Кіріспе
Ефестің Ксенофоны жазған Антия мен Хаброкомның ефестік әңгімесі (φεσιακά, Ephesiaka; сондай-ақ Τὰ κατὰ νθίαν καὶ βροκόμην, Ta kata Anthian kai Habrokomēn) - біздің заманымыздың 2-ші ғасырының аяғына дейін жазылған көне грек романы, бірақ 1996 жылы Джеймс ОСалливан бұл күнді біздің заманымыздың 50-ші жылдарына жақын деп қарастыру керек деп мәлімдеді. Аудармашы Грэм Андерсон "Ефес кітабы" "Ежелгі дәуірдегі әдебиеттің бірден бір үлгісі" деп санайды. Мұнда Ефестегілер туралы аңыздар туралы айтылған. Бұрынғы аудармашы Мұса Хадас басқаша пікір білдірді: "Егерде "Ефестегілер туралы аңыз" махаббат пен қиял-ғажайып оқиғалар туралы қызықты әңгіме болса, онда бұл - Ефестегілердің Дианасы (Изиспен теңестірілген) өзінің адал табынушыларына қамқорлық жасағанын дәлелдейтін трактат". Оның қысқалығы мен басқа да себептерге байланысты кейбір ғалымдар біздің қолымыздағы аударма тек ұзын еңбектің тұжырымы ғана деп санайды. Суда, Х ғасырдағы ортағасырлық грек тарихи энциклопедиясы, романның он кітабы бар деп сипаттаған, ал біздің нұсқамыз беске бөлінген. Бірақ Андерсон "біздің нұсқамыз екі емес, таныс оқиғаның бірнеше қайталауларының бірі екенін, оның Ксенофонтпен байланысы оңай анықталмайтындығын" айтады. Аудармашы Джеффри Хендерсон бұл айырмашылықтың тағы бір себебін келтіреді: "Китаптар саны бойынша, έ ("бес") деген атаудың итацизмі Суданың ί ("он") дегенін түсіндіруге қарағанда, біздің мәтініміз - бұл эпитома. Бұл оқиға кейінірек болған Аполлоний Тирдің оқиғасына өте ұқсас.
The Ephesian Tale of Anthia and Habrocomes (Ἐφεσιακά, Ephesiaka; also Τὰ κατὰ Ἀνθίαν καὶ Ἁβροκόμην, Ta kata Anthian kai Habrokomēn) by Xenophon of Ephesus is an Ancient Greek novel written before the late 2nd century AD, though in 1996, James O’Sullivan has argued the date should actually be seen as closer to 50 AD. Translator Graham Anderson sees the Ephesiaca as "a specimen of penny dreadful literature in antiquity." Moses Hadas, an earlier translator, takes a slightly different view: "If An Ephesian Tale is an absorbing tale of love and improbable adventure, it is also a tract to prove that Diana of the Ephesians (who was equated with Isis) cares for her loyal devotees." Because of its shortness and other factors, some scholars maintain that the version we have is merely an epitome of a longer work. The Suda, a 10th century Medieval Greek historical encyclopedia, describes the novel as having ten books when the version we have is divided into five. But Anderson suggests that "we may well find that our version is one of not two but a multiplicity of retellings of a familiar story, whose relationships to Xenophon are not easily identifiable." Translator Jeffrey Henderson offers another reason for the disparity: "For the number of books, the itacism of έ ("five") is a likelier explanation of Suda's ί ("ten") than the supposition that our text is an epitome. The story is very similar to the later story of Apollonius of Tyre.
1-кітап
Ефес қаласында 16 жасар, тарбияланған, тәкаппар жігіт Хаброком мен 14 жасар, тарбияланған, пәк таза қыз Антия Артемиданың мейрамында қысқа уақыт кездескеннен кейін бір-біріне ғашық болады. Бірақ екеуі де осы махаббатын бір-біріне білдіруден қорқады, сондықтан олар қатты зардап шегеді. Олардың отбасылары оларды емдейміз деген үмітпен Аполлонның Колофондағы ғибадатханасына барады. Ақиқатты білуші Хаброком мен Антияның қарақшылар, қабірлер, өрт және су тасқыны сияқты қиындықтарға ұшырайтынын, бірақ олардың жағдайы жақсаратынын болжайды. Мұндай жамандықтарды болдырмау үшін ата-аналар сүйіктілердің бір-бірімен тез арада үйленіп, оларды қауіпсіздігі үшін Мысырға жібереді. Мысырға бара жатқанда Хаброком мен Антия егер бір-бірінен бөлініп кетсе, адал болып қалатынына уәде береді. Олардың кемесі Родосқа тоқтаған кезде, ол финикиялық қарақшылардың назарын аударады, олар оны тонап, өртеп, Хаброком мен Антианы тұтқынға алады. Қарақшылар оларды Тирге жеткізеді. Олардың капитаны Коримбос Хаброкомға, ал оның әріптесі Эуксинос Антияға ғашық болады. Коримбос пен Эуксинос өзара сүйіспеншілікпен сөйлесуге келіседі, өзара ынтымақтастыққа шақырады. Хаброкомс пен Антияның екеуі де шешім қабылдамас бұрын ойлануға уақыт керектігін айтады.
ІІ кітап
Кейін, жеке, Хаброком мен Антия жалғыз қолайлы шешімін бірге өзін-өзі өлтіру деп шешеді. Алайда, қарақшылар бекінісінің басшысы Апсырт жас жұптың сұлулығына таңғалып, құл саудасынан жақсы табыс табады деген тұжырымға келеді. Ол оларды адал құлдары Левкон мен Родамен бірге Тирдегі үйіне алып барып, сенімді құлының қарауына тапсырады да, басқа да істермен Сирияға кетеді. Апсырт Сирияда болған кезде, оның қызы Манто Хаброкомға ғашық болады және оған өзінің сезімдерін білдіретін хат жазады. Ол оның жақындауына қарсы шығады. Апсырт өз қызының күйеуі ретінде Моэрис есімді жас жігітті алып, Тирге оралғанда, Манто Хаброкомға өш алады. Апсиртос Хаброкомды қамшымен соқты да, азаптап өлтірді. Содан кейін ол Мантоны Моэриске үйлендіреді және оларға үш құлдың: Антия, Левкон және Родтың неке сыйлығын береді. Муарис, Манто және құлдар Антиохияға көшіп барады. Манто Леукон мен Роданы Антиядан алыста Ликияда тұратын қарт адамға сатып жібереді және Антияны өзінің басқа құлы Лампо есімді ауылдық ешкі бағушымен некеге тұрып, өкінуін аяқтайды. Сол арада Апсырт өзінің қызы Хаброкомға жазған махаббат хатты табады. Ол дереу Хаброкоместі босатып, үйдің басқарушысы ретінде жұмысқа орналастырады. Лампо Антияның Хаброкомға адал болуын қалайды және қарым-қатынасты толықтай жүзеге асыруға тырыспайды. Бірақ Моэрис Антияға ғашық болады және Лампоның жүрегін жеңу үшін көмек сұрайды. Оның орнына Лампо Мантоға күйеуінің жоспарын айтады; Антия әлі де оның сүйіспеншілікпен бәсекелес екенін көріп, Манто ашуланып, Лампоға Антияны орманға алып барып, өлтіруді бұйырады. Лампо мұны жасауға уәде береді, бірақ Антияға жаны ашып, оны Киликия саудагерлеріне сатады. Олар өз елдеріне қайту үшін кемелерін қирады. Антияны қоса алғанда, аман қалғандар жағаға жетеді, бірақ оларды орманға Хиппотоос есімді қарақшы мен оның тобы тұтқындап алады. Осы уақыт ішінде Хаброком Лампоның Антияны киликиялықтарға сатқанын біледі, сондықтан ол оны іздеу үшін Киликияға жасырын жолға шығады. Ұрылар Антианы Арес құдайына құрбандыққа шалуға дайындалып жатқанда, кенеттен Киликияның басты құқық қорғаушысы Перилаос бастаған әскер топтары пайда болады. Барлық қарақшылар өлтіріледі немесе тұтқындалады, бірақ Хиппотоос қашып кетеді, ал Антия құтқарылады. Перилаос Антияны және тұтқынға алынған қарақшыларды Тарс қаласына алып кетеді, жолда оған ғашық болады. Ол Антияға үйленуді ұсынғанда, ол одан да жаман тағдырдан қорқып, ақыры мойындайды. Бірақ ол оған үйлену тойына дейін отыз күн күтемін деп уәде береді. Осы арада Хаброком Киликияға жетіп, Гиппотохоспен кездеседі. Екі жігіт бірден достыққа бөленіп, бірге саяхаттауға уәде береді.
ІІІ кітап
Гиппотос Хаброкомды Киликиядан Каппадокиядағы Мазакос қаласына алып кетеді. Мұнда, қонақүйде, Гиппотос өзінің өмірін былайша баяндайды: Ол Тракияға жақын Перинтоста атақты отбасында дүниеге келген. Ол әлі жас кезінде Гиперантеске ғашық болып, онымен серіктестік құрды. Бірақ, Байзантиядан келген мұғалім Аристомахты да Гиперант қатты ұнатып, баланың әкесіне, білімін жақсарту деген сылтаумен, ұлын Византияға алып кетуге уәде берді. Гиппотос Византияға барып, Аристомаховтың үйіне кірді, оны ұйқыда өлтіріп, Гиперантпен бірге қашып кетті. Олар Лесбос аралында кеме апатына ұшырап, Гиперант суға батып кетті. Сонымен, Гиппотус серіктесінің денесін жағажайға көміп, кейін ұры ретінде өмір сүруді жалғастырды. Гиппотос Хаброкомға Киликиядағы Антияны қалай тұтқындағаны және оның қарақшылар тобын жойған шайқаста қалай тұтқындалғаны туралы айтады. Хаброкомды қобалжытады. Гиперанттың есіне жүгінген ол Гиппотохты Антияны табуға көмектесу үшін өзімен бірге Киликияға оралуға сендіреді. Отыз күн өткенде, тойға жақын Антияның жаны түсіп, күйзеліске ұшырайды. Ол Хаброкомды өлі деп ойлап, басқа еркекпен неке құруды төзбейді, сондықтан Ефес дәрігері Эвдоксоспен бірге оған у беруге сөз байласады. Ал ол Перилаос иелігінен Ефеске қайту үшін жеткілікті ақша береді және ол кеткенше дәрісін қолданбайтынына уәде береді. Евдокс жоспарға келіседі, бірақ Антия оянған кезде ол көптен бері кететінін білгендіктен, оған өлімге әкелетін дәрі орнына гипноздық дәрі береді. Үйлену тойынан кейін Антия күйеу жігіттің бөлмесінде күтіп, бал құйынын ішті. Перилаос оның денесін тауып, оған қайғырып, оны жерлеу бөлмесінде үлкен рәсіммен жерлейді. Кейіннен ол оянып, тірі екенін білгенде, көңілі түседі. Сондықтан ол қабірде қалып, аштықтан өлуге шешім қабылдайды. Алайда бір топ қарақшылар оның бай қабірі туралы естіп, түн түсіп, күтіп тұрған соң, күмбезге кіріп, барлық күміс пен алтынды алып, оны тұтқынға алады. Олар оны құлдыққа сатуға ниеттеніп, Александрияға қарай жүзіп кетті. Осы арада Хаброком Гиппотоос бастаған жаңа ұрылар тобына еріп Тарс қаласына жақындап, Антияның ұрылардан құтқарылғаннан кейін құтқарушысымен неке құрғанын, өзін өлтіргенін және қабірге қойылғанын естіді. Сонымен, Хаброком Гиппофос пен оның тобы мас болып, ұйықтағанша күтеді, содан кейін Антияның денесін табу үмітімен Александрияға баратын кемеге барады. Ұрылар Антианы саудагерлерге сатады, олар оны Псаммиске, Үндістанның ханзадасына сатады. Антия Изиске арналып, үйленуіне бір жыл қалғанға дейін оған бағышталған болып көрінеді. Изида оны ант бұзуға мәжбүрлегендерді жазалайды. Сондықтан Псаммис оны төсегіне апару үшін бір жыл күтуге келіседі. Хаброкомды алып бара жатқан кеме Нил өзенінің сағасына жақын Паралионға тоқтап қалады. Жақын маңдағы қойшылар деп аталатын ұрылар тобы экипажды тұтқынға алып, кемені тонап, барлығын шөл арқылы Мысырдың Пелузиум қаласына алып кетеді. Сол жерде екіпаж құлдыққа сатылады. Хаброкомс зейнеткер ардагер сарбазға сатылады, оның қыңыр және сұм әйелі Сайно (сөзбе-сөз "Сырт") Хаброкомсқа қызығады. Ақырында, Кино Хаброкомға үйленуі үшін Араксосты ұйқыда өлтіреді. Бұл Хаброкомды қорқынышқа бөленіп қашуға мәжбүр етеді. Сонымен, Сайно күйеуін өлтіргенін айтады. Хаброкомды Мысыр губернаторы жазалау үшін Александрияға алып кетеді.
He was born to a distinguished family in Perinthos, near Thrace. When he was still a young man he fell passionately in love with Hyperanthes, and formed a partnership with him. But then a rich teacher, Aristomachos, visiting from Byzantium, also became smitten by Hyperanthes and convinced the boy's father to let his son be taken to Byzantium on the pretext of improving his education. Hippothoos eventually went to Byzantium, sneaked into Aristomachos’ house, murdered the man in his sleep, and ran away with Hyperanthes. They were shipwrecked off Lesbos, and Hyperanthes drowned. So Hippothoos buried his partner's body on the beach, then took up the life of a robber. Hippothoos then tells Habrocomes of his capture of Anthia in Cilicia and how she was taken in the fight that destroyed his robber band. Habrocomes becomes excited. Appealing to the memory of Hyperanthes, he convinces Hippothoos to return with him to Cilicia to help find Anthia. When the thirty days are nearly passed and the wedding is near, Anthia falls into despair. Believing that Habrocomes must be dead, and finding marriage to another man intolerable, she conspires with Eudoxos, an Ephesian physician, to give her a poison. In return she will give him enough of Perilaos’ possessions to buy him passage back to Ephesus, and will promise not to use the potion until he has left. Eudoxos agrees to the plan but gives her a hypnotic drug instead of a lethal one, knowing he will be long gone by the time Anthia awakens. After her wedding, waiting in the bridal chamber, Anthia drinks the potion. Perilaos discovers her body and grieves for her, interring her with great ceremony in a funerary chamber. She awakens some time later, disappointed at the realization that she is alive. So she decides to remain in the tomb and starve herself to death. But a group of robbers have heard of her rich burial and, after waiting for nightfall, break into the vault, take all the silver and gold, and carry her off as prisoner. They set sail for Alexandria, planning to sell her into slavery. Meanwhile, Habrocomes, with a new band of thieves led by Hippothoos, arrives near Tarsus and hears how Anthia, after being rescued from robbers, had wed her rescuer, killed herself, and been entombed, only to have her body snatched by tomb raiders who escaped to Alexandria. So Habrocomes waits until Hippothoos and his band are drunk and asleep before making his way to a ship bound for Alexandria, hoping to recover Anthia's body. The robbers sell Anthia to merchants who sell her to Psammis, a prince of India. Anthia plays on the Indian's superstitions by pretending that she is consecrated to Isis until the proper time for her marriage, which is still a year off. Isis will punish any who force her to break her vows. So Psammis agrees to wait a year before bringing her to his bed. The ship bearing Habrocomes runs aground at Paralion near the mouth of the Nile. A nearby band of thieves called the Shepherds capture the crew, loot the ship, and take everyone across the desert to the Egyptian city of Pelusium. There the crew is sold into slavery. Habrocomes is sold to Araxos, a retired veteran soldier, whose annoying and ugly wife, named Cyno (literally meaning "Bitch"), becomes attracted to Habrocomes. Eventually, Cyno murders Araxos in his sleep so she can marry Habrocomes. This causes Habrocomes to flee in horror. So Cyno announces that it was he who murdered her husband. Habrocomes is quickly arrested and taken to Alexandria to be punished by the governor of Egypt.
IV кітап
Осы уақыт аралығында Гиппотос өзінің жасағын бес жүзге дейін көбейтіп, Сирия, Финикия және Мысыр арқылы Эфиопияға жақын Коптос қаласына жетеді. Хаброкоместі Ніл өзенінің басындағы жартастан өлімге қалдырып, айқышқа іліп қояды. Ол мейірімділік сұрап дұға етеді, сонда қатты жел айқыш ағашты өзенге лақтырып жібереді. Ол өзеннің ағысымен ағып, қайтадан тұтқындалып, Мысырдың билеушісіне қайтарылады. Губернатор Хаброкоместі тірідей өртеп жіберуді бұйырады. Хаброком қайтадан мейірімділік сұрап дұға етеді және бұл жолы Нілдің толқындары отты сөндіреді. Губернатор мұны керемет деп санайды және Хаброкомды түрмеге қамап, бірақ ол өз оқиғасын айтып бере алғанға дейін жақсы күтімге алады. Ақырында Хаброком өзінің тарихын айтып, босатылады. Губернатор оған іздеуді жалғастыру үшін Италияға жүзуге көмектеседі және оның орнына Киноны айқышқа шегелейді. Осы арада Антия Псаммис пен оның барлық тауарларымен бірге Эфиопияға сапар шегеді. Коптоста Гиппотостың тобы кербенге шабуыл жасап, Псаммиді өлтіріп, Антияны тұтқынға алады. Антия мен Гиппотос бір-бірін танымағаны үшін Антия тұтқын болып қалады. Анхиалос деген тағы бір қарақшы Антияға құмарланып, оған шабуыл жасайды. Өзін-өзі қорғап, қыз оны семсермен өлтіреді. Мұны көрген Гиппотос оны екі мастифпен бірге шұңқырға лақтырып, өлтіру үшін күзетпен қалдырады. Бірақ оның күзетшісі Амфиномос оған жаны ашып, Антия мен иттерді тамақтандырып отыр.
V кітап
Ол Сицилиядағы Сиракузаға келіп, қарт балықшы Аигалеуспен бірге тұрады. Агиалей өзінің туған жері Спартада Телксинояға деген махаббаты оның әкесі оны басқаға үйлендіруден бұрын онымен бірге қашып кетуіне себеп болғанын айтады. Олар Сицилияға қоныс аударған. Жақында Тельксиноя қайтыс болды, бірақ Агиалей оның денесін мысырлық әдет бойынша мумиялады және қазір онымен тамақтануды, ұйықтауды және сөйлесуді жалғастыруда. Бұл махаббаттың беріктігі Хаброкомға дем береді. Антияның өліп қалғанын ойлап, Гиппотос Мысырдың Арея ауылын тонап, басып алуға аттанды. Осы арада Амфиномос Антианы босатып, Коптосқа алып барады. Мысырдың губернаторы Гиппотохтың Ареяға шабуыл жасағанын білгенде, оның тобын жою үшін Полидостың қолбасшылығымен үлкен күш жібереді. Ұрылар жеңіледі, бірақ Гиппотоос Сицилияға қашады. Ұсталған тонаушылар Полидосты және оның күшін топтың қалған мүшелерін жою үшін Коптосқа қайтарады. Сол жерде ол Амфиномос пен Антианы ұстап алады. Антианы Александрияға алып оралғанда Полидос оған ғашық болады. Полидостың әйелі Ренея бұл туралы білгенде, құлы Антияны алысқа алып кетіп, оны Италияның Таранто қаласындағы жезөкшехананың иесіне сатады. Гиппотоос Сицилиядағы Таорминаға жетеді, ал Хаброком Италияға кетеді. Левкон мен Родтың қожайыны Ксантоста қайтыс болып, оларға байлығының едәуір бөлігін қалдырды. Содан олар кемемен Ефеске қайтып, жолшыбай Родосқа аялдады. Олар Хаброком мен Антияның үйлеріне қайтып келмегенін, ата-аналарының қартайып, үмітсіз қайтыс болғанын біледі. Олар Родоста көбірек білгенше қалуға шешім қабылдайды. Осы арада Антия жезөкшелікпен айналысудан аулақ болу үшін каталептикалық шабуыл жасады және кейіннен ол "қасиетті аурудан" зардап шегетінін мәлімдейді. Хаброком Италияның Нуцерия қаласында тас кесуші болып жұмыс істейді. Кедейлікте жүрген Гиппофут бай қарт әйелге үйленіп, ол қайтыс болған кезде оның байлығын мұра етеді. Содан кейін ол жас жігіт Клистеннің сүйіспеншілігіне ие болады және құлдар мен сән-салтанат сатып алу үшін онымен Италияға жүзіп барады. Тарантумда ол Антиямен кездеседі, оны иттерге құлаған әйел деп таниды. Ол оны жезөкшехана иесінен сатып алады, содан кейін оның оқиғасын, оның ішінде ол Хаброкомның жоғалған әйелі екенін білген кезде үйіне алып кетеді. Хаброком тас кесуді шыдай алмай, Ефеске оралады, Сиракузада Аигалиевтің өліміне жоқтау айтады, содан кейін Родосқа қарай жолға шығады. Сол жерде, күн ғибадатханасында, ол Леукон мен Родпен кездеседі. Осы арада Гиппотос Антианы Ефеске үйіне алып кетуге шешім қабылдайды; ол және Клистенес те сол жерге көшетін болады. Топ Родоста қысқа уақытқа тоқтайды. Күн мейрамы кезінде Антия Изис ғибадатханасында Левкон мен Родпен кездеседі. Ақырында Хаброкомс олардың бәрін табады. Содан кейін барлық адамдар, соның ішінде Гиппофос пен Клистен өздерінің оқиғаларымен бөліседі. Хаброком мен Антия бір-біріне ауыр азап шеккен кездерінде адал болғандарын растайды. Келесі күні бәрі бірге кемеге мініп, Ефеске жетті. Хаброком мен Антия Артемидаға құрбандық шалып, қайтыс болған ата-аналарына қабір салғызады.