Кіріспе

Шотланд ақыны және драматургі, 1762–1851

Жоанна Бейли (11 қыркүйек 1762 – 23 ақпан 1851) – шотланд ақыны және драматургі, «Күштер туралы пьесалар» (үш том, 1798–1812) және «Ұшқыш өлеңдер» (1840) сияқты туындыларымен танымал. Оның шығармалары моральдық философия мен готикаға қызығушылық танытады. Өмірінде сыншылар тарапынан жоғары баға алған ол, Хэмпстедте тұрғанда Анна Барбальд, Люси Эйкин және Уолтер Скотт сияқты замандас жазушылармен байланыста болды. 88 жасында қайтыс болды. Оның анасы Доротея Хантер (шамамен 1721–1806) – шотланд дәрігерлері және анатомия мамандары Уильям мен Джон Хантердің қарындасы. Оның әкесі, пастор Джеймс Бейли (шамамен 1722–1778) – пресвитериан дін қызметкері, соңғы екі жылы Глазго университетінде дінтану профессоры болды. Оның әпкесі Энн Хоум Хантер – ақын. Бейлилер – шотланд патриоты сэр Уильям Уоллестен таратылған ежелгі шотландтық отбасы. Алайда Уоллестің баласы болмаған. Жоанна Бейли үш баланың ең кішісі болды: оның егіз әпкесі туған кезде аты айтылмастан қайтыс болды, ал тірі қалған әпкесі Агнес Бейли (1760–1861) – жүз жасқа дейін өмір сүрді. Олардың ағасы Мэтью Лондонға дәрігер болып келді. Жоанна арнайы білім алған ғалым емес еді. Оның ерте құштарлығы – Шотландияның ауылдық жерлеріне болды. Оның жеке понисі болды және оның әңгімелерге деген қызығушылығы жасаған пьесалары мен айтқан әңгімелері арқылы көрінді. Үйде оған қатаң қарады, ашу-ыза мен қуаныш білдіруге тыйым салынды. Оны театрға апармады. Ол көшпенді қуыршақ театрын ғана көрді. Жетпіс жасқа келгенде Бейли бір жыл бойы денсаулығы нашарлап, бірақ жазылып, жазуға және хат алмасуға оралды, 1840 жылы (сексен жасында) жазылған «Ұшқыш өлеңдеріне» шотланд халық әндерін қосты. Бұл ерекше талдамалы және, мүмкін, жасанды тәсіл көп пікірталас пен дау тудырды, ал «бір-екі апта ішінде «Күштер туралы пьесалар» ең жақсы әдеби айналымдардағы басты тақырыпқа айналды» (Карсвелл 273). Бүкіл Лондон автордың кім екенін білуге құштар болды. Авторлық еркекке жатқызылды, бірақ кейбіреулер барлық басты кейіпкерлер орта жастағы әйелдер екенін, еркек авторлардың музалары сирек кездесетінін атап өтті (Карсвелл 274). Бейли 1800 жылы үшінші басылымның бет парағында өзін автор ретінде таныстырды. 1800 жылы «Де Монфорт» пьесасы Джон Кембл мен Сара Сиддонстың басты рөлдерде ойнауымен «Друри Лейнде» қойылды. Керемет сахналанып, пьеса сегіз кеш бойы көрсетілді, бірақ театрларда үлкен табысқа жете алмады. 1802 жылы «Күштер туралы пьесалардың» екінші томы Жоанна Бейлидің атымен жарық көрді, ал алғы сөзбен бірінші томның қабылдануына ризашылық білдірілді: «мақтау үлкен мөлшерде сынмен араластырылған». 2-том «Шайлау» жек көру туралы комедия, «Этвальд» – екі бөлімдегі амбиция туралы трагедия және «Екінші неке» – амбиция туралы комедиядан тұрады. Бейли бұл пьесаларды, әсіресе «Этвальдты» өзінің ең жақсы жазуының үлгісі деп есептеді. 1804 жылы «Аралық пьесалар» атты жинақ жарық көрді; «Райнер» және «Константин Палеолог» трагедиялары және «Кантри Инн» комедиясы. 1810 жылы Сэр Уолтер Скотттың қолдауымен Эдинбургте қойылған шотландтық «Отбасы туралы аңыз» пьесасы қысқа, бірақ жарқын табысқа ие болды. Ол Скотттың прологын және Генри Маккензидің эпилогын қамтыды. Оның табысы театр менеджерлерін «Де Монфортты» қайта қоюға итермеледі, ол да жақсы қабылданды. 1812 жылы «Күштер туралы пьесалардың» үшінші және соңғы томы екі готикалық трагедиядан, «Ора» және «Ұйқыдан», «Қалталау» комедиясынан және «Маяқтан» музыкалық драмасынан тұрады. Трагедия мен комедия Қорқыныш күшін, ал музыкалық драма – Үмітті бейнеледі. «Бұл менің шығарған соңғы пьесаларым болуы мүмкін» деп атаған шығармасын таныстыра отырып, ол өзінің жобасын «Өкініш, қызғаныш және кек» сезімдері туралы тағы да драмалар жазып аяқтағысы келетінін, бірақ оларды жариялауды жоспарламағанын түсіндірді, өйткені жариялау сахналық қойылымдарға кедері келтірді. 1815 жылы «Отбасы туралы аңыз» пьесасы Лондонның «Друри Лейн» театрында қойылды. 1821 жылы «Де Монфорт» пьесасы Лондонның «Друри Лейн» театрында Эдмунд Киннің басты рөлде ойнауымен қойылды. Джон Кембл мен Сара Сиддонс есінде ұстап жазылған «Константин Палеолог» пьесасы «Друри Лейнде» қабылданбады. Ол «Суррей» театрында мелодрама ретінде, «Константин мен Валерия» атауымен, ал түпнұсқа түрінде Ливерпульде, Дублинде және Эдинбургте қойылды. 1836 жылы «Аралық пьесалардың» үш томдық жинағы жарық көрді. Олар тоғыз жаңа пьесаны және бұрын уәде етілген «Күштер туралы пьесалардың» жалғасын қамтыды: қызғаныш туралы трагедия мен комедия және өкініш туралы трагедия. Олардың жарық көргені үлкен қызығушылық тудырды, сыншылардың көпшілігі құлшыныспен қарсы алды. «Фрейзер журналы» былай деді: «Егер Шекспирдің қолжазба пьесасы немесе Скотттың жоғалған романы табылып, баспаға дайындалып жатыр деген хабарды естісек, бұл ақпараттан гөрі көбірек қуанған болар едік» («Фрейзер журналы», 236-бет). Бейлидің беделі тек драмаларына ғана емес, оның әсемдігімен бағаланатын өлеңдері мен әндеріне де байланысты. Ең жақсылары – Агнес Бейлиге туған күніне арналған өлең, «Мысықша», «Балаға» және «Құда болдық, үйлендік» сияқты шотланд әндерінің оның өңдеулері. Драмалардың арасында «Орадағы» «Қарға мен Шығайын» және «Сандық» пьесасындағы махаббат әні сияқты көңілді және әдемі әндер кездеседі. Оның тартымдылығы оның қарапайым, қанағаттанған мінезімен үйлеседі. Ол өлеңдері үшін атаққа ұмтылмады, оларды тек ләззат алу үшін жазды. Алайда, олар оның пьесаларынан гөрі көбірек танылды. Дегенмен, 1804 жылы «Аралық пьесалардың» алғы сөзінде Бейли өзінің пьесаларын сахналық пьесалар ретінде қорғады. Оның сахналық өнерге түсініксіздігі және пьесаларының өмірде жаман әсер ететіні туралы сын оның өмірі бойына ренжітті, ал қойылымның көрсетілуіне қуанды, оның маңыздылығы қанша болса да. Сыншылар оның жұмысын «жабық драма» деп атады, өйткені ол әйел болды және олар оның алғы сөздерін мұқият оқымады. Ол сондай-ақ оның заманындағы театр конвенцияларына, онда үлкен сахналарда әсем көріністер басым болды, сілтеме жасады. Оның пьесалары, психологиялық егжей-тегжейге назар аудара отырып, жақсы жарықтандырылған шағын театрларда, онда бет әлпетін анық көруге болады, жақсы жұмыс істейді деп ол мәлімдеді. Ол былай деп жазды: «Мен әлемге бірнеше пьесалар қалдырғым келеді, олардың кейбіреулері тіпті біздің мата және сарай театрларымызда да қойылатын мүмкіндікке ие болуы мүмкін». Бейлидің пьесаларын оқу ғана емес, сахнада көрсетуін қалағаны анық.

Діни жазу

Пресвитериан дінінің пасторының қызы болғандықтан, дін Бейлі үшін әрқашан маңызды болды. 1826 жылы ол тек оқуға арналған "Шейіт" атты діни трагедиясын жариялады. 1831 жылы ол "Жаңа өсиеттің Иса Мәсіхтің табиғаты мен қадір-қасиетіне қатысты жалпы сипаты туралы көзқарас" атты памфлет арқылы діни пікірталасқа қатысты, онда ол Үшбірліктегі тәртіп, ариандық және социандық ілімдерді талдады. "Шейіт" кітабының алғы сөзінде Бейлі "шіркеу қызметкерлерінің" Киелі кітапқа қосқан "көптеген қиын және қайшылы доктриналар" туралы алаңдағанын айтады. "Ешбір христиан – ешбір протестант христиан, өз сенімін Жазбаларда шын мәнінде оқытылған нәрсеге байланыстырмайды, немесе кем дегенде оған сүйенбеуі керек" деп сенген ол, Иса Мәсіхтің табиғаты мен қадір-қасиетіне қатысты Жаңа өсиеттің маңызды үзінділерін ұсынуға көп көңіл бөлді, сонда "жақсы ниетті және анық түсінігі бар" адамдар Мәсіхтің құдайлығы туралы өз шешімдерін қабылдай алады. Оның қосымшасынан уағыз айтқан унитарий дін қызметкері Томас Садлер оның "ашылған шындықты еркін және жарамды іздеуін" ғана емес, сонымен қатар ол "өзінің сенімін бағалағандай, өзгелердің сенімін де құрметтегенін" жоғары бағалады.

Қайырымдылық және әдеби кеңестер

Қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз еткен Джоанна Бейли әдетте жазудан түскен табысының жартысын қайырымдылыққа берді және көптеген қайырымдастық қызметтермен айналысты. 1820-жылдардың басында ол Шеффилдтен шыққан белсенді Джеймс Монтгомеримен, оның шахтада жұмыс істейтін балаларды (дымқыл) тазалаушыларға көмектесу жөніндегі күш-жігерін қолдап, хат алмасты. Ол өлең жіберуден бас тартты, себебі бұл "бүкіл елдегі тәжірибелі жазушылардың бұл мәселені ойдан шығарылған және шындықтан алыс деп қарауына себеп болар еді", ал "олардың қайғылы жағдайын қарапайым тілмен баяндап, оларды қолданбайтын шахталарды тазалаудың қарапайым, орынды жоспарымен бірге" беру стратегиялық тұрғыдан тиімдірек болар еді (хат, 5 ақпан 1824 ж.). Әдеби мәселелерде Джоанна Бейли баспа ісін кәсіп ретінде жақсы түсінді. Ол өзінің беделінің әсеріне мән берді, және өмірі қиын жазушылар, әйелдер және аяқ шеберлері сияқты жұмысшы жазушылар, мысалы Джон Струтерс оған көмек сұрады. Ол хаттар жазып, барлық таныстарын пайдаланып, әдеби орта туралы білімімен кеңес берді немесе жақын туыстары аз жазушыға көмектесті. 1823 жылы ол қайтыс болған мектептес досын қолдау үшін, сол заманғы көрнекті жазушылардың өлеңдер жинағын шығарып, оны жазылым арқылы редакциялады. Бейли 1824 жылғы қазанда "Блэквуд журналында" жарияланған Джон Нилдің "Ерлер мен әйелдер" мақаласын оқығаннан кейін эксцентрикалық американдық жазушы, сыншы және белсенді Джон Нилмен достық қарым-қатынас орнатты. Нил өз кезегінде Бейлидің өлеңдері мен пьесаларын жоғары бағалады және белгілі әдеби тұлғаның назарына қуанды. Вордсворттың өзі Бейлиді, оның шотландық екеніне қарамастан, "үлгілі әйел" деп санады (Зелл 19). Оның ең танымал туындысы – «Де Монфорт» Лорд Байронның «Манфорд» пьесасын жазуға түрткі болды (Странд 1). Байрон оның кеңесін бағалап, оны «Оруаннан кейінгі жалғыз драматург» деп атады (Зелл 19). 1806 жылы Бейли Скоттпен достығын нығайтты және ол қарындасымен бірге Шотландияға жиі сапар шегетін болды (Странд 1).

Атақ-даңқы мен мұрасы

Американдық сыншы және жазушы Джон Нил 1866 жылы Atlantic Monthly журналындағы мақаласында Бейлиді "кейінгі дәуірдің әйел Шекспирі" деп атады. Джон Стюарт Милл өзінің "Автобиографиясында" бала кезінде Бейлидің "Константин Палеолог" туындысы оған "адамзаттың ең даңқты туындыларының бірі" болып көрінгенін еске алды. Ол оны "соңғы екі ғасырдың ең жақсы драмаларының бірі" деп санады. Этвальдтан "Харк! Қос қарық айқайлайды" және "Бір кезде жағымда раушандар гүлдеді" әндерін ағылшын композиторы Джон Уолл Каллкотт музыкаға қосты. Бетховен 1815 жылы оның "О, жылдам жүзіп бара жатқан қайық" өлеңін де музыкаға енгізді. Оның бірнеше қарсыласының бірі Фрэнсис Джеффри болды, ол 1803 жылы Эдинбург журналында "Құмарлар туралы пьесалар" туралы ұзын айыптау мақаласын жариялады. Ол пьесаның тар теориясына, практикасына және мақсатына шабуыл жасады. Джеффридің "ғанатын" мақтағанмен, Бейли оны әдеби жау деп санап, жеке таныстырудан бас тартты. 1820 жылға дейін ол онымен кездесуге келіспеді, бірақ содан кейін олар жақын дос болды. Джеймс Хогг олардың бұрынғы қақтығысына Джон Патерсонның "Мэр" атты еңбегінде сілтеме жасады, ол 1825 жылы Ньюкасл журналында алғаш жарияланған Эдинбург баспа саласының аллегориялық сатирасында Бейлиді "өте қызықты шотланд қызы" ретінде бейнелейді. Мария Эджворт 1818 жылы жасаған сапары туралы жазғанда, оның көптеген адамдарға әсерін қорытындылады: "Джоанна мен оның әпкесі де өте жағымды және жаңа әңгімелерге толы, ескі, тозығы жеткен әдебиетті қайталау емес, әр тақырыпқа қатысты айтуға тұрарлық жаңа оқиғалар, мінез-құлық туралы ашық байқаулар, жамандықсыз және өздерін кінәлаудан қорықпай, көгілдір шұлықтардың әңгімесі немесе құлшынып, құлшынылу әдеті жоқ". Джоанна Бейли драма мен поэзияға жаңа көзқарас ұсынды. Атлантиканың екі жағындағы ақындар оны құрметтеді, көптеген замандастары Сапфодан басқа барлық әйел ақындардан жоғары қойды. Харриет Мартиноның айтуынша, ол "теңдесі жоқ атаққа ие болды және жылдар бойы, барлық мүмкін арналар арқылы, оның Шекспирден кейін екінші орында тұрғаны айтылды". Оның туындылары сингаль және неміс тілдеріне аударылды, ал ол АҚШ және Ұлыбританияда кеңінен қойылды. Бірақ Мартино 1830 жылдары онымен кездескенде, оның атағы өткен дәуірге қатысты болып көрінді. Оның пьесалары 19-шы немесе 20-шы ғасырда қайта қойылған жоқ, бірақ оның трагедиялары теледидар немесе киноның жақын атмосферасына сәйкес келуі мүмкін. Тек 20-шы ғасырдың соңында ғана сыншылар оның адам психикасын жақыннан бейнелеуінің романтикалық әдебиетке қандай әсер еткенін мойындады. Ғалымдар қазір оның сахналық жаңашылдығы мен драмалық теориядағы маңыздылығын мойындайды, ал романтикалық кезеңнің сыншылары мен әдебиет тарихшылары әйел жазушылардың орнын қайта бағалауға мүдделі. Джоанна Бейли леди Байронмен жақын дос болды. Осы достық оны Лорд Байронмен де жақын дос және әріптес болуға итерді. Лорд Байрон оның пьесаларының біреуін Дрюри Лейн театрында қоюға тырысты, бірақ өкінішке орай, бұл сәтті болмады. Олардың достығы Лорд пен леди Байрон арасындағы отбасылық дағдарысқа дейін жалғасты, Бейли досының жағына шықты. Осыдан кейін ол Лорд Байрон мен оның туындыларын көбірек сынға алды, оның кейіпкерлерін "табиғатқа адал емес және моральдық тұрғыдан жаңғырықсыз" деп атады. Олар әдеби замандастар ретінде бір-біріне сыпайы қарым-қатынас жасағанмен, олардың достығы қайта жаңғырған жоқ. Бейлимен ең көп хат алысқандардың бірі сэр Уолтер Скотт болды. Екеуі бір-біріне жазған хаттары үлкен кітапты толтыруға жетеді. Скотт Бейлиді әдеби замандасы ретінде бағалады және қолдады, бірақ олардың қарым-қатынасы осымен шектелмеді. Олардың хаттарында отбасылары туралы жеке оқиғалар мен әңгімелер көп. Олар бір-бірінің жұмысын құрметтегенмен, олардың достығы кәсіби қарым-қатынастан гөрі тереңірек болды. 2018 жылдың 11 қыркүйегінде оның туғанына 256 жыл толуына орай Google оны еске алу үшін Google Doodle жариялады, ал оның туындылары оның жағдайына байланысты "қайта жандануға" ие болды.