Кіріспе

Шотланд баспашысы (1712–1775)

Эндрю Фулис (1712, 18 қыркүйек 1775) – шотланд баспашысы, Роберт Фулис ағасы. Олар Глазго университетімен серіктестік құрып, латын және грек тілдерінде көптеген кітаптар басып шығарды.

Өмірбаян

Эндрю Фулис – Глазго шаштаразы және сыра қайнатқышы Эндрю Фоллс (немесе Фолдс) есімді адамның ұлы. Эндрю Фулис шіркеуге дайындалу үшін арналғандықтан, ол әкесінің шаштараздық кәсібін жалғастыруға ниеттенген Роберт Фулисқа қарағанда жақсы білім алды. Дегенмен, Роберт Глазго университетінің сабақтарына қатысып, Фрэнсис Хатчесоннан бейресми білім алды. Эндрю де, Роберт те 1730 жылдары Фоллс фамилиясын Фулис фамилиясына ауыстырды. Роберт Эндрю Фулиспен білімге деген құштарлығын бөлісті және олардың профессорлық қызметтен тыс академиялық салаға үлес қосудың жолын тапты; сондай-ақ, профессор Фрэнсис Хатчесон Робертті кітап сату және басып шығаруға қызығушылық танытуға шақырған алғашқы адам болды. Роберт баспахананы бастады, бірақ Эндрю Фулис 1738 және 1739 жылдары Англия мен Францияда бірге болғаннан кейін серіктестік құруға қосылды. Парижде Эндрю мен Роберт сатып алған, Англияға әкелген және пайдаға сату үшін сатқан бірнеше ерекше кітаптарды тапты; осылайша олардың табысты және беделді серіктестігінің бастауы болды. Эндрю мен Роберт келесі 30 жыл бойы өз ісін жалғастыра берді. Эндрю Фулис Глазго университетінде гуманитарлық (латын) мамандығы бойынша оқыды. Кейіннен Фулис Глазго қаласында латын, грек және француз тілдерін оқытты. 1738 жылы Эндрю мен Роберт Фулис саяхаттады; Парижға келген кезде олар белгілі шотланд жазушысы Шевалье Эндрю Рамсеймен танысты (Рамсей Римде принц Джеймс Франсис Эдвард Стюарттың екі ұлын, соның ішінде принц Чарльз Эдвард Стюартты оқытқандығымен белгілі). Рамсеймен танысу Фулис ағайындыларын ең жақсы және ерекше Париж кітапханаларына жеткізді, олардың көптеген мазмұны Фулис ағайындыларының алғашқы табысына айналды, бұл олардың кітап сату бизнесін бастады. 1741 жылы Фулистің ағасы Роберт Глазго қаласында кітап дүкенін ашты; бұл Джон Смит қалада өзінің алғашқы дүкенін ашқанға дейін толық он жыл бұрын болды. Бауырластар көп ұзамай өз кітаптарын шығара бастады. Бірінші жылы Foulis баспасының барлық басылымы басқа баспаханаларға тапсырылды, бірақ екінші жылы олар өз баспаханаларын сатып алып, баспа қажеттіліктерін өздері қанағаттандыруға қабілетті болды. Көп ұзамай Фулис бауырластардың баспаханасы мен кітап дүкені Глазго университетінің баспаханасына айналды. Олардың басылымдары әдебиет және классикалық шығармалар саласында жоғары сапалы баспа және баспашылық қызметімен танылды. Олардың ерекше баспа стилі Александр Уилсонның баспа беттерімен үйлесті. Уилсон Фоулис Пресс басылымының әдемілігі мен күрделілігіне қол жеткізуге көмектесті, бұл олардың клиенттері үшін өте жоғары бағаланды, Уилсон Фолис бауырларына ұсынған ең көрнекті типтік бет – шотландтық римдік болды. 1748 жылы Уилсон Глазго университетінің типтік негізін қалаушы болып тағайындалды және өзінің құю цехын 1834 жылы жабылып қалмайынша сол жерге көшірді. Эндрю мен Роберт Фулис осы кезеңде Глазгодағы кітап саудасына үстемдік жүргізді. Олардың ең елеулі жетістіктері – 1756–1758 жылдар аралығында Гомердің «Илиада» және «Одиссея» классикасының халықаралық деңгейде танымал басылымдары болды. Бауырластарды атақты баспалары мен басылымдары үшін мақтады; тіпті оларды «Британияның Эльзевирі» деп атады. Эльзевирлер – 17–18 ғасырларда баспаханасы бар және кітаптар басып шығарып, сататын голландиялық отбасы. Бауырлар сонымен қатар классикалық және қазіргі жазушылардың, оның ішінде олардың ұстазы Фрэнсис Хатчесонның шығармаларының практикалық және аз экстравагантты басылымдарын шығарды. Ричард Б. Шер мен Эндрю Хукстің айтуынша, бауырластар баспаларының мақсат-мұраты мен көзқарасын жүзеге асыра алады деп үміттенді: «Глазгодағы классикалық, эстетикалық, моральдық, Хатчесон ағартушылығының құндылықтарын баспа мәдениетіне аудару». Эндрю Фулис пен оның ағасы Роберт академиялық шығармаларды жариялаушылар ғана емес, сонымен қатар олардың құмаршылары болды. Джеймс Босуэлл сол кездегі атақты әдебиетші Сэмюэл Джонсонның Глазгоға келгенін және оны Фулис ағайындылары құрметті және әйгілі қонақ ретінде кішіпейілділікпен қабылдағанын жазды. Бозуэлл Джонсонның екі үй иесі – Эндрю және Роберт Фолисқа ашуланып, олар Джонсонмен жай ғана айтысып, жауап бергенін айтты. Foulis Press кітаптарының басым көпшілігі ғалымдарға арналған, бірақ олардың кейбір кітаптары таңдамалы кітаптар қалаған коллекционерлер үшін арнайы басылып шығарылды. Эндрю мен Роберт Фолис классикалық кітаптарға эклектикалық нұсқалар шығаруды жалғастырды. Фулис баспалары классикалық шығармалардың сирек басылымдарын импорттауды және перспективалы қолжазбаларды Еуропа материгінен сатып алуды жалғастырды, содан кейін оларды жергілікті ғалымдар мен коллекционерлерге сатты. Олар өте қымбат, әдемі қағаздан жасалған кітаптардың басылымдарынан бастап, өте жаңа және практикалық, тіпті миниатюралық басылымдарға дейін шығарды. Фулис баспасының классикалық кітаптары жақсы өңделгендігі, қарапайымдылығы және ыңғайлы өлшемдері үшін ізделді. Олардың басылымдары әдемілігімен де, дәлдігімен де танымал болды; олар басып шығарған 554 жұмысқа Гораций, Гомер, Мильтон және Томас Грейдің басылымдары кірді. Олардың типографиясының беделі төмендесе де, ол сол заманғы стильдегі жоғары жетістіктерді білдірді. Олардың баспа беттерінің ең ұзақ сақталғаны – шотландтық римдік, оны Александр Уилсон жасаған. Ол Робертпен бірге Рамшорн зиратында, Ингрэм көшесінде жерленген. Ингрэм көшесінің кеңейтілуіне байланысты қабірлер қазір тротуардың астында жатыр, бірақ олар әлі де төсеудегі әріптерімен белгіленген.