Кіріспе

Шотландтық баспагер және жазушы Энн Кирквуд (1829–1863)
(әйелі белгісіз) (1867–1879) Қала ғасырлар бойы көтеріліп, құламай тұрды. Қаланың ескі және жаңа бөліктері болды, олардың әрқайсысы бір ғана көшеден тұрды. Пиблсте негізінен сабаннан төселген үйлерде тұратын тоқымашылар мен еңбекшілер мекен еткен. Оның әкесі, Джеймс Чемберс, мақта өндіруші болып жұмыс істеді. Олардың тақтатасты шатыры бар үйін Джеймс Чемберстің әкесі ұлына үйленген кезде сыйлық ретінде салған, ал үйдің бірінші қабаты отбасылық шеберхана болып пайдаланылды. Қаладағы шағын кітапхананы Александр Элдер басқарды, ол Робертті кітаптармен таныстырып, оның әдеби қызығушылығын оятып, жас кезінде қалыптастырды. Әкесі кейде отбасылық кітапханаға кітаптар сатып алатын. Бір күні Роберт үйдің шатырындағы сандықта жасырылған «Британника энциклопедиясының» төртінші басылымының толық жинағын табады. Ол осы кітапты көп жыл бойы ынтамен оқыды. Өмірінің соңында Чемберс «адам білімінің осындай қолайлы жинағы бар екеніне және ол мен үшін дастархан сияқты жайылып жатқанына шын жүректен ризамын» деп еске алады. Кейінірек Роберттің ағасы Уильям: «Роберт үшін білімді игеру – ең жоғары қуаныш еді» деп айтты. Роберт жергілікті мектептерге жіберілді, ол әдебиетке ерекше талғам мен қабілет танытты, бірақ оның білімі оны қызықтырмады. Оның білімі сол кездегідей болды. Джеймс Грей басқарған ауыл мектебінде балалар оқуға, жазуға және қосымша ақы төлеп, арифметиканы үйренді. Гимназияда латын және ежелгі грек тілдерімен қатар, ағылшын тілінде эссе жазудан сабақ алды. Балалар бір-бірін мазалап, ұстаздар тәртіпсіздік жасағандарға дене жазасын берді. Мектеп оны шабыттандырмаса да, Роберт кітап дүкенінде осы кемшілікті толтырды. Роберт пен Уильям әрқайсысының қолында алты-алты саусақ, ал аяғында алты-алты балаусақ болған. Олардың ата-аналары операция жасау арқылы бұл кемістікті түзетуге тырысты, Уильямда бұл сәтті болды, ал Роберт жартылай тоңғырақ болып қалды. Сондықтан басқа балалар сыртта ойнап-шашуға шыққанда, Роберт үйде отырып кітап оқығанды жөн көрді. Роберт ағасынан білім жағынан озып кетті және оқуын Уильямнан бірнеше жыл артық жалғастырды. Ол дін қызметкері болуға тағайындалған еді, бірақ он бес жасында бұл жоспарынан бас тартты. Электр тоқыма станогының пайда болуы Джеймс Чемберстің мақта бизнесіне қауіп төндіріп, оны жабуға және мата сатушы болуға мәжбүр етті. Осы уақытта Джеймс Пиблсте орналасқан француз әскери тұтқындарымен араласа бастады. Айырықша жағдайда, Джеймс Чемберс бұл жер аударылғандарға үлкен сомада несие берді, ал олар кенеттен басқа жерге ауысқанда банкрот болып жариялауға мәжбүр болды. 1813 жылы отбасы Эдинбургке көшіп келді. Роберт Жоғары мектепте оқуын жалғастырды, ал Уильям кітап сатушының шәкірті болды. 1818 жылы Роберт он алты жасында Лейт-Уокта кітап сату орындығын ұстап, жеке бизнесін бастады. Бастапқыда оның барлық тауары әкесіне тиесілі бірнеше ескі кітаптардан тұрды, олардың сөредегі орны үш футқа жетеді және құны бірнеше фунттан аспады. Бірінші жылдың соңында оның тауарының құны он екі фунтқа дейін өсті, және шағын табыс біртіндеп келе бастады.

Алғашқы еңбектері

Роберт өз ісін дамытып жатқанда, оның інісі Уильям үй жасаған баспахана сатып алып, кітапшалар шығарып, сондай-ақ өзінің шрифтерін жасау арқылы өз бизнесін кеңейтті. Одан кейін Роберт пен Уильям бірігіп жұмыс істеуге шешім қабылдады – Роберт жазып, ал Уильям басып шығарды. Олардың алғашқы бірлескен жобасы – «Калейдоскоп немесе Эдинбург әдеби ойын-сауығы» атты журналдар сериясы болды, ол үш пенске сатылды. Бұл журнал 1821 жылдың 6 қазаны мен 1822 жылдың 12 қаңтары аралығында екі апта сайын жарық көрді. Одан кейін «Уэверли авторының бейнелері» (1822) жарық көрді, онда Уолтер Скотттың көркем шығармаларындағы кейіпкерлерге шабыттандырған деп саналатын тұлғалардың суреттері ұсынылды. Уильямның ескі баспасында басылған соңғы кітап – Роберттің Эдинбург тарихы мен ескіліктеріне деген ынтасының нәтижесінде жазылған «Эдинбург дәстүрлері» (1824) болды. Одан кейін ол «Эдинбургтағы серуендер» (1825), «Шотландияның танымал шумақтары» (1826) және «Шотландия суреті» (1826) кітаптарын шығарды. Бұдан кейін Шотландия тарихының бес томы Констеблдің әртүрлі жинағының бір бөлігі болды. 1832 жылы ол «Шотландияның анықтамалығын» құрастырды. Осы кітаптар оған Уолтер Скотттың құрметі мен жеке достығын сыйлады. Скотттың қайтысынан кейін Роберт оған құрмет көрсету үшін «Сэр Уолтер Скотттың өмірі» (1832) атты еңбекті жазды. Роберт сонымен қатар 1638-1745 жылдар аралығындағы «Шотландиядағы көтерілістер тарихы» (5 том, 1828) және Шотландия мен шотландтық дәстүрлер туралы көптеген басқа да еңбектер жазды.

Неке

1829 жылы 7 желтоқсанда Роберт Джейн мен Джон Кирквудтың жалғыз қызы Энн Кирквудқа үйленді. Олардың 14 баласы болды, олардың үшеуі нәресте шағында қайтыс болды. Осы үшеуін есептемегенде, олардың балалары Роберт (Роберт Чемберс кіші), Нина (Фредерик Леманның әйелі және Рудольф Чемберс Леманның анасы), Мэри (Александр Маккензи Эдвардстың әйелі, сатирик Боб Эдвардстың анасы), Энн (Доуви ханым, Мени Мюриел Доувидің анасы), Джанет, Элиза (Уильям Оверенд Пристлидің әйелі), Амелия (Рудольф Леманның әйелі), Джеймс, Уильям, Фиби (Зейглер ханым) және Элис болды.

W. & R. Chambers

1832 жылдың басында Роберттің ағасы Уильям Чемберс апта сайын жарық көретін «Чемберстің Эдинбург журналы» атты басылымды шығара бастады, ол тез арада кең таралды. Роберт бастапқыда тек қана қатысушы болды, бірақ 14 том жарық көргеннен кейін ағасымен бірлесіп журналды редакциялады, және оның еңбегі журналдың табысына ең көп үлес қосты. Екі бауыр ақырында W. & R. Chambers Publishers кітап баспасында серіктес болып бірікті. Сонымен қатар Роберт кіші інісі Джеймс Чемберспен бірге 48-ші Хановер көшесінде кітап дүкені мен оқу залын ашты. Осы уақытта Уильям өзінің дүкенін 47-ші Броутон көшесінен басқарды. Роберт сол кезде дүкенге жақын, 27-ші Елдэр көшесінде тұрды (1960 жылдары Эдинбург автобус станциясына қолжетімділікті жақсарту мақсатында бұзылды). Роберттің толық немесе жартылай авторы болған көптеген еңбектерінің ішінде «Атақты шотландтардың өмірбаяндық сөздігі» (4 том, Глазго, 1832–1835), «Ағылшын әдебиетінің энциклопедиясы» (1844), «Роберт Бернстің өмірі мен шығармалары» (4 том, 1851), «Ежелгі теңіз жағалары» (1848), «Шотландияның ішкі жылнамалары» (1859–1861) және «Күндер кітабы» (2 том, 1862–1864) ең маңыздылары саналды. Доктор Эндрю Финдлэйтер редакторлық еткен «Чемберстің энциклопедиясы» (1859–1868) бауырлардың қадағалауымен жүзеге асырылды. «Ағылшын әдебиетінің энциклопедиясында» әр дәуірдің ең үздік авторларынан таңдалып алынған, «әдебиеттің өзінің тарихи-сыни шолуында» ұсынылған керемет үзінділер бар. «Бернстің өмірі» үшін ол жанқиярлық және еңбекті қажет ететін зерттеулер жүргізіп, ақынның қарындасы, миссис Беггтен бұрын жарияланбаған көптеген деректерді жинады, ал осы еңбектің барлық табысы оның игілігіне жомарттықпен арналды.

Қалғандары

1830 жылдары Роберт Чемберс геологияның сол кезде қарқынды дамып келе жатқан саласына ерекше қызығушылық танытты және 1844 жылы Лондон геологиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Бұған дейін, 1840 жылы ол Эдинбург Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды, бұл оны көптеген ғалымдармен хат алмасу арқылы байланыстырды. Уильям кейіннен: «Оның санасы болжамдық теориялармен толған, олар оны сэр Чарльз Белл, Джордж Комб, оның інісі доктор Эндрю Комб, доктор Нил Арнот, профессор Эдвард Форбс, доктор Сэмюэл Браун және физиология мен ақыл-ой философиясы саласындағы басқа да ойшылдармен байланыстырды» деп еске алады. 1848 жылы Чемберс өзінің алғашқы геологиялық кітабын – «Ежелгі теңіз жағалары» туралы жариялады. Кейін ол геологиялық зерттеулер мақсатымен Скандинавия мен Канадаға сапар шекті. Саяхаттарының нәтижелері «Солтүстік Еуропаның іздері» (1851) және «Исландия мен Фарер аралдарындағы іздер» (1856) атты еңбектерде жарияланды. Алайда, оның геологиялық зерттеулері мен болжамдық теорияларға деген қызығушылығының нәтижесінде жазылған ең танымал кітабы, ол ешқашан өз атын ашық жарияламаған туынды болды. 1844 жылы Чемберс депрессиядан жазылғанда, өзінің «Жаратылыстың табиғи тарихының қалдықтары» атты еңбегін диктанттауды әйелі Энн Кирквудқа тапсырды, ол Эдинбургтағы Сент-Эндрюс демалыс үйінде болды. «Жаратылыстың табиғи тарихының қалдықтарының» жазылуы емдік мақсатта болған болуы мүмкін. Чемберс 1830 жылдары Эдинбургте ынталы френолог болған, ал анонимді жазылған «Жаратылыстың табиғи тарихының қалдықтары» Комбтың «Адамның құрылысы» (1828) еңбегінен кейін және 1859 жылы Чарльз Дарвиннің «Түрлердің шығу тегі» басылымын күткен халықаралық бестселлерге айналды және күшті қоғамдық ықпалға ие болды. «Жаратылыстың табиғи тарихының қалдықтары» кітабының алғашқы басылымы 1844 жылы анонимді түрде жарық көрді. Әдеби анонимділік сол кезде, әсіресе мерзімді баспасөздерде жиі кездесетін құбылыс еді. Алайда, ғылым саласында анонимділік өте сирек кездесетін, өйткені ғылым жазушылары әдетте өздерінің жұмыстарына авторлық құқықты талап ету үшін есімдерін жазып көрсетуге тырысатын. Чемберстің аты-жөнін жасыру себебі кітапты оқығаннан кейін анық болатын. Кітапта жұлдыздар эволюциясымен түрлердің прогрессивті өзгерісін біріктіретін ғаламның дамуы туралы көзқарас жазылған. Осы уақытқа дейін Ламарк зиялылар арасында беделсіз болып қалды, ал эволюциялық (немесе даму) теориялар саяси радикалдар мен материалистерден басқа өте танымал емес еді. Алайда Чемберс өзінің теориясын Ламарк теориясынан айыруға тырысты, Ламарк ұсынған эволюциялық механизмнің ешқандай сенімділігі жоқ екенін мәлімдеді. «Біз қарастырып отырған құбылыстардың пайда болуына қажеттілік пен қабілеттердің қолданылуы белгілі бір дәрежеде әсер еткен болуы мүмкін, бірақ Ламарк ұсынғандай емес, өйткені оның тұжырымдамасы органикалық әлемнің пайда болуын түсіндіруге жеткіліксіз, сондықтан оны даналардың ақымақтықтарының қатарына жатқызуға болады». Оның үстіне, оның жұмысы бұрынғы еңбектерден гөрі ауқымдырақ болды. «Менің білуімше, бұл кітап – жаратылыс тарихындағы табиғат ғылымдарын біріктіруге жасалған алғашқы әрекет», – деп жазады ол өзінің соңғы тарауында. Роберт Чемберс өзінің бұл тақырыпты қарастырғанынан туындауы мүмкін дауылды жақсы білетін, және ол өзінің және ағасының баспа фирмасын қандай да бір жанжалға араластыруды қаламайтын. Сондықтан кітапты жариялау үшін Манчестердегі Александр Ирландия деген досы арқылы келісім жасалды. Қажетсіз аян алу мүмкіндігін одан әрі болдырмау үшін Чемберс өзінің авторлығын тек төрт адамға: әйеліне, ағасы Уильямға, Ирландияға және Джордж Комбтың немере інісі Роберт Коксқа білдірді. Чемберске келіп түскен және одан шыққан барлық хат-хабарлар алдымен Ирландияның қолынан өтті, ал барлық хаттар мен қолжазбалар мүмкін болған жағдайда Роберттің қолжазбасын ешкім танып алмауы үшін Г-жа Чемберстің қолымен мұқият көшірілді. Құдай табиғи және әлеуметтік иерархияны белсенді түрде қолдамауы мүмкін дегенді білдіре отырып, кітап әлеуметтік тәртіпке қауіп төндірді және чартистер мен революционерлерге оқ-дәрі бере алатын еді. Англиялық дін қызметкерлері мен натуралистер бұл кітапқа шабуыл жасады. Геолог Адам Седжвик: «Егер жұмысшы табы осы сенімді қабылдаса, бұл «адамгершілік пен әлеуметтік құрылымды толығымен құлатады», «жанжал мен қатыгездікке» әкеледі деп болжады. Керісінше, көптеген квакерлер мен унитариандықтар бұл кітапты ұнатып оқыды. Унитариандық физиолог Уильям Бенджамин Карпентер оны «өте әдемі және өте қызықты кітап» деп атады және Чемберске кейінгі басылымдарды түзетуге көмектесті. Сыншылар автордың «білмей-ақ, өз бетімен» жазғанына Құдайға шүкіршілік етті, өйткені түзетілген нұсқалар «қайта қауіпті болар еді». Дегенмен, кітап сенсация тудырды және көптеген жаңа басылымдардан өтті. «Жаратылыстың табиғи тарихының қалдықтары» эволюция туралы кең талқылауды көшелер мен арзан баспалардан алып, сыйлы ер және әйелдердің қонақ бөлмелеріне көшірді.

Басқа қызмет түрлері

1847 жылы мамыр айында Чемберс Оксфордта Британ ғылымын дамыту қауымдастығының мәжілісінде ежелгі жағалаулар туралы баяндама жасады. Мәжілісте болған Эндрю Кромби Рамзи Чемберстің «өз қорытындыларын тиімсіздікке дейін созғанын және осының есебінен Бакланд, Де ла Беш, Седжвик, Мерчисон және Лайелл оған қатысты қатты сынға ұшырағанын» хабарлады. Соңғысы кейін маған айтты, ол мұны қасақана жасаған, себебі [Чемберс] «Vestiges» авторының стиліндегі ойлар ғылыми қауымдастықта қабылданбайтынын көрсете алмаса керек. Жексенбі күні Оксфорд епископы Сэмюэл Уилберфорс Сент-Мэри шіркеуінде «ғылымды дұрыс жолмен жасау туралы» уағызында Чемберске бағытталған өткір шабуыл жасады. Геологтар, астрономдар және зоологтармен «толысып кеткен» шіркеуде «жартылай білімді» адамдардың «құмарлықты азғырумен» әрекет етуі, «сенімсіздіктің қысымдық рухымен» өзін-өзі қамтамасыз ететін ғаламды іздеуі, «Жаратушының іс-әрекеттерінің жолдарын» түсінбеуі немесе джентльменнің міндеттерін орындамауы туралы сөздер айтылды. Чемберс мұны прогрессивті пікірді басу әрекеті деп айыптады, бірақ басқалары ол «шехид сезімімен» үйге қайтқан болуы керек деп ойлады. 1848 жылдың күзінің соңында Чемберс Эдинбург қаласының Лорд-провосты лауазымына кандидат ретінде ұсынылуға келісім берді. Уақыт аса қолайсыз болды, өйткені басқалар оның беделін түзейтін кез келген мүмділікті пайдалануға тырысты. Оның қарсыластары оған көп айыпталған «Vestiges» кітабының авторы деген жала жапқанда, оны айыптауға керемет мүмкіндік тапты. Уильям Чемберс ағасының жақындағы қазасына қарамастан, құпиялылық сақтай отырып, «Роберт Чемберстің естеліктерінде» «Vestiges» туралы жалғыз рет айтады: «Роберт өзінің «Жаратылыстың табиғи тарихының іздері» кітабының авторы екендігі туралы қауесет оған зиян келтіретінін және ол бұл туралы айтқан кез келген сөздің нәтижесіз болатынын жақсы білген болар еді». Роберт наразылық білдіріп, өтінімін кері қайтарып алды. 1851 жылы Чемберс эволюционизм идеяларын тарату үшін баспагер Джон Чэпменмен бірігіп, «Вестминстер ревью» журналын жаңартқан жазушылар тобының бірі болды, бұл журнал еркін ой мен реформаның белгісі болды. Роберт Чемберс гольф ойнаған және 1833 жылдың 14 қыркүйегінде Муссельбург гольф клубының (қазіргі Корольдік Муссельбург гольф клубы) құрметті мүшесі болып сайланды. Оның баспа бизнесіне қадам басқан ұлы да танымал гольфші болды және 1858 жылы Брантсфилд Линкс гольф клубының мүшесі ретінде чемпион атанды.

Күндер кітабы

Күндер кітабы Чемберстің соңғы маңызды жарияланымы болды, және бәлкім, оның ең толыққандысы. Бұл күнтізбемен байланысты халыққа таныс ежелгі нәрселердің әртүрлі жинағы еді, және оның осы кітаппен байланысты тым көп жұмысы оның өлімін жеделдеткен болуы мүмкін деп есептеледі. Одан екі жыл бұрын Санкт-Эндрюс университеті оған құқық докторы атағын берді, сондай-ақ ол Лондонның Афинеум клубының мүшесі болып сайланды.

Өлім

Роберт Чемберс 1871 жылғы 17 наурызда Сент-Эндрюсте қайтыс болды. Ол өзінің тілегі бойынша ескі Санкт-Регулус шіркеуінің ішкі жағындағы соборлық жерлеу орнына жерленді. Қабір мұнараның шығысында, шатыры жоқ бөліміне жалғасқан құрылыстың оңтүстік қабырғасына тірелген. Роберттің інісі Уильям Сент-Джайлз соборында, соборды қайта жаңарту кезінде Уильямның өзіне арналған үлкен терезеге жақын жерде естелік терезе орнатты. Екі терезе де солтүстік трансептте орналасқан. Роберт қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткен соң, оның інісі Уильям «Роберт Чемберстің естеліктері; Уильям Чемберстің автобиографиялық естеліктері» деген тақырыпта өмірбаян жариялады. Бірақ, кітапта Роберттің «Жалпылықтар» (Vestiges) еңбегінің авторы аталмады. 1959 жылы Милтон Миллхаузер «Дарвинден бұрын» атты кітабында Уильямның естеліктері туралы былай деп жазды: «Роберт Чемберстің бауырластық естеліктері» авторы «Жалпылықтарды» және тағы бір-екі нәрсені құпия ұстауға тырыспағанда, тамаша өмірбаян болатын еді. Автордың зиялылығы мен мейірімділігіне қарамастан, мұндай жоюлар сөзсіз бұрмаланған бейнеге әкеп соқты» (191-бет, 7-ескертпе). Кітапта Роберттің ерте өмірінен алынған естеліктер бар, ал қалған бөлігін Уильям толықтырды. 1884 жылы Александр Ирландия «Vestiges» еңбегінің 12-шы басылымын шығарды, онда Роберт Чемберс автор ретінде көрсетілді және оның авторлығы туралы кіріспе берілді. Ирландия автордың атын жасырудың енді қажеті жоқ деп ойлады.

Негізгі еңбектері

Калейдоскоп немесе Эдинбург әдеби ойын-сауығы. 1821 жылдың қазаны – 1822 жылдың қаңтары. Уэверли авторының иллюстрациялары. 1822 жыл. Эдинбургте болған ең танымал өрттер туралы хабарламалар. 1825 жыл. Эдинбургтағы саяхаттар. 1825 жыл. Шотландияның халық өлеңдері. 1826 жыл. Шотландия суреті. 1827 жыл. 1745 жылғы көтерілістің тарихы. 1828 жыл. Шотланд балладалары. 1829 жыл. Шотланд әндері. 1829 жыл. Стерлинг суреті. 1830 жыл. Король Джеймс I өмірбаяны. 1830 жыл. Шотландияның анықтамалығы (Уильям Чемберспен бірге). 1832 жыл. Шотланд әзілдері мен әңгімелері. 1832 жыл. Сэр Уолтер Скотттың өмірі. 1832 жыл. Шотландия тарихы. 1832 жыл. Рекиана немесе Эдинбургтың ескі заттары. 1833 жыл. Ең танымал шотландтардың өмірбаяндық сөздігі. 1833–1835 жылдар. Бернстің өмірі мен шығармалары (Курри басылымы бойынша). 1834 жыл. Жакобиттердің көтеріліс туралы естеліктері. 1834 жыл. Ағылшын тілі мен әдебиетінің тарихы. 1835 жыл. Өлеңдер. 1835 жыл. Бернстің жері (профессор Джон Уилсонмен бірге). 1840 жыл. Ағылшын әдебиетінің энциклопедиясы (Роберт Каррутерспен бірге). 1840 жыл. 1745 жылғы көтерілістің тарихы. 1840 жыл. Жаратылыстың табиғи тарихының іздері (анонимді түрде жарияланды). 1844 жыл. Он екі романтикалық шотланд балладасы. 1844 жыл. Түсіндірмелер: А Sequal (анонимді түрде жарияланды). 1845 жыл. Роберт Чемберстің таңдамалы жазбалары, жеті томдық. 1847 жыл. Ежелгі теңіз жағалары. 1848 жыл. Солтүстік Еуропаның іздері. 1851 жыл. Роберт Бернстің өмірі мен шығармалары. 1851 жыл. Исландия мен Фарер аралдарының іздері. 1856 жыл. Шотландияның ішкі жылнамасы. 1859–1861 жылдар. Эдинбург Корольдік театры тарихының эскизі. 1859 жыл. Сэр Уильям Форбс жазған Банк үйінің естеліктері (ред. Р. Чемберс). 1859 жыл. Эдинбург құжаттары. 1861 жыл. Бернске дейінгі Шотландия әндері. 1862 жыл. Дэниел Дунглас Хоумның "Өмірімдегі оқиғалар" кітабына алғысөз, бірінші сериясы. 1863 жыл. Күндер кітабы. 1864 жыл. Смолетттің өмірі. 1867 жыл. Эдинбург дәстүрлері. 1868 жыл. Фингасктың үш жері. 1880 жыл.

Жарияланбаған қолжазбалар

Иса Мәсіхтің өмірі мен уағыздары, Евангелистерден. Жастарға арналған катехизис. Жеке дұғалар және ой-толғаулар. Ескі қолжазбалар. Спиритизм туралы бірнеше мақала.

Редактор және автор

Чемберстің Эдинбург журналы. 1832 ж. бастап. Чемберстің халыққа арналған ақпараты. 1833–1835 жж. Чемберстің білім беру курсы. 1835 ж. және одан кейінгілер.