Кіріспе

Сакробосконың "De sphaera mundi" (лат. "Әлем шарлары туралы" деген мағынаны білдіреді, кейде "Космос шарлары" деп аударылады; латынша атаулары Tractatus de sphaera, Textus de sphaera, немесе жай ғана De sphaera) – Иоганн де Сакробоско (Джон Холивуд) еңбегі, шамамен 1230 жылы жазылған астрономияның негізгі элементтеріне арналған ортағасырлық кіріспе. Птолемейдің "Алмагест" еңбегіне көп сүйенген және ислам астрономиясынан қосымша идеялар алған бұл кітап, Еуропада Коперникке дейінгі астрономияның ең ықпалды туындыларының бірі болды.

Қабылдау

Сакробосконың "De sphaera mundi" осы тақырып бойынша XIII ғасырдағы бірнеше оқулықтың ең сәттісі болды. Ол жүздеген жылдар бойы университеттерде пайдаланылды және баспа машинасы ойлап табылғанға дейін қолжазбасы көп рет көшірілді; жүздеген қолжазба көшірмелері бүгінге дейін сақталған. Алғашқы басылымы 1472 жылы Феррара қаласында жарық көрді, ал соңғы екі жүз жылдың ішінде кем дегенде 84 басылым жарық көрді. Бұл еңбекке түпнұсқа мәтінге түсініктемелер жиі қосылып отырылды. Көшірмелер мен түсіндірмелердің саны оның университеттік оқулық ретіндегі маңыздылығын көрсетеді.

Мазмұны

"Әлем сферасы" жер емес, аспан, ал Сакробоско Теодосийдің сөздерін келтіріп, оның қатты дене екенін айтады. Ол тоғыз бөлімге бөлінеді: "бірінші қоздырғыш" (primum mobile), тұрақты жұлдыздар сферасы (свердловка) және жеті планета: Сатурн, Юпитер, Марс, Күн, Венера, Меркурий және Ай. "Дұрыс" сфера және көлбеу сфера бар: дұрыс сфераны тек экваторда тұрғандар ғана көреді (егер мұндай адамдар болса), ал қалғандары көлбеу сфераны көреді. Екі түрлі қозғалыс бар: біреуі – аспанның Арктика және Антарктика полюстері арқылы өз осімен шығыстан батысқа қарай, екіншісі – төменгі сфералардың өз осімен кері бағытта 23 градусқа қозғалуы. Әлем немесе ғалам екі бөлікке бөлінеді: элементарлық және эфирлік. Элементарлық төрттен тұрады: жер, оның үстінде су, содан кейін ауа, содан кейін от, айға дейін. Одан жоғары – өзгермейтін, философтар "бесінші мән" деп атаған эфирлік. Барлығы қозғалмалы, бірақ ауыр жер – әлемнің ортасы.

Ғалам машина ретінде

Сакробоско ғаламды "machina mundi", яғни әлемнің машинасы деп сипаттады, соның салдарынан Исаның айқышқа шегелеу кезінде болған Күн тұтылуын осы машинаның ретін бұзу деп түсіндірді. Бұл идея кейінірек, Ағарту дәуірінде аса танымал болған сағат механизмі арқылы әлемді түсіндіруге ұқсас.

Жер шар тәрізді

Негізінен ғалам туралы болса да, "Де сфера 1230" жұмысы Жердің шар тәрізді екендігін нақты сипаттайды, бұл жоғары орта ғасырлардағы Еуропада кең таралған пікірмен сәйкес келеді. Бұл, XIX және XX ғасырлардағы кейбір тарихшылардың ортағасырлық ғалымдар Жердің жалпақ деп ойлағандығы туралы айтқандарына қарама-қарсы келеді. Жердің шар екендігіне дәлел ретінде бірінші тарауда автор шығыс тұрғындары үшін жұлдыздардың ертерек көтеріліп, кешіккен батуын, ай тұтылуларының ертерек орын алуын, Солтүстік полюске жақын жұлдыздардың солтүстікте көрінетінін, ал оңтүстікте басқа жұлдыздардың көрінетінін, теңізде мачтаға шығу арқылы алысқа көруге болатынын, және судың тамшы сияқты дөңгелек пішінге ұмтылатынын келтіреді.