Кіріспе

Мальтадағы неолиттік жер асты құрылымы Ħal Saflieni гипогейі (; ) – Мальтаның Паола қаласында орналасқан, Мальта тарихының алғашқы кезеңдеріндегі (3300–3000 жж. б.з.д.) Сафлиени кезеңіне жататын неолиттік жер асты құрылысы. Оны көбінесе Гипогей деп атайды, грек тілінде бұл сөздің мағынасы "жер асты" дегенді білдіреді. Гипогей қасиетті орын және некрополь болған деп есептеледі, археологтар 7000-нан астам адамның қалдықтарын анықтаған. Бұл Мальта ғибадатхана мәдениетінің ең жақсы сақталған мысалдарының бірі, осы мәдениет мегалитикалық ғибадатханалар мен Xagħra тас шеңберінің де көзі болды.

Этимология

Бұл гипогей астында жатқан жерімен, атап айтқанда, қазір жоқ болған Ħal Saflieni ауылының атымен аталған. Ħal сөзі "ауыл", ал saflieni сөзі "төмен" деген мағынаны білдіреді; екі сөз де араб-бербер тілдеріне тән болғандықтан, "Ħal Saflieni" атауы мұсылмандар Мальтаға келгеннен кейін пайда болған болуы керек.

Тарих

Гипогей 1902 жылы жаңа тұрғын үйлер салу үшін цистерналар қазып жатқан жұмысшылардың оның төбесін бұзып шығуы арқылы кездейсоқ табылды. Жұмысшылар бұл ғибадатхананы жасыруға тырысты, бірақ ақырында оны тауып алды. Құрылысты алғаш зерттеген – 1903 жылдың қарашасынан бастап Музейлер комитетінің тапсыруымен қазба жұмыстарын басқарған Мануэль Магри. Қазба жұмыстары барысында Гипогейдің ішіндегі заттардың бір бөлігі, соның ішінде қабірлік мүліктер мен адам дене қалдықтары, тиісінше тізімделмей-ақ шығарылып, тасталып кетті. Жағдайды одан әрі ушықтыру үшін, Магри 1907 жылы Тунис Республикасында миссионерлік қызмет атқарып жүргенде қайтыс болды, ал Гипогей туралы оның есебі жоғалып кетті. Гипогей алғаш рет 1908 жылы, қазба жұмыстары жүріп жатқанда, зыяратшыларға ашылды. Гипогей орнында тұрған төрт үй мұражай салу үшін бұзылды. 1990 және 1993 жылдар аралығында Энтони Пейс, Натаниел Кутаджар және Рубен Грима қосымша қазба жұмыстарын жүргізді. Гипогей 1991 мен 2000 жылдар аралығында қалпына келтіру және келушілерге ыңғайлы болуы үшін жабылды. Қайта ашылғаннан бері, «Мальта мұрасы» (тарихи ескерткіштерді күтіп ұстайтын мемлекеттік орган) күніне 80 адамды ғана кіргізеді, ал нысанның микроклиматы қатаң түрде бақыланады. 2011 жылы нысанның тозуын қадағалау үшін күшті бағдарлама іске қосылды. Гипогей 2017 жылдың мамыр айында, экологиялық басқару жүйесін жақсарту мақсатында бір жылға жабық тұрғаннан кейін қайта ашылды. Гипогейге кіруді белгілейтін қоршаудың қалдықтары табылмады. Орталық бөлмедегі «Құпия бөлме» деп аталатын резонанстық ниша, ән шырқу немесе барабан соғу дыбыстарын Гипогейдің барлық бөлігіне тарату үшін арналған болуы мүмкін. Қазба жұмыстарынан әртүрлі заттар табылды, олардың ішінде әсем өрнектелген керамикалық ыдыстар, тас және саз моншақтар, қабықшадан жасалған түймелер, амулеттер, айқас бастар және адамдар мен жануарлардың суреттері салынған мүсіндер бар. Бас сүйектердің бір бөлігінде ежегіт Мысырындағы дін қызметкерлерінің бас сүйектеріне ұқсас, қалыптан тыс бас сүйектерінің созылуы байқалды, бұл Гипогейді мекендеген адамдар, олардың әдеттері мен сенімдері туралы әртүрлі болжамдарға орын берді.

Құрылымы

Гипогей толығымен жер астында салынған және жұмсақ глобигерина әктасынан қазылған үш қабаттан тұрады, ал залдары мен бөлмелері баспалдақтардың, есік жақтауларының және есіктердің күрделі желісі арқылы байланысқан.

Орта деңгей

Екінші деңгей кейінірек салынған, тас алып құрылыс жабдықтарымен жер бетіне көтерілген. Объект 2017 жылдың 15 мамырында қайтадан келушілерге ашылды.