Шығыс Панталасса шөгінділерінде (Британдық Колумбияның Кеннекотт нүктесі және Невада штатының Нью-Йорк каньоны) және Батыс Панталасса шөгінділерінде (Австралияның Вомбат және солтүстік Карнарвон алаптары және Жаңа Зеландияның Киритехере учаскесі) де тапты. Бұл аммониттерге, екі қабатты моллюскілерге, кондонттарға және радиолярияларға ауыр зиян келтірген Нориан-Ретианның жойылуына себеп болған оқиғамен байланысты деп есептеледі. Нориан-Ретианның жойылуы Аляскадағы Ангаючам үлкен магмалық провинциясының жарылуынан немесе Франциядағы Рошешуар әсер ету құрылымына жауапты астероидтан туындаған болуы мүмкін. Дегенмен, бұл геологиялық оқиғалардың күні және олардың тіршілікке тигізген әсері әлі де белгісіз. Rigo et al. (2015) Италияның оңтүстігіндегі Пигнола Абриола учаскесін ұсынғанға дейін екінші ресми GSSP үміткері ұсынылмады. Бұл Нориан-Ретианның *Calcari con Selce* («Шоқты тас») формациясы, есімдері жақын орналасқан екі қаланың атынан алынған. Онда кондонттардың әртүрлі жиынтығы (соның ішінде *Misikella hernsteini posthernsteini* морфоклині) және айқын радиоляриялық аймақтар сақталған.
The Rhaetian is the latest age of the Triassic Period (in geochronology) or the uppermost stage of the Triassic System (in chronostratigraphy). It was preceded by the Norian and succeeded by the Hettangian (the lowermost stage or earliest age of the Jurassic). The base of the Rhaetian lacks a formal GSSP, though candidate sections include Steinbergkogel in Austria (since 2007) and Pignola Abriola in Italy (since 2016). The end of the Rhaetian (and the base of the overlying Hettangian Stage) is more well defined. According to the current ICS (International Commission on Stratigraphy) system, the Rhaetian ended ± 0.2 Ma (million years ago). In 2010, the base of the Rhaetian (i. e. the Norian Rhaetian boundary) was voted to be defined based on the first appearance of Misikella posthernsteini, a marine conodont. Most recently, aspects of the "short Rhaetian" hypothesis have been revived by radiometric dating of Peruvian bivalve extinctions and magnetostratigraphy at the Pignola Abriola GSSP candidate. These studies suggest that the base of the Rhaetian was close to 205.5 Ma. Rigo et al. (2020) found this same pattern in the nearby Mt Volturino and Madonna del Sirino sections, as well as the Kastelli section of Greece. They also found it in East Panthalassan sediments (Kennecott Point of British Columbia and New York Canyon of Nevada) and West Panthalassan sediments (Wombat and northern Carnarvon Basins of Australia and the Kiritehere section of New Zealand). It was construed to be related to the same event responsible for the Norian Rhaetian extinction, which heavily impacted ammonoids, bivalves, conodonts, and radiolarians. The Norian Rhaetian extinction may have been caused by the eruption of the Angayucham large igneous province in Alaska, or the asteroid responsible for the Rochechouart impact structure in France. However, the dating of these geological events and their effects on life are uncertain at best. A second formal GSSP candidate was not provided until Rigo et al. (2015) proposed the Pignola Abriola section of southern Italy. This is a sequence of the Norian Rhaetian Calcari con Selce ("Cherty limestone") Formation named after two nearby towns. It preserves a diverse array of conodonts (including the Misikella hernsteini posthernsteini morphocline) as well as pronounced radiolarian zones.
Нориан-Ретиан шекарасы: "қысқа ретиан" гипотезалары
Галлет және басқалар (2007) Түркиядан алынған Оюклу қимасына сүйене отырып, "қысқа реттік" (реттік 5 миллион жылдан кем сақталған) болжамын қолдады. Бұл қима көбінесе қалыпты полярлыққа ие болды және екі мүмкін норий-реттік шекараны көрсетті (өйткені реттіктің анықтамалық биостратиграфиясы сол кезде толық шешілмеген еді). Мисикелла постхернштейнидің пайда болуына негізделген шекара Оюклу қимасының төменгі бөлігіндегі кері полярлық (B−) бөлімде анықталды. Epigondolella bidentata-ның жоғалуына негізделген шекара G+ магнитозонында орналасты, ол бірнеше маңызды қалыпты полярлық бөлімдердің біріншісі болды. Ертедегі кері полярлық аймақтар (B−-ден D−-ге дейін) Сицилиядағы ұқсас карний-норий қимасы – Пиццо Монделлоның үстіңгі бөлігіндегі PM11r кері полярлық бөлімімен салыстырылды. Бұл кері полярлық аймақтардың арасындағы шамаланған сәйкестік қалыпты полярлық бөлімнің үстінде (Оюклудағы A+ және Пиццо Монделлодағы PM11n) орналасқан. Бұл негізгі қалыпты полярлық бөлім Ньюарк қимасының E21n немесе E23n магнитозонымен байланысты болды. Оюклу қимасының жоғарғы бөлігі көбінесе қалыпты болғанымен, онда H− және J− кері полярлық бөлімдері де болды, олар Ньюарк қимасының соңғы триастық кезеңінің дерлік толығымен қалыпты магнитозоналарымен келіспеді. Бұл гипотезаны қолдау үшін Еуропадағы норий оқиғаларына ұқсас палиноморфтық өзгерістер мен тетрапод фаунасының өзгеруі де пайдаланылды. Ньюарк қимасындағы үзіліс туралы пікір білдіретін көптеген биостратиграфтар "ұзақ туваль" гипотезасын қолдау үшін ұқсас әдістерді қолданады, онда туваль (соңғы карний) кезеңі әдетте ерте норий деп есептелетін уақытқа дейін созылады. Халықаралық стратиграфиялық комиссия 2012 жылы Геологиялық уақыт шкаласын жаңартқанда, "қысқа реттік" және "ұзақ туваль" гипотезалары бір-бірімен теңестірілді. Оггтың (2012) сипаттаған "қысқа реттік/ұзақ туваль" гипотезасы, ICS тарапынан оның қарсыластарымен салыстырғанда, әртүрлі әдістердің жиынтығымен қолдау таба алмады.
Нориан-Ретиан шекарасы: "ұзын Ретиан" гипотезалары
"Қысқа ретиандық" гипотеза Ньюарктағы үзіліс болды деген тұжырымға сүйенгені үшін сынға ұшырады. Бұл үзіліс ретианның қалыпты полюстік басымдығымен сипатталатын бөлігінде, өте қысқа кері полюстік секциядан (E23r) кейін және алғашқы CAMP атқылауларынан бұрын болған деп есептелді. Алайда, Ньюарк литологиясы мен астрохронологиясы үздіксіз болып көрінеді, бұл кез келген болжамды сәйкессіздікті жоққа шығарады. Сонымен қатар, Ньюарк алабының соңындағы магниттік сипаттама бүкіл әлемде кездеседі, Марокко, Новая Шотландия, Италия, Ұлыбритания және мүмкін Түркиядағы реттіліктерде ретиан-хеттанг шекарасының астында E23r эквивалентті магниттік аймақтар сақталған. Әртүрлі геологиялық және шөгінді жылдамдықтары бар осы аймақтардың барлығында бірдей уақытты жоятын сәйкессіздік болуы өте ықпалсыз. Кент, Олсен және Маттони (2017) Англиядағы Жоғарғы Пасаик формациясы мен ретиандық қабаттардың магниттік аймақтары арасындағы нақты корреляцияны тапты. Олар Ньюарк пен Еуропа фаунасы мен флорасы арасындағы көрінетін кешігудің себебі, климаттың уақыт және ендік бойынша өзгеруіне байланысты биогеографиялық айырмашылықтар болуы мүмкін екенін ұсынды, бұл фактор триас кезеңінің басқа нүктелерінде де байқалды. Магнитостратиграфияға негізделген "ұзақ ретиандық" гипотезаны (ретиан 5-10 миллион жылға созылады) бірнеше зерттеулер қолдады. Меттони және авторлар тобы (2010) Солтүстік Италиядағы триас кезеңінің екі реттілігін зерттеді: норий-ретиандық Брумано бөлімі және ретиан-хеттангдық Итальцементи бөлімі. Бруманода M. posthernsteini алғаш рет ең көне магниттік аймақтан, BIT1n төмен пайда болды, ол Ньюарктағы E20n-мен корреляцияланды. Пиццо Монделлода керісінше, M. posthersteini ең жас толық магниттік аймақтың, PM12n (Ньюарктағы E17n-ге тең) үстінде пайда болады. Бұл норий-ретиан шекарасы Ньюарк магниттік аймақтарының E17r мен E19r аралығында, яғни 207-210 миллион жыл бұрын орналасқанын көрсетеді. Авторлар Галлет және авторлар тобы (2007) ұсынған Оюклу мен Пиццо Монделло арасындағы айтарлықтай жапсарласқандыққа күмәнмен қарады. Икеда мен Тада (2014) Жапониядағы астрохронологиялық шектеулермен анықталған шартты реттілікті ұсынды, онда норий радиолариясы Betraccium deweveri жойылған кезде норий-ретиан шекарасы 208,5 ± 0,3 миллион жыл бұрын болған деп болжалды. Hüsing және авторлар тобы (2011) ұзақ ретианды қолдаған маңызды зерттеу жүргізді. Бұл Ретианның негізіне үміткер GSSP болып табылатын Австриядағы Steinbergkogel бөлімінің биостратиграфиясы мен магнитостратиграфиясына негізделді. Олар ретианның негізін анықтау үшін екі нұсқаны ұсынды: Misikella hernsteini алғаш рет пайда болған кезде немесе Misikella posthernsteini (sensu lato) алғашқы пайда болуы. Steinbergkogel-де M. hernsteini алғаш рет қалыпты полюстік секцияның жоғарғы жағында пайда болды, ал M. posthernsteini (sensu lato) алғаш рет қысқа кері полюстік секцияның түбінде пайда болды. Бұл секциялар Ньюарк алабының E16n және E16r магниттік аймақтарымен корреляцияланды. Hüsing және авторлар тобы (2011) ретианды M. hernsteini негізінде анықтауға басымдық берді және Ньюарк магнитозоны E16n негізінде норий-ретиан шекарасының мерзімін 209,8 миллион жыл бұрын бағалады. Hüsing және авторлар тобының (2011) жұмысынан шабыттанған ICS-тің 2012 жылғы Геологиялық Уақыт Шкаласы норий-ретиан шекарасының 208,5 миллион жыл бұрынғы мерзімін пайдаланды.
Нориан-Ретиан шекарасы: Соңғы кездегі келісімдер
Нор-Рейттік шекарасы Вотцлав және авторлардың (2014) жүргізген зерттеуінде радиометриялық жаспен анықталды. Олар Перудегі Арамачай формациясының тізбегін зерттеді, ол ірі Монотис екі қабатты моллюскаларының жоғалуын тіркеген. Бұл маңызды биотикалық оқиға Нор-Рейттік шекарасымен тығыз байланысты. Соңғы Монотис үлгілері 205,70 ± 0,15 млн жыл бұрын және 205,30 ± 0,14 млн жыл бұрын дауланған күл қабаттарының арасында табылды. Бұл оларға Нор-Рейттік шекарасы осы күл қабаттары арасында, 205,50 ± 0,35 млн жыл бұрын болған деген қорытынды жасауға мүмкіндік берді. Бұл жас «қысқа Реттік» болжамдарымен сәйкес келеді, бірақ Вотцлав және авторлар (2014) сонымен қатар «ұзақ Реттік» жақтастарымен келісті, олар Ньюарк бассейнінің тізбегінде үзіліс болуына нақты дәлелдер жоқ деп мәлімдеді. Вотцлав және авторлар (2014) Нор-Рейттік шекарасы Ньюарк магнитозонының E20 кері полярлық секциясымен (E20r.2r) сәйкес келетінін болжады. Голдинг және авторлар (2016) U-Pb жас даулауын Британдық Колумбиядағы Black Bear Ridge бөлігінде қолданды, ол конодонт фаунасына сүйене отырып ерте Реттік деп саналады. Олардың осы ерте Реттік бөлігі үшін болжаған 205,2 ± 0,9 млн жыл бұрынғы жасы Вотцлав және авторлардың (2014) нәтижелерімен сәйкес келеді. «Қысқа Реттік» және «ұзақ Реттік» гипотезалары арасындағы осы келісімді басқа зерттеулер де растады. Марон және авторлар (2015) Оңтүстік Италиядағы Пигнола Абриола бөлігі түрінде Реттік үшін GSSP кандидатының жасын толықтырды. Бұл бөлімде Мизикелла постхернштейнидің алғашқы пайда болуы, Пропарвицингла монилиформис радиоляриялық аймағының негізі және айқын теріс δ13C аномалиясы бойынша Нор-Рейттік шекарасы тіркелді. Магнитостратиграфия MPA5r (Нор-Рейттік шекарасын қоршап тұрған Пигнола Абриола магнитозоны) Ньюарк E20-ның алғашқы бөлігімен байланыстырылды. Бұл Wotzlaw және авторлардың (2014) бағалауымен өте ұқсас, Нор-Рейттік шекарасының шамамен 205,7 млн жыл бұрын болғандығын көрсетті. Бұл пікірталас кейбір биостратиграфтарды триас хроностратиграфиясында конодонттарды пайдаланудан мүлдем аулақ болуға шақырды, бұл ұсынысты триас конодонттары мамандары сынға алды. ICS атынан жазған Огг (2016) Нор-Рейттік шекарасының екі мүмкін жасы бар екенін мәлімдеді: 209,5 млн жыл бұрын (M. posthernsteini sensu lato және Steinbergkogel GSSP ретінде) немесе 205,8 млн жыл бұрын (M. posthernsteini sensu stricto және Pignola Abriola GSSP ретінде). Кент, Олсен және Маттони (2017) Ньюарк стратиграфиясын жаңартуда магнитостратиграфияны астрохронологиямен біріктіріп, қазбалар тізіміндегі ең ұзақ астрохроностратиграфиялық полярлық уақыт шкаласын (APTS) құрды. Ньюарк тізбегі көлдегі тереңдік пен геологиядағы климаттық өзгерістерге байланысты астрохронологиялық (Миланкович) циклдарға ұшырады, бірақ Ньюарк бассейнінде шөгінді жылдамдығы айтарлықтай тұрақты. Осы циклдердің ең тұрақтысы және үлгілісі 405 000 жылдық циклдар, олар Маклафлин циклдері деп аталады. Маклафлин циклдерін радиометриялық жаспен анықталған CAMP базальттарынан кері қарай іздеу арқылы Ньюарк тізбегіндегі әрбір формация мен магнитозона арасындағы шекараларға нақты жас тағайындауға болады. Магнитозона E20r.2r осы әдіс бойынша 206,03-204,65 млн жыл аралығында болды, бұл Реттік шамамен 205,5 млн жыл бұрын басталғанын көрсетеді. Бұл Вотцлав және авторлар (2014) және Марон және авторлар (2015) алған Нор-Рейттік шекарасының жастарымен сәйкес келеді.
Ретиан-Хеттангия шекарасы
Қазіргі уақытта ICS қолданатын Ретианның аяқталу күні (201,3 ± 0,2 млн жыл) Schoene және авторлардың (2010) Перудегі аммониттер кездесетін қабаттарды зерттеуіне негізделген. Олар Пукара алабында Псилоцерас тұқымдасының алғашқы пайда болуынан сәл төмен және сәл жоғарыдағы күл қабаттарын жасы анықтау үшін CA ID TIMS уран-қорғасын әдісін қолданды. Үстіңгі күл қабаты 201,29 ± 0,16 млн жыл бұрын, ал төменгі күл қабаты 201,36 ± 0,13 млн жыл бұрын дауірленген. Бұл Псилоцерас тұқымдасының алғашқы пайда болуына 201,31 ± 0,18/0,43 млн жыл (ең төменгі/ең жоғарғы қателік ескеріле отырып) жасын беруге мүмкіндік берді.