Кіріспе

Жапон сәндік қолөнері, Яван дворяндығының атағы. (螺鈿) – дәстүрлі қолөнер және ағаш өңдеуде қолданылатын сәндеу техникаларының бірі. Бұл лак немесе ағашқа ойылған бетке перленді (накрень) енгізу әдісін білдіреді. Бір теория бойынша, Шығыстағы раден техникасы Сасанидтер дәуірінде Персиядан Қытайға әкелінген, ал екінші теория бойынша ол Инь дәуірінде пайда болған. Қазіргі таңдағы кең таралған пікір бірінші теорияға сүйенеді. Раден Хэйан дәуірінен бастап дамыды, бірақ Муромачи дәуірінде төмендеді. Эдо дәуірінде көптеген жапон лак бұйымдары Голландиялық Шығыс Индия компаниясы және жеке саудагерлер арқылы Еуропа патшалары мен дворяндарына экспортталды. Эдо дәуірінде экспортталған лак бұйымдары раденге қарағанда алтын ұнтағын көп пайдалана отырып, маки-э арқылы көркемдік өрнекке көбірек назар бөлді. 19 ғасырда раденмен әшекейленген жапон лак бұйымдары қайтадан экспортқа шығарылды. Бұл термин Корея немесе Оңтүстік-Шығыс Азия елдері, мысалы Вьетнам сияқты жерлердегі ұқсас дәстүрлі жұмыстарға, сондай-ақ Батыста жасалған заманауи туындыларға да қолданылуы мүмкін.

Өндіріс әдістері

Раденді өндірудің көптеген тәсілдері бар, барлық техникалар үш негізгі санатқа жіктеледі: атсугай (қалың қабық тілімдерін пайдалану), усугай (өте жұқа тілімдерді пайдалану) және кенма (қабық тілімдерін ең жұқа қолдану). Атсугай раденінде қабық көбінесе тік кескішпен кесіледі, содан кейін қолдану алдында қайрақпен немесе тегістеу тасымен өңделеді. Усугай раденінде жұқа қабық тілімдері әдетте үлгі және арнайы соққымен жасалады. Кенма радені усугай раденін жасау тәсілімен ұқсас. Қолдану тәсілдері әртүрлі. Қалың қабық тілімдері алдын ала жасалған ойыстарға орнатылуы мүмкін, ал жұқа тілімдері өте қалың лак қабатына басылуы немесе желіммен жабыстырылып, содан кейін лакпен жабылуы мүмкін. Басқа тәсілдер әртүрлі эффекттер алу үшін қышқылмен жуу және лактауды қолданады. Раден әсіресе маки-э – металл ұнтағымен себілген алтын немесе күміс лакпен, әшекей ретінде үйлестіріледі.

Тарих

Радень Нара дәуірінде (710–794 ж.с.) Қытайдың Тан әулетінен (618–907 ж.с.) Жапонияға әкелінді және мозаикаларда және басқа да бұйымдарда янтарь мен тасбақа қабығымен бірге қолданылды. Раден Хэйан дәуірінде (794–1185) қарқынды дамыды, архитектурада да, лак өнімдерінде де пайдаланылды. Раден Хэйан кезеңінен бері бірегей жапон техникасы – маки-эмен бірге қолданылып келеді. Эдо дәуіріндегі атақты шеберлердің, атап айтқанда Тошичи Икусима, Чобей Аогай және Сомада ағайындыларының радень туындылары бүгінгі күнге дейін құрметпен еске алынады. Радень бүгінде Жапонияда кеңінен таралған және қазіргі заманғы да, классикалық да түрде көптеген мақсаттар үшін жасалады.