Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Венгрияның дәстүрлі сыбызғысы
Traditional bagpipe of Hungary
Венгрияның дудасы (сондай-ақ төмлесіп және бөрдүда деп те аталады) – Венгрияның дәстүрлі сыбызғысы. Бұл Мидио Карпат сыбызғылары деп аталатын сыбызғылар тобының бір үлгісі. Венгрия сыбызғысының нақты қандай формада болғаны туралы мәліметтер келіспейді. Кокс оны Болгария сыбызғысына ұқсас деп сипаттаған, онда әнші және бас дыбысы бар, бірақ тенор дыбысы жоқ. Бэйнс (77-79 беттер) Венгрияны осы құрылымға ие дудасы бар елдердің бірі ретінде көрсетеді, сондай-ақ Венгрия сыбызғысын қос тесікті (яғни екі тесікті) әншімен, оның бірі өзгермелі дыбыс береді, ал сыбызғыда бас дыбысы да бар. Роберт Брайт "Төменгі Венгрия арқылы саяхаттар" (1818) еңбегінде, Фладтың (79-бет) келтірген сөздері бойынша, венгр сыбызғысы екі дыбыс және төртбұрышты қимасы бар әншіден тұрады (басқаша айтқанда, Дудельсак). Фрейзердің (243-бет) суретінде бір әнші және орташа ұзындықтағы бір дыбысы бар, мүмкін бас дыбысы, венгр сыбызғысы көрсетілген. Бұл құралдың барлық түрлері қолданылуы мүмкін болып көрінеді.
The Hungarian duda (also known as tömlősíp and bőrduda) is the traditional bagpipe of Hungary. It is an example of a group of bagpipes called Medio Carparthian bagpipes. Accounts are conflicting regarding the exact form of the Hungarian bagpipe. Cocks describes it as similar to the Bulgarian one which has a chanter and a bass drone but no tenor drone. Baines (pp. 77 79) gives Hungary as one of the countries possessing the duda, which has this construction, also a Hungarian bagpipe with a diple (i. e., twin bore) chanter, one bore of which gives a variable drone, the bag pipe having a bass drone in addition. Robert Bright in Travels through Lower Hungary(1818), quoted by Flood (p. 79), describes the Hungarian bagpipe as having two drones and a chanter of square section (in other worlds the Dudelsack). Fraser (p. 243) has a picture of a Hungarian bagpipe with one chanter and one drone of medium length, probably a bass drone. It seems possible that all these forms of the instrument may be in use.
Ерекшеліктері
Мажар дудасының ең ерекше белгісі – қос тесікті әнші. Бір әнші, dallamsíp ("мелодиялық сыбызғы"), мелодияны октава диапазонында орындайды. Екінші әнші, kontrasíp немесе kontra ("контра түтік") бір саусақ тесігіне ие және мелодиялық түтіктегі ең төменгі нотаны немесе доминантты дыбыстайды (мысалы, А түтігінде А немесе Е дыбыстарын шығарады). Венгр сыбызғы тарту өнері контраны ырғақты сүйемелдеу үшін және дронның дыбысын өзгерту үшін пайдаланумен сипатталады. Мелодиялық сыбызғыда "бүркіт тесігі" болады, бұл Шығыс сыбызғыларында жиі кездесетін ерекшелік: әншіден жоғарыдағы тесік өте кішкентай, оны ашу кез келген басқа нотаның биіктігін шамамен жарты тонға көтереді, бұл мажар сыбызғысын диапазонында көбінесе хроматикалық етеді (онда мажор жетілігі жоқ). Кейбір тарихи мысалдарда мажар дудасы бейтарап (яғни, мажор мен минор арасында) үшінші және алтыншы интервалдармен қосылып, тесік маймен бітелген. Мажарстанда дуданың сыртқы түрінде көптеген айырмашылықтар бар, бірақ ең көп таралған түрінде жануардың басы (әдетте ешкі сияқты жануардың) пішіндес әнші және контра мен дронға арналған сиыр мүйізінен жасалған қоңырау болады. Тарихи тұрғыдан алғанда, қап көбінесе ит терісінен жасалған (содан "қапшықты ойнауға ниеттенгендер тозаққа баруы керек, себебі сонда жақсы қапшықтар жасауға болатын үлкен иттер бар" деген халық әні пайда болған), бірақ бүгінде ешкі терісі көбірек қолданылады.
The most characteristic feature of the magyar duda is the double bored chanter. One chanter bore, the dallamsíp ("melody pipe"), plays the melody within an octave range. The second chanter, the kontrasíp or kontra ("contra pipe") has a single finger hole and sounds either the lowest note on the melody pipe or drops to the dominant (i. e., on a pipe in A it sounds either A or E). Hungarian piping is characterized by use of the kontra to provide rhythmic accompaniment and to vary the drone sound. The melody pipe has a "flea hole", a common feature in Eastern bagpipes: the top hole on the chanter is very small and uncovering it raises the pitch of any other note by approximately a semitone, making the Hungarian pipe largely chromatic over its range (it lacks a major seventh). In some historic examples, the magyar duda was tuned with a neutral (i. e., between the major and the minor in pitch) third and sixth and the flea hole was filled in with wax. There is considerable variation in physical appearance of the duda in Hungary, but the most common form has a chanter stock in the form of an animal’s head (usually that of a goat like animal) and a cow horn bell on both the kontra and the drone. Historically the bag was often made from dog skin (leading to a popular song that stated that prospective bagpipers needed to “go to hell because that’s where the big dogs are from which good bagpipes can be made”), but today goat skin is a much more common material.
Басқа өзгерістер
Дуданың басқа түрлері, әсіресе Словакия және Хорватия шекаралары бойында ойналатындары, төртке дейін сазгерлік түтікшеге ие болуы мүмкін. Мұндай мысалдарда бір қол бір түтікшедегі октава арқылы доминантты дыбыс шығарады, ал екінші қол басқа түтікшедегі тоник пен субдоминантты дыбыс шығарады (осы жағдайда тоник пен субдоминанттың жартылай тесіктерден басқа хроматикалық мүмкіндіктері жоқ, себебі «бір тесік» бөлек түтікшеде орналасқан). Егер төртінші түтікше қосылса, ол бас бармақпен ашылғанда октава дыбысын шығаратын жабық түтікше болады. (Бұл түтікшелер хорват және словак түтікшелерінің ықпалын көрсетеді, олардың екеуінде де әдетте төрт жеке сазгерлік саңылау болады.)
Other variations of the duda, especially those played along the Slovakian and Croatian borders, have as many as four chanter pipes. In these examples one hand plays the dominant through the octave on one pipe while the other hand plays the tonic through the subdominant on another (in this case the tonic through the subdominant have no chromatic possibilities except through half holing since the flea hole is on a separate pipe). If a fourth pipe is added it is a stopped pipe with a thumb hole that sounds the octave when uncovered. (These pipes show the influence of Croatian and Slovakian pipes, both of which commonly have up to four separate chanter bores.)
Венгриялық қазық
Венгр дудасының ойнау стиліне тән ерекшеліктері – үскірік салу, төменгі ноталарды бөліп көрсету үшін жоғары ноталарды қолдану, соның нәтижесінде аспап ойналғанда ерекше ырғақты сыңғыру дыбысы пайда болады. Бұл ойнау стилі Венгриядағы скрипка музыкасының кейбір түрлеріне зор әсер етті, сондай-ақ Венгриядағы алғашқы шіркеу органдарының музыкасына да әсер етті: органдар пайда болғанға дейін дуда шіркеулерде ән шырқауды сүйемелдеу үшін қолданылған.
Hungarian bagpiping is characterized in its styling by hiccupping, use of high notes to articulate lower notes, creating a characteristic rhythmic squeaking while the instrument is played. This playing style greatly influenced certain genres of fiddle music in Hungary, and also characterized early church organ music in Hungary: prior to the introduction of organs, the duda had been used to accompany hymnody in churches.
Тарих
1920 жылдарға дейін дуда Венгрияның көп бөлігінде тойларда ең көп қолданылатын аспап болды. Венгрия экономикасы жақсарғанда және көшпенді өмір салтының маңызы азайғанда, елдік тойларда немесе үйлену тойларындағы жалғыз домбырашының орнын күрделірек және мүмкіндігі жоғары аспаптарда қалалық репертуар орындайтын кәсіби цыган оркестрлері (циганийзенекар) басты. Венгрия дудасы 1950 жылдары тек шағын аймақтарда ғана сақталды, бірақ Венгрия халықтық өнерінің қайта жандануының арқасында "құтқарылды" және бүгінде венгр халықтық топтары мен олардың жанкүйерлері арасында өте танымал аспапқа айналды. Бела Бартоктың "Микрокосмос" жинағының 5-томындағы "Дуда" шығармасы – дуданың дыбысын имитациялайтын фортепиано туындысы.
Up until the 1920s the duda was the preferred instrument at celebrations in much of Hungary. As the Hungarian economy improved and the pastoral lifestyle declined in importance, the lone piper at a country ball or wedding was increasingly replaced by professional Gypsy bands (cigányzenekar) that played an urban repertoire on more complex and capable instruments. The Hungarian bagpipe was essentially extinct except in small pockets by the 1950s but was “rescued” as part of the Hungarian folk revival, and is today a very popular instrument among Hungarian folk bands and their fans. Béla Bartók's composition "Bagpipe," from Volume 5 of Mikrokosmos, is a piano piece that imitates the sound of the duda.
Дуда фольклоры
Еуропаның көп бөлігінде болғандай, Венгрияда да қазылар (сыбызғылар) қойшылармен және көшпенді өмір салтымен байланысты болды, және олар Рождество көріністерінде шопандарды еске түсіру үшін жиі қолданылды. Сонымен қатар, дуда елдің ескі діни сенімдерімен байланысты болды. Жоғарыда айтылған, қазылған сыбызғылардың тозаққа бару керектігі туралы әннен басқа, Янош Манганың «Венгр қазылған сыбызғылары» мақаласына сәйкес (Acta ethnographica Academiæ Scientiarum Hungaricæ xiv(1–2):1–97) қазылған сыбызғылар туралы көптеген аңыздар болды. Олар қабырғаға ілінген кезде өздігінен ойнай алатын немесе әйелдер жиналысына шақырылып, шайтандық күштерге ойнайтын сыбызғылар туралы әңгімелер бар еді. Бұл әңгімелерге қарамастан, дуда католиктік Венгрияда көптеген протестант елдерінде болған сияқты ресми айыптамаға ұшырамады.
As was the case in much of Europe, bagpipes in Hungary were associated with shepherds and a pastoral lifestyle, and were often used in Christmas scenes to evoke the shepherds of the nativity. At the same time the duda was associated with the pagan lifestyle of the countryside. Aside from the above mentioned song about bagpipers needing to go to hell, according to János Manga’s article ‘Hungarian Bagpipers’ (Acta ethnographica Academiæ Scientiarum Hungaricæ xiv(1–2):1–97) there were many legends about bagpipes that could play themselves when hung from the wall on a nail or about pipers summoned to Witches' Sabbaths to perform for satanic hosts. Despite these stories, the duda never received the same sort of official censure in Catholic Hungary that bagpipes did in many Protestant nations.