Кіріспе

Италиялық тарихшы (1540–1598)

Паоло Парута (14 мамыр 1540 – 6 желтоқсан 1598) – венециялық тарихшы және мемлекеттік қайраткер.

Өмірбаян

Ол Венецияда Лука отбасында дүниеге келді. Падуада оқығаннан кейін ол Венеция Республикасына түрлі саяси лауазымдарда қызмет етті, соның ішінде Ондық Кеңесінің венециялық делегатының бірінің хатшысы болып. 1562 жылы ол император Максимилиан II сарайына елші Микеле Сурианомен бірге барып, Республиканың ресми тарихшысы болды; осы қызметінде ол Лепанто (1571) теңіз шайқасында қаза болғандарға арналған сөз сөйледі. Үкімет ауысқаннан кейін ол Терраферманы басқару жөніндегі савио (министр) болып тағайындалды және сенатор атанды. 1579 жылы Луиджи Контариниден кейін республиканың ресми тарихшысы болып тағайындалды. Ол 1513 жылы кардинал Бембо тоқтатқан жерден жазбасын жалғастырып, 1551 жылға дейін жеткізді. 1580 жылы Қарыз палатасының provveditore-і, 1589 жылы Кадоре комиссары, 1590 жылы savio del consiglio, 1592-95 жылдары Римдегі папа елшісі және 1590-92 жылдары Бреша губернаторы болды. 1596 жылы ол Сан-Марко прокураторы (1596, дожға екінші орындағы лауазым) болып тағайындалды, ал 1597 жылы бекіністерді бақылаушы (provveditore delle fortezze) болды. Ол Венецияда қайтыс болды.

Жазбалар

Жасынан бастап әдебиет пен философияға, сондай-ақ поэзия жазуға берілді. Ол өзін ерекше тарих және саясаттануға арнады, ал он алтыншы ғасырдың соңында Макиавелли болғандай, бірақ өзгеше жолмен, көзге түсті. 1582 жылы билікке келген партияның (оны либералдық партия деп атауға болады) саясатын талқылау үшін Моросини резиденциясында жиналатын, жақында ақсүйектерге ие болған адамдар тобының ой-санасына жақын болды. Оның ең маңызды еңбектері – "Кипр соғысы" ("Guerra di Cipro") және Бембоның тарихын жалғастырған "Венеция тарихы" ("Storia Veneziana"), 1513-1551 жылдарды қамтиды. Бұл еңбек алғашқыда латын тілінде, кейін итальян тілінде жазылды және 1599 жылы, автор қайтыс болғаннан кейін ғана жарияланды. Екі жұмыс та Үкіметтің тапсырысымен жазылды, бірақ шындыққа және бейтараптыққа сүйене отырып, Венецияның ағымдағы оқиғалары мен Еуропаның жалпы тарихы арасындағы байланысты көрсетеді. Римнен жіберілген хаттары мен дипломатиялық миссиясының соңында жазылған "Реляция" ("Relazione") Римдегі адамдар мен жағдайды дұрыс бағалау арқылы оның ұлы саяси көрегендігін аңғартады, бұл Венецияның ең көрнекті елшілеріне тең. Оның саяси жазбаларының ішінде 1572-1579 жылдар аралығында жазылған "Саяси өмірдің толықтығы" ("Della perfezione della vita politica") диалог түрінде, біраз дидактикалық және академиялық сипатта, негізінен белсенді және ойшыл өмірдің басымдығы туралы, ол Республиканың игілігіне көбірек үлес қосатынын ескере отырып, белсенді өмірді жақтады. Бұл еңбек Беларминнің "Христиан князінің міндеттері" ("De officio principis christiani") еңбегіндегі идеяларға қарсы жазылған болуы мүмкін, және бұл орынды. Оның "Саяси әңгімелер" ("Discorsi politici") өлімінен кейін ғана жарық көрді. Бірінші кітабы римдіктердің ұлылығы мен құлдырауы туралы, екіншісі – қазіргі заманғы үкіметтер, әсіресе Венеция туралы, шын мәнінде соңғысының саясатын қорғауға бағытталған. Оның басқа да еңбектерінің ішінде бірқатар саяси сөздер бар. Парута тәуелсіз ойшыл болғанымен, Макиавеллидің ықпалы айқын. Бір ғасырдан кейін Еуропалық тепе-теңдік саясатына айналған итальяндық тепе-теңдік саясатын ол болжады. Оның саяси көзқарастарында экономика маңызды рөл атқармайды, сондықтан ол замандасы Пьемонттық Ботеродан кем.