Құстар мен жануарлардың өмір сүру ареалынан тыс кездесуі – вагранция. Бұл құбылыс навигация қателігі, ауа райы сияқты факторлармен байланысты. Жаңа түрлердің пайда болуына әкелуі мүмкін.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жануардың қалыпты ареалынан тыс пайда болатын құбылыс.
Phenomenon where an animal appears outside its normal range
Қаңғыраулық – биологиядағы жеке жануардың (көбінесе құстың) өмір сүруге бейімделген қалыпты ареалынан тыс жерде кездесуі. Мұндай жануарлар қаңғыраулар деп аталады. Кейде «кездейсоқ» термині де қолданылады. Жануардың қаңғырауға түсуіне себеп болатын көптеген толыққанды түсініксіз факторлар бар, олардың ішінде навигациялық қателер (эндогендік қаңғыраулық) және суық немесе жайсыз ауа райы сияқты сыртқы факторлар бар (экзогендік қаңғыраулық). Қаңғыраулық оқиғалары жаңадан қоныстануға және соңында түр пайда болуға алып келуі мүмкін.
Vagrancy is a phenomenon in biology whereby an individual animal (usually a bird) appears well outside its normal range; they are known as vagrants. The term accidental is sometimes also used. There are a number of poorly understood factors which might cause an animal to become a vagrant, including internal causes such as navigatory errors (endogenous vagrancy) and external causes such as severe weather (exogenous vagrancy). Vagrancy events may lead to colonisation and eventually to speciation.
Құстар
Солтүстік жарты шарда көптеген түрлердің ересек құстары (мүмкін, тәжірибесіз жас ересектер) көктемгі көші-қон кезінде әдеттегі көбею аймағынан тысқары шығып, одан да солтүстікке қарай ұшып кетеді (мұндай құстар көктемгі асып кетушілер деп аталады). Күзде кейбір жас құстар әдеттегі қыстау жерлеріне барудың орнына "бұрыс" бағытпен, әдеттегі көшіп-қон жолынан ауытқып, басқа аймақтар арқылы көшіп-қонады. Мысалы, әдетте Оңтүстік-Шығыс Азияда қыстайтын Сібірлік ұсақ құстар Солтүстік-Батыс Еуропада жиі кездеседі, мысалы, Ұлыбританияда Арктикалық сойқышы. Бұл кері көші-қон, құстар күтілген бағытқа қарама-қарсы бағытта көшіп барады (мысалы, оңтүстік-шығыс орнына солтүстік-батысқа ұшады). Мұның себептері белгісіз, бірақ генетикалық мутация немесе құстың магниттік сезімталдығымен байланысты басқа да аномалиялар болуы мүмкін. Басқа құстарды дауылдар жолдан жаңғыртады, мысалы, Атлант мұхиты арқылы Еуропаға соғылған Солтүстік Америка құстары. Құстар теңізге соғылып, физикалық тұрғыдан шаршап, кемеге қонса, сол кемемен бірге сол кеменің бағытына жеткізілуі мүмкін. Көптеген қаңғыбас құстар тірі қалмайды, бірақ жеткілікті саны жаңа аймаққа келсе, жаңа популяцияларды құруы мүмкін. Көптеген оқшауланған мұхит аралдарында теңізге соғылып кеткен құстардың ұрпақтары мекендейді, Гавай аралдарындағы бал құстары мен Дарвиннің финктері осының жарқын мысалдары.
In the Northern Hemisphere, adult birds (possibly inexperienced younger adults) of many species are known to continue past their normal breeding range during their spring migration and end up in areas further north (such birds are termed spring overshoots). In autumn, some young birds, instead of heading to their usual wintering grounds, take "incorrect" courses and migrate through areas which are not on their normal migration path. For example, Siberian passerines which normally winter in Southeast Asia are commonly found in Northwest Europe, e. g. Arctic warblers in Britain. This is reverse migration, where the birds migrate in the opposite direction to that expected (say, flying north west instead of south east). The causes of this are unknown, but genetic mutation or other anomaly relating to the bird's magnetic sensibilities is suspected. Other birds are sent off course by storms, such as some North American birds blown across the Atlantic Ocean to Europe. Birds can also be blown out to sea, become physically exhausted, land on a ship and end up being carried to the ship's destination. While many vagrant birds do not survive, if sufficient numbers wander to a new area they can establish new populations. Many isolated oceanic islands are home to species that are descended from landbirds blown out to sea, Hawaiian honeycreepers and Darwin's finches being prominent examples.
Құрт-құмырсқалар
Жәндіктерде кезбелік көптеген топтарда тіркелген – бұл көбелектер мен молықтарда, сондай-ақ ұшып жүретін құмырсқаларда ең жақсы зерттелген.
Vagrancy in insects is recorded from many groups—it is particularly well studied in butterflies and moths, and dragonflies.
Сүтқоректілер
Сүтқоректілерде, қаңғыраулық жарыстағылар, етесірлер, киттер, манаттар, белугалар, пумалар және тағы да басқаларында тіркелген.
In mammals, vagrancy has been recorded for bats, pinniped seals, whales, manatees, belugas, cougars, and more.
Жыртқыш жануарлар
Теңіз тасбақаларының, жыландардың (мысалы, Pelamis platura), крокодилдердің қаңғыбас болуы тіркелді, және бұл құбылыс кесірткелерде де болуы мүмкін. Сондықтан, бұл рептилиялар арасында кең таралған құбылыс сияқты көрінеді. Тұз су крокодилдері қаңғыбас болуға ерекше бейім, олардың жекелеген түрлері Фиджи, Иво-Джима және тіпті Жапон теңізі сияқты күтпеген жерлерде кездеседі.
Vagrancy has been recorded for sea turtles, snakes (e. g. Pelamis platura), crocodilians, and probably also occurs in lizards. It therefore seems to be a fairly widespread phenomenon in reptiles. Saltwater crocodiles are especially prone to vagrancy, with individuals occasionally being recorded in odd places including Fiji, Iwo Jima, and even the Sea of Japan.
Өсімдіктер
Қаңғыбас термині өсімдіктерге қатысты да қолданылады (мысалы, Глисон мен Кронквист, 1991), түрдің әдеттегі ареалынан (особенно ареалының солтүстігінен) алыс өсетін, бірақ уақытша популяция екенін білдіретін өсімдіктерді көрсету үшін. Лишайлар контекстінде, қаңғыбас форма немесе түр субстратқа ("еркін") бекітілмейді, міндетті түрде ареалынан тыс емес. Тағы бір анықтама (де Ланге және Моллой, 1995) Жаңа Зеландия флорасындағы қаңғыбас түрлерді анықтады, бірақ бұл кез келген аймаққа да қолданылуы мүмкін. Олардың анықтамасы: «Жаңа Зеландияның ботаникалық аймағында табиғи түрде уақытша кездесетін, көбеюдің сәтсіздігіне немесе нақты экологиялық себептерге байланысты енгізілген жерінен гөрі кеңірек таралуға қабілетсіз таксондар». Мысалы, Жаңа Зеландияда Atriplex cinerea-ның кездесуі.
The term vagrant is also used of plants (e. g. Gleason and Cronquist, 1991), to refer to a plant that is growing far away from its species' usual range (especially north of its range) with the connotation of being a temporary population. In the context of lichens, a vagrant form or species occurs unattached to a substrate ("loose"), not necessarily outside its range. Another definition (de Lange & Molloy, 1995) defined vagrant species in New Zealand flora – although could also be applied for any given region. Their definition was, "taxa whose presence within the New Zealand botanical region is naturally transitory those which have failed to establish themselves significantly beyond their point of introduction through reproductive failure or for quite specific ecological reasons.". One example was the presence of Atriplex cinerea in New Zealand.