Кіріспе

Холман проекторы – Ұлыбритания Корольдік теңіз күштерінің Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, негізінен 1940 жылдың басы мен 1941 жылдың соңы аралығында қолданған әуе шабуылына қарсы қару. Қаруды Корнуолл графтығындағы Камборн қаласында орналасқан машина жасау құралдарын өндіретін Holmans компаниясы ұсынды және жобалады. Соғыс жылдары бірнеше модель шығарылды, бірақ барлығы пневматикалық миномет принципі бойынша жұмыс істеді, сығылған ауа немесе жоғары қысымды буды пайдалану арқылы жау ұшағына жарылғыш снарядтарды атты. Бұл қару негізінен британ сауда кемелері үшін уақытша қорғаныс құралы ретінде көзделген, олар Люфтваффе ұшақтарының кемелерге қарсы миссияларынан ауыр шығынға ұшыраған. Мұндай шабуылдар көбінесе төмен биіктікте жасалғандықтан (мысалы, Heinkel He 111 ұшақтарының торпедалық шабуылдары немесе Focke Wulf Fw 200 Condor ұшақтарының су бетінен секіріп өтетін бомбалау шабуылдары), осындай шектеулі қашықтығы және жылдамдығы бар қару кеме үстінен тиімді от пердесін көтере алатын, тіпті жауды үркіту немесе алаңдату үшін ғана болса да, жауды биікке көтеріліп бомбалауға мәжбүр ететін. Қару биік биіктіктен жасалатын қалыпты бомбалау шабуылдарына қарсы тиімді болмаса да, оны дәстүрлі әуе шабуылына қарсы артиллерияға қарағанда әлдеқайда арзанға, оңайрақ жасауға және көптеп орнатуға болады. Holmans газ компрессорларын және пневматикалық жабдықтарды өндіруде маманданған, ал оның иесі Трев Холман фирмасының соғысқа көмектесудің құрал-жабдық өндірісінен басқа да жолын тапты. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі Стокс минометін және оның ізбасары Ordnance ML 3 дюймдық минометін еске түсіріп, Холман сығылған ауамен жұмыс істейтін нұсқаны жасау мүмкін деп сенді. Алдын ала сынақтар идеяның жүзеге асырылатынын көрсетті, алғашқы прототип 18 фунт салмақты болаттан жасалған затты атты.

Mk I

Mk I-дің ақырындағы дизайны 4½ футтық, ойықсыз болаттан жасалған стволды қамтыды. Оқтар мундштуктан стволға түсірілді және пневматикалық жүйе оқ стволдың түбіне тиісімен бірден іске қосылды. Оқтардың өзі 3,5 секундтық фитильмен жабдықталған Миллс бомбасын ұстайтын ашық металл контейнерден жасалған. Жоғары қысымды ауа баллондары әрқайсысы елу оқты атуға жеткілікті қуат бере алды, сынақтар кезінде максималды биіктік шамамен 600 фут (183 м) құрады. Тәжірибелі экипажтың қолында ату жылдамдығы минутына отыз оққа жетеді. Қарулы күштер үшін қаруды тек құйма темір мен жұмсақ болаттан ғана жасау мүмкіндігі қызығушылық тудырды, олар соғыстың осы кезеңінде жеткілікті түрде қолжетімді болды. 1940 жылдың ақпанында Mk I проекторының ресми сынағы үлкен табысқа ие болды. Корольдік теңіз күштері 1000 дана Mk I моделіне тапсырыс берді және қарулар практикада да өте табысты болды; алғашқы расталған сәттілік алғашқы партия жіберілгеннен кейін үш апта өткен соң тіркелді, Heinkel ұшағы зақымдалды. Тіке соққылар сирек болғанымен, проектордан атылған бомбалар күтпеген қасиет көрсетті – жарылыс ұқсас гранаталардың жердегі жарылыстарынан айырмашылығы, үлкен қара түтін шығарды. Көптеген оқтарды жылдамдықпен ату Лютваффе ұшқыштарына нысана кеме Холман проекторынан гөрі әлдеқайда қауіпті қарумен жабдықталғандай әсер қалдырды, бұл шабуылдарды тоқтатуға немесе бұзуға, немесе ұшақ экипажына қашықтықтан шабуыл жасаудың қауіпсіз екендігіне көндіруге мүмкіндік берді, соның салдарынан дәлдік төмендеді.

Mk II

Mk II проекторы Корольдік теңіз флотының сұранысы бойынша жасалды, онда қысылған ауаның орнына буды қолдануға болатын нұсқа қажет болды, себебі бумен жүретін траулерлерде (балық аулау және миналардан тазалау) бу жеткілікті мөлшерде болды. Бұл үшін Mk I үлгісіндегі Стокс конструкциясынан бас тарту қажет болды, өйткені траулерлердегі ауа райының қолайсыздығы пневматикалық клапандарды үнемі тотықтырып қойды. Мұндай жүйеде бу қолданылғанда, су құбырларда конденсацияланып, қарудың оқ атуына кедергі келтіретін. Бұл мәселені шешу үшін Стокс конструкциясының орнына, оқ автоматты түрде атылатын ату механизмі қосылды. Жаңа үлгі әр түрлі кемелерге орнатылды, эсминецтерден бастап мина тазартушы кемелерге және моторлы катерлерге дейін: қарудың әмбебаптығын көрсету үшін Хэмпшир графтығындағы Альдершот қаласында премьер-министр Уинстон Черчилльдің қатысуымен сынақ ұйымдастырылды. Миллс оқтары әкелінбеді, себебі сынақты қадағалап отырған британдық армия оқ-дәрілерді қамтамасыз етеді деп есептелді, бірақ олар ұмытылып қалды және сынақ бір офицер түскі асқа дайындалған сыра бөтелкелерін әкелгенге дейін кешіктірілді: проектордың тегіс ұңғысы тіпті осы ретсіз снарядтарды да сәтті атуға мүмкіндік берді, барлығы нысанаға шыны мен көбік шашыратып соқты. Премьер-министр кейін қару туралы: «Сіздің бұл қаруыңыз өте жақсы идея. Ол біздің кордитті үнемдейді» деді. (Бұл болжамды болды: траулерлерге орнатылған проекторлардың Миллс бомбалары жетіспегендіктен, төмен ұшатын неміс ұшақтарына «картоп» (картофель) ату үшін қолданылғандығы туралы әңгімелер «картоп лақтырушы» деген лақапқа әкелді. «картоп тапаншасы» және т.б.) Сынақтардың сәтті нәтижелеріне қарамастан, Mk II алысқа жылжымалы нысаналарға ату кезінде өте дәл болмады: қызмет еткен алғашқы жылында қарумен тек он шақты ұшақ құлатылғаны расталды, бірақ ол көптеген ұшақтарды мақсатты кеме тиімді қарулармен жабдықталған деген сенімге жеткізді, бұл туралы көптеген хабарламалар түсті. Әскери-теңіз министрлігінде проектор соғыстың алғашқы жылдарында, басқа тиімді ұшаққа қарсы қару-жарақтар, мысалы, Оерликон 20 мм зеңбірегі жетіспеген кезде, пайдалы аралық қару екені туралы пікір қалыптасты.

Mk III

1941 жылы Mk III Holman проекторының өндірісі басталды. Бұл нұсқа жартылай автоматты болып, бірнеше снарядты бір залпта шамамен 1000 фут (305 м) биіктікке атуға қабілетті еді. Адмиралтейство тағы бір мың данаға тапсырыс берді, олар жағалаудағы канонерлік кемелер мен басқа да жеңіл кемелерге орнатылатын болды, онда қарудың аз кері соққысы тиімділігін көрсеткен еді. Камборн қаласынан Морис Орам осы дамуды басқарды және кейіннен В. Черчилль Портсмутта Mk III-тің сәтті сынақтарынан кейін оған естелік сурет сыйлады. Ол 50 жылдан астам уақыт Holman Brothers компаниясында жұмыс істеді. Осы қажеттілікті оңайрақ қанағаттандыру үшін қысқа ұңғысы және айналмалы негізі бар Mk IV нұсқасының жобалары жасалды, бірақ олар дайын болған кезде соғыс алға жылжыды, одан да жетілдірілген қарулар пайда болды, бұл проекторды қолданусыз қылды. Алдыңғы модельдің бірнеше проекторлары қолданыста қалды және Жерорта теңізіндегі шағын суасты кемелерінің шабуылдарын тойтарды, ал бірнешеуі командалық жартас шабуылдары үшін арқан ілгіштерді атуға бейімделді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде барлығы шамамен 4500 Holman проекторы қолданысқа енгізілді, және олардың бірнешеуі бүгінгі күнге дейін Ұлыбританиядағы мұражайларда сақтаулы.

Тиімділігі

Холман проекторы бір жүк кемесі экипажының екі ұшақты атып түсіруімен шектеулі жетістікке ие болғанмен, басқа қолданыстарымен көбірек танылды. Оның кең түтігі болғандықтан, проекторға ішіне сыятын кез келген нәрсені салуға болады; ең көп қолданылған импровизациялық оқ-дәрі картоп еді.

Жалпы сілтемелер

Орталық ақпарат басқармасы, «Британдық Костер», 1939–1945, HMSO, 1947. Ақпарат министрлігі, «Соғыстағы сауда кемелері: Сауда флотының ресми тарихы», 1939–1944, HMSO, 1944.