Кіріспе

Ұлыбританияда жүргізілген халықты жаппай сауалнама 1801 жылдан бері Ұлыбританияның әртүрлі юрисдикцияларында он жыл сайын толық санақтар түрінде өткізіліп келеді, тек 1941 жыл (Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде), 1921 жылғы Ирландия/1931 жылғы Солтүстік Ирландия және 2021 жылғы Шотландиядан басқа. Халық санағының нәтижелері ұлттық демографиялық мәліметтерді ұсынумен қатар, Ұлыбритания үкіметінің аймақтық және жергілікті қызмет провайдерлеріне ресурстарды бөлу есебінде маңызды рөл атқарады. Ұлыбританиядағы соңғы санақ 2021 жылдың 21 наурызында Англияда, Уэльсте және Солтүстік Ирландияда өтті. COVID-19 пандемиясының салдарынан Шотландиядағы санақ 2022 жылдың 20 наурызына дейін шегерілді.

Англия мен Уэльс

Британ үкіметі халық санағын саясатты жоспарлау үшін жүргізеді және нәтижелерін баспа түрінде және Ұлттық статистика басқармасының (ONS) веб-сайтында жариялайды. Бірқатар деректер жиынтығы да қолжетімді. Англия мен Уэльсте жеке санақ деректеріне қоғамдық қол жеткізу әдетте 100 жылдық ережемен шектеледі (Лорд-канцлердің No 12 Құралы, 1966 жылы 1958 жылғы Қоғамдық жазбалар туралы заңның 5 (1) тармағына сәйкес шығарылған). Кейбір мамандар Англия мен Уэльстегі министрлер мен мемлекеттік қызметкерлер 2005 жылға дейін, Ақпаратқа қол жеткізу туралы 2000 жылғы заң қабылданғаннан кейін бес жыл бойы 100 жылдық санақ деректерін жабу саясатын қатаң түрде сақтауға тырыспады деп санайды, бұл заң, олардың пікірінше, 100 жылдық ережені жойды. Дегенмен, сеніммен берілген жеке ақпарат, егер жариялау құпияны бұзу бойынша қылмыстық іс қозғалса, жариялаудан босатылуы мүмкін. Көбінесе, Англия мен Уэльстің бас тіркеушісі ерекше жағдайларда 70, 80 немесе 90 жыл бұрынғы жабық санақтардан нақты ақпаратты жариялайды.

Шотландия

Шотландиядағы халық санағы Англия мен Уэльстегі халық санағымен бірдей күндері өткізілді, бірақ заңнамасы, басқаруы және мұрағаттау шаралары әртүрлі болды. 2001 жылғы санақ толық жергілікті бақылауда алғаш рет жүргізілді, ал 1861 жылдан бергі барлық бұрынғы санақтар Шотландияның Бас тіркеушісінің бақылауында болған. 19 ғасырдағы шотландтық санақтардың бәрі 50-80 жылдық жабық кезеңнен кейін жарияланды, ал 1901 және 1911 жылғы санақтар 100 жылдық мерейтойларынан кейін қоғамға қолжетімді болды. Англия мен Уэльстегі санақтардан өзгеше, 1911 жылғы санақ мәліметтерін ертерек жариялауға заңмен тыйым салынған. 2021 жылы өткізілуге тиіс болған санақ COVID-19 пандемиясы себепті 2022 жылдың наурызына дейін кейінге жылдырылды. Бұл 1941 жылдан бергі халық санағының кейінге жылдырылуының алғашқы жағдайы болды. 2022 жылғы санақтың кері қайтарылу деңгейі күтілгеннен төмен болды, нәтижесінде мерзімді ұзарту жоспарлары жасалды. Жиналған деректердің статистикалық жарамсыз болуы мүмкін деген алаңдаушылық туды.

Ирландия және Солтүстік Ирландия

1901 жылға дейінгі ирландтық халық санақтары, әдетте, қазіргі күнге дейін сақталмаған. Бұған ресми біліксіздік (1881 және 1891 жылғы санақтар кітапқа көшірілмей тұрып, жойылды), сақтаудың тоқтатылуы (1861 және 1871 жылдар) және 1922 жылы Ирландия Азамат соғысы кезінде болған өрт себеп болды. Ирландияның 1901 және 1911 жылғы халық санақтары (сол кездегі барлық Ирландия Ұлыбританияның құрамында болған) 1960 жылдан бері қарауға қолжетімді. Ирландия заңнамасы осы мәселеде ерекше болғандықтан, олар басқа британдық деректерге қарағанда ертерек қолжетімді болды. 1921 жылы Ирландия Тәуелсіздік соғысының салдарынан халық санағы өткізілген жоқ. Ирландия еркін мемлекетінде (қазіргі Ирландия Республикасы) алғашқы халық санағы 1926 жылдың сәуір айында жүргізілді, сол уақытта Солтүстік Ирландияда да алғашқы санақ өтті. 1931 жылы Солтүстік Ирландияда халық санағы өткізілмеді, бірақ 1937 жылы өткізілді.

Қақпақ

2001 жылы Англия мен Уэльсте халық санағына халықтың 94 пайызы қатысты, ал тағы 4 пайызын санақ есепшілері анықтады. Дегенмен, халық санағының нәтижелері басқа деректермен салыстыру және қосымша сауалнама жүргізу арқылы халықтың 100 пайызын қамтыды. 1920 жылғы Халық санағы заңы (өзгертілген) санақ нысандарын толтырудан бас тартқандарға 1000 фунт стерлингке дейін айыппұл салуды қарастырады. Кейбір санақтарда саяси себептермен көптеген адамдар санаққа қатысудан жаңылды. 1911 жылы Ұлыбританияда әйелдердің сайлау құқығы үшін күрес жүргізген Әйелдер еркіндігі лигасы халық санағын бойкоттауға шақырды. Олар әйелдерді түнгі кештерге қатысуға немесе санақтан қашу үшін достарының үйінде тұруға үндіді, сондай-ақ кейбір үй иелері әйелдер туралы мәлімет беруден бас тартты. 1991 жылы көптеген адамдар тағы да санақтан қашып, оны бас салығы туралы пікірталас кезінде өткізді, себебі үкімет оны салықты енгізу үшін пайдалануы мүмкін деген қауіп болды. Бағалау бойынша, осылайша қанағаттандырылмағандықтан 1991 жылғы санаққа 1 миллионға жуық адам енбеді.

Қылмыстық құқық

1920 жылғы Халық санағы туралы заңның 8-бабына сәйкес, кім болса да санақтан бас тартса немесе оны орындауға немқұрайдылық танытса, жалған мәлімдеме жасаса, жалған құжатқа қол қойса немесе тапсырса, немесе оны жасауға себеп болса, немесе жауап беруден бас тартса, немесе жалған жауап берсе, тез сотта жауапкершілікке тартылып, 1000 фунт стерлинг көлемінде ең жоғары айыппұл төлеуге міндетті болады. 2000 жылғы Халық санағы (өзгерістер) заңында белгіленгендей, дін туралы сұрақтарға жауап беруден бас тартуға немесе жауап бермеуге рұқсат етіледі.

Деректер жиынтығы

Әдетте, нәтижелер географияның әртүрлі деңгейлеріндегі сандар кестелері түрінде жарияланады. Дегенмен, микродеректер, белгілі бір Анонимді жазбалардың үлгілері (SAR) – бұл Ұлыбританияның ұлттық санақтарынан алынған жеке жазбалардың үлгілерінен құралған деректер жиынтығы. Бұл өте ірі деректер жиынтығы сауалнама деректеріне ұқсас және оны әлеуметтік ғылымдар мен саясаткерлер түрлі мақсаттар үшін пайдаланады. Алғашқы SAR 1991 жылы жарияланды. 2001 жылы SAR жүйесі кеңейтілді және 2011 жылғы санақтан SAR файлдарының пайда болуы күтілуде.

2001 жыл

1851 жылғы халық санағында дін туралы сұрақтар жеке жауап парағына қосылған, бірақ оларды толтыру міндетті емес еді. Дегенмен, 2001 жылғы халық санағы – үкіметтің негізгі санақ нысанында дін туралы сұрақ қойған алғашқы санағы болды. Сұрақ қоюға және оған жауап беруді ерікті етуге мүмкіндік беру үшін 2000 жылғы Халық санағы (өзгерістер) заңы қабылданды. Жаңа Зеландияда басталган тізбекті хаттың ықпалымен, 390 000 адам өз дінін "Джедай рыцарі" деп көрсетті, ал кейбір аймақтарда халықтың 2,6 пайызы джедайлар ретінде тіркелді. Осылайша, "Джедай" елдегі төртінші ірі дінге айналды. (Толығырақ: Джедай санағы құбылысы).

2011 жыл

2011 жылғы ұлттық халық санағы 2011 жылдың 27 наурызында өтті. Халық санағында бұрынғыдан жаңа бірнеше жеке тұлға және әлеуметтік жағдайға қатысты сұрақтар қосылды, оның ішінде азаматтық одақтарға қатысты сұрақтар да болды. Осы халық санағынан алынған алғашқы деректер (жас және жыныс бойынша халықтың негізгі саны) 2012 жылдың шілде айында жарияланды, ал қалған кестелер одан кейін жарияланды.