Кіріспе

Тынық мұхитындағы шығанақ

Панама шығанағы (lang es) – Тынық мұхитының Панаманың оңтүстік жағалауында орналасқан шығанағы, оның көптеген шығыс жағалаулары оған тікелей іргелес. Шығанақтың ең үлкен ені, ең тереңдігі және ауданы белгілі. Панама каналы Панама шығанағын Кариб теңізімен байланыстырып, Тынық және Атлант мұхиттарын қосады. Панаманың астанасы Панама қаласы – шығанақ жағалауындағы ең ірі қалалық орталық. Шығанақтың өзінде де бірнеше кіші шығанақтар бар: солтүстікте Панама шығанағы, батыста Парита шығанағы және шығыста Сан-Мигель шығанағы. Шығанақта бірнеше аралдар бар, ал жағалауда Панама қаласы, Ла-Пальма және Читрэ сияқты маңызды порттар орналасқан. Перл аралдары – шығанақтың шығысында орналасқан екі жүзден астам аралдардан тұратын архипелаг. Панаманың ең ірі өзені – Туира өзені оңтүстікке қарай Сан-Мигель шығанағына құяды.

Туризм

Панама экономикасының маңызды бір бөлігі туризмді құрайды, және оның көп бөлігі Панама шығанағының айналасында шоғырланған. Ең танымал тартымдылығы – Перл аралдары, оның мөлдір, қоректік заттарға толы суы және әртүрлі жануарлар әлемі көптеген туристер мен су астынан шолушыларды архипелагты зерттеуге шақырады. Перл аралдары Панама шығанағындағы ең танымал туристік орын болғандықтан, жергілікті қауымдастықтар туристік дамуға бейімделіп, өзгерді. Мысалы, Педро Гонсалес сияқты кейбір аралдар туризмнің өркендеуінен жақсы нәтиже алды, себебі арал тұрғындары оның жергілікті экономикаға пайдалы екенін сенеді. Контадора сияқты басқа аралдардың жергілікті тұрғындары туризм аралдарға зиян келтіреді деп ойлайды және жергілікті мәдениетті сақтап қалуды қалайды.

Климат

Панама шығанағы аймағының климаты суық және ылғалды маусымдар арасында күрт өзгереді – қаңтардан сәуірге дейін ерекше құрғақшылық, ал мамырдан желтоқсанға дейін – ерекше жаңбырлы маусым. Бұл аймақтағы мангр өсімдіктеріне зор әсер еткен, себебі құрғақшылық кезеңі де, Эль-Ниньо құбылысы да күшті дауылдармен бірге келеді, олар мангрлерге зиян келтіріп, олардың өрбу циклін бұзады.

Мангролар

Мангро бұталары - шығанақтың экожүйесі мен мекендеу ортасының маңызды бөлігі. Бұл мангролар жергілікті құс түрлерінің ұзақ мерзімді өмір сүруі үшін өте маңызды, себебі олар жергілікті құстарға пана және қорек береді. Шығанақта 20-дан астам түр 57-ден астам жерде тіркелді, көбінесе Перл аралдары аймағында. Қоңыр пеликан - шығанақтағы ең көп кездесетін құс, сондай-ақ мүйізді және үлкен ақ құстар да көптеп таралған. Шығанақтағы басқа да көптеген құстарға саңқалы қаз, ақ қаз, ақ ибис, жылтыр ибис, кішкентай көк қасқыр, кокои қасқыр, жалаңаш мойынды жолбарыс қасқыр, қара тәжді түнгі қасқыр, көк аяқты қасқыр, қоңыр қасқыр, керемет фрегат, үлкен ақ құс және қарлы ақ құс кіреді. Теңіз құстары балықтардың денсаулығының көрсеткіші болып табылады, өйткені олар мангролардың қоректік заттарына тәуелді. Сондай-ақ, жергілікті тұрғындар ғасырлар бойы мангро бұталарын көмір, ұзақ сақталатын отын, тіректер және қабық алу үшін пайдаланып келген. Олар бүгінгі күнге дейін жергілікті қоғамның маңызды бөлігі болып табылады. Шығанақтың суларында теңіз өнімдері мен қоректік заттар көп болғандықтан, бұл жер 6000 жыл бұрынғы Кезеңнің соңына дейін, мыңдаған жылдар бойы өмір сүруге қолайлы орын болып келген. Перл аралдарындағы ежелгі мергендердің қонысынан табылған дельфин сүйектері, аралдың ежелгі тұрғындары тек шағын балықтарды ғана емес, дельфиндер мен акулалар сияқты ірі балықтарды да аулағанын көрсетеді. Қоректік заттарға толы су Панама шығанағына көптеген балықтар мен теңіз жануарларын тартады, бұл ежелгі мергендерге кең таңдау жасауға мүмкіндік берген. Дәлелдер көрсетіп тұрғандай, бұл тұрғындар негізінен балық және тасбақалармен азықтанған, бірақ дельфиндер мен акулалардың еті, сүйектері және майы да пайдаланылған. Зерттеушілердің басты мәселесі - алғашқы мерген-жинаушылар дельфиндерді жүйелі түрде аулаған, әлде оларды аралдарға қарай қуғанда жағаға тірелгенін анықтау қиындығы. Дегенмен, бұл маңызды жаңалық, өйткені бұл Перл аралдарындағы алғашқы тас дәуіріне дейінгі қоныс және Орталық Америкадағы алғашқы тұрғындар дельфиндерді тамақ ретінде пайдаланғанының бірінші дәлелі.

Қоршаған ортаны қорғау

Жақында Панама шығанағының экологиялық жағдайына қатысты алаңдаушылық туды, себебі соңғы жылдары Панама қаласы аумағында, әсіресе мұнай өнеркәсібі, өндіріс күрт өсті. Мұнай Панама қаласының маңызды импорты және экспорты болып табылады, сондықтан мұнай төгілуінің ықтималдығы және оның шығанаққа тигізетін әсері үлкен мәселе. Тағы бір маңызды мәселе – шығанақтағы мангр тоғайларын жою және пайдалану. Шығанақтағы жануарлар мен адамдардың өмір сүруі мангр тоғайларына тікелей байланысты. Шығанақтағы мангр тоғайларына тек артық эрозия, бөгет салу және жергілікті шаруашылықтардан түсетін пестицидтер ғана емес, сонымен қатар оларды өнеркәсіптік шаруашылыққа пайдалану да қауіп төндіреді.

Заңдар мен ережелер

1914 жылы Панама каналының құрылысы халықаралық көліктің дамуында маңызды қадам болды, себебі ол Панама мен айналасындағы аймақты сауда және көліктің жаңа халықаралық орталығы ретінде қалыптастырды. Бірақ, бұл аймаққа бизнестің өркендеуіне мүмкіндік бергенімен, көліктің қарқынды дамуы қоршаған ортаға елеулі зиян келтірді. Панама экономикасы жылдар бойы өскен сайын, оған қатысты заңдар мен саясат, әсіресе теңіз саясаты да дамыды. Панама шығанағы мен оның төңірегіндегі теңіз ресурстары ауыл шаруашылығы және балық аулау сияқты маңызды салалар үшін өте қажет, ал аймақтағы халықтың 80% астамы оларға тікелей тәуелді. Жылдар бойы қабылданған заңдар инфрақұрылым мен үкіметке үлкен өзгерістер енгізгенімен, осы заңдардың орындалуы мен құрылымында әлі де кемшіліктер бар. Көптеген заңдар қоршаған ортаны қорғауға баса назар аудармаған, көбінесе бизнеске бағытталған. Панама шығанағында суды тазарту үлкен мәселе, өйткені бұрын таза болған судың көп бөлігі қазір канализация және химиялық қалдықтармен ластанған. Панаманың көп бөлігінде канализацияны тазарту нашар, және тиісті қалдықтарды басқару қондырғыларының жетіспеуіне байланысты, канализациялық резервуарлардан шикі канализациялық сулар көбінесе тазартусыз немесе аз тазартылып шығанаққа төгіледі. Панама қаласы мен айналасындағы аудандар Панама каналынан таза сумен қамтамасыз етіледі, бірақ қаланың қарқынды өсуі мен ластану судың сапасына қауіп төндіріп отыр. Панама үкіметі және үкіметтік емес ұйымдар су бассейнін қорғау үшін жұмыс істеп жатыр, бірақ өнеркәсіп және қалдықтарды басқаруға қатысты заңдардың жетілмеуі бұл мақсатқа жетуді қиындатады.

Қорғау жұмыстары

2009 жылы Панама шығанағы Рамсар конвенциясы – халықаралық маңызы бар ылғалды жерлерді қорғау жөніндегі халықаралық конвенция бойынша «Халықаралық маңызы бар ылғалды жер» деп жарияланды. Дегенмен, 2012 жылы Панама үкіметі өнеркәсіп және ауыл шаруашылығын қорғау мақсатымен бұл мәртебені уақытша тоқтатты. Бұл экологиялық қорғаушылар арасында пікір қақтығысын тудырды, ал 2013 жылы Панама Жоғарғы Соты Панама Аудубон қоғамының көмегімен және қолдауымен шығанақтың қорғалған мәртебесін қайта орнатты. 2015 жылдың ақпан айында Панама президенті Хуан Карлос Варела Панама шығанағының 210 000 акр аумағында құрылыс салуға тыйым салатын заңға қол қойды және шығанақты «қорғалатын жабайы табиғат панасы ретінде ылғалды жерлер кешені» деп жариялады. Бұл шара Панама үкіметі ішінде дау тудырды, себебі бұрынғы президент Рикардо Мартинелли Панама шығанағындағы мангрларды жоюға салғырт қарағаны үшін экологиялық қорғаушылар тарапынан сынға ұшырады. Бұл заңның негізгі мақсаты – мангр ормандарын сақтау, топырақ эрозиясын тоқтату, сондай-ақ көшпенді жағалау құстарының мекен ету ортасын қорғау болды.