Кіріспе

Жол белгілеріндегі қала – белгілі бір жол учаскесі бойындағы бағытты көрсететін жол белгілерінің тізбегінде көрсетілген қала, елді мекен немесе басқа да жер. Бұл нүктелер, жол нөмірлерімен және тараптармен бірге, жүргішіді тас жол жүйесінде бағытталғанда көмектеседі. Мұндай қалалар жол торабындағы белгілерде, келісетін жолдың қайда барып жететінін және алдағы жолдың қайда бағытталатынын көрсету үшін пайда болады. Олар әдетте қашықтық белгілерінде де қолданылады. Бағыт белгілеріне қатысты әртүрлі елдерде әртүрлі тәжірибелер бар, ал «бақылау қаласы» термині жаһандық тұрақты қолданылмайды. Егер белгіде белгілі бір бағытқа қатысты бірнеше мақсатты жер болса, олардың бәрі бақылау қаласы деп есептелмейді. Көптеген елдерде бақылау қалалары алыс қашықтықтағы қозғалысқа көмектесетін белгілердегі мақсатты жерлер ретінде қарастырылады, жергілікті қозғалысқа қарағанда. Сәйкесінше, белгіде тек ретсіз кездесетін жергілікті мақсатты жерлер көптеген елдерде бақылау қалалары деп есептелмейді. Бақылау қаласы әрбір жол торабындағы белгілерде көрсетілмеуі мүмкін, бірақ ол негізгі тораптарда міндетті түрде болады.

Сипаттама

Көбінесе қалалар мен елді мекендер бақылау қалалары ретінде қолданылады. Елдің немесе аймақтың ірі қалаларынан өзге, маңызды түйіскездерге жақын немесе белгілі бір бағыттың соңындағы қалалар жиі бақылау қаласы ретінде таңдалады. Дегенмен, басқа да кез келген мақсатты орын бақылау қаласы ретінде таңдалуы мүмкін, мысалы, штаттар мен облыстар, жиі баратын нысандар және маңызды түйіскен жолдардың атаулары. Көлік қозғалысы жоғары тар жолдар да бақылау қаласы рөлін атқарады. Мысалы, ірі көпірлер (Сан-Францискодағы Алтын қақпа көпірі), туннельдер (Нью-Йорктегі Голланд туннелі сияқты) немесе тау жолдары (Швейцариядағы белгілерде жиі кездесетін Готтард жолы). Шекаралық аймақтарда, шекараның өзі де бақылау қаласы ретінде жиі көрсетіледі, мысалы, Interstate 5 оңтүстік бағытындағы АҚШ-Мексика шекарасы. Бақылау қаласы әдетте сол бағыт үшін негізгі бағыттық нүкте болып табылатын бағыттың бойында немесе жанында орналасқан. Ерекше жағдайларда, маңызды түйіскен жолдар бойындағы қалалар да осындай рөл атқара алады, әсіресе, қозғалыстың көп бөлігі сол түйіскен жолға бұрылғанда. Сондай-ақ, бағыттың соңғы нүктесінен тыс жердегі қалалар да бақылау қаласы ретінде таңдалуы мүмкін. Атап айтқанда, бір бағыт екінші бағытқа қосылғанда, екінші бағыт бойындағы ірі қала бақылау қаласы ретінде таңдалуы мүмкін. Мысалы, АҚШ-та Нью-Джерсидің 18-ші тас жолы оңтүстікке қарай Point Pleasant қаласына баратынын көрсетеді, бірақ шындығында солай емес. Бұл 6-шы шығудың соқпақтарының нәтижесінде болады. Бақылау қалаларының көп бөлігі ірі қалалар болғанымен, кішкентай қалалар немесе тіпті әкімшілік құрамына кірмейтін елді мекендер де бақылау қаласы ретінде көрсетілуі мүмкін. Бұл әсіресе олар маңызды жолдардың түйіскен жерлеріне немесе жолдың соңына жақын орналасқан болса, орын алады. Мысалы, Польшадағы маңызды жолдарда шекараға жақын шағын ауылдарға сілтеме жасайтын көптеген белгілер бар, себебі шекара жолдың соңғы нүктесін көрсетеді. Австралияның Солтүстік территориясындағы белгілер әдетте штаттық шекарадан тыс жерлерге сілтеме жасамайды, Стюарт тас жолындағы соңғы бақылау қаласы SA шекарасы болып табылады, және Квинсленд пен Оңтүстік Австралияға бағыттарда да осы принцип сақталады. Екінші жағынан, үлкен қалалар кейде жолдың төменгі жағында орналасқан ірі қаланың жанында болғандықтан бақылау қаласы ретінде таңдалмайды. Жол белгілерінде қолданылатын маңызды принцип – үздіксіздік принципі. Егер белгіде белгілі бір бағыт көрсетілген болса, ол сол бағыттағы барлық келесі белгілерде де көрсетілуі керек. Кейде белгілі бір қалалар маңызды түйіскен жерлерде бір реттік қолданылуы мүмкін, бірақ олар сол жол үшін бақылау қаласы болып саналмайды.

Еуропа

Америка Құрама Штаттары, Канада және Ұлыбританиядан өзгеше, Континенттік Еуропадағы жолдар бағыт-бағдар белгілерімен (шығыс, батыс, солтүстік және оңтүстік) көрсетілмейді. Сондықтан жүргізушілер басқарушы қаланың және маршрут нөмірінің үйлесіміне жүйенуі қажет. Бұл себепті, Еуропа елдерінің жол белгілерінде бақылау қалалары Солтүстік Америкадағы белгілермен салыстырғанда айқынрақ көрінеді. Жолдарда көбінесе алға бағыт туралы ақпаратты қамтитын белгілер көптеп орналасады және мұндай белгілерде назар аудару қажеттіліктерінің саны артық болады. Осы тұрғыда, және Еуропадағы әр елдің өз белгілеу жүйесі бар екенін ескере отырып, "бақылау қаласы" термині әрқашан қолданылмайды, бірақ көптеген елдер Солтүстік Америкадағы бақылау қаласымен ұқсас функцияны атқаратын ұғымдарды пайдаланады. Польша және Швейцария сияқты кейбір елдер (бірақ барлығы емес) шекаралық өткелдер мен шет ел қалаларын еуропалық аббревиатуралармен (Германия үшін D, Нидерланды үшін NL, Украина үшін UA және т.б.) бақылау қалалары ретінде белгілейді. Польшадағы шекаралық өткелдегі бақылау қаласы, жол бойындағы басқа қалалардан, тіпті шекаралық ауыл/қала жол бойындағы көптеген қалалардан кішкентай болса немесе Польша 2007 жылы Шенген келісімін қабылдауына байланысты белгілі бір шекаралық өткел енді жұмыс істемейтін болса да, басымдыққа ие болады.

Бельгия

Бельгияда маршрут желісі негізінен Антверпен, Брюссель және Лиеж қалаларына центрленген. Осы қалаларға саяхаттаушы жолдарда, әдетте, сол қала маршруттың басты бағыты ретінде көрсетіледі және әр қиылыстан кейін қойылған қашықтық белгілеріндегі ең алыс нүкте болып табылады. Басқа жолдарда провинция орталықтары бақылау қаласының қызметін атқарады, ал Бельгия шекарасынан тысқары ірі қалалар Бельгиядан шығатын бағыттарда көрсетіледі.

Франция

Барлық француздық елді мекендер жол көрсету мақсатымен бес санатқа бөлінді, негізінен олардың мөлшеріне сүйене отырып (бірақ жол желісінде стратегиялық орны бар кіші қалалар жоғарылатылуы мүмкін, ал ірі қала маңындағы қалалар бір санатқа төмендетілуі мүмкін). 3, 4 және 5 санаттағы қалалар тас жолдардың алдынғы және арақашықтық белгілерінде басты нүктелер ретінде көрсетіледі. Тас жолдар емес жерлерде бұл қалалар жасыл түс фонға қарсы, ал басқа қалалар ақ түс фонға қара әріптермен белгіленеді. 5-санаттағы қалалар – Францияның ең ірі қалалары, сонымен қатар француз тас жол желісінің маңызды нүктелері болып табылады. Француз тас жолындағы және оған жетекшілік ететін белгілер әдетте сол тас жолындағы үш немесе төрт қалаға сілтеме жасайды. Яғни, бақылау қаласына француз тілінде теңдестірілетін ерекше қалалар жоқ. Белгіленген қалалар тас жолдар бойындағы үш санаттан таңдалған, ал 5-санаттағы қалалар ең алыс қашықтықтан белгіленеді (әдетте, 5-санаттағы қалаға апаратын кез келген тас жолында алдағы 5-санаттағы қала белгіленеді).

Германия

Неміс автожолдарындағы бағыттамалық жол белгілері туралы нұсқаулықта Hauptfernziel (алыс жердегі негізгі орталық) түсінігі Солтүстік Америкадағы бақылау қаласымен салыстырылатын рөл атқарады. Бұл бақылау қаласы автожолға және кіреберіс пандустарға апаратын жолдарда көрінеді. Hauptfernziel сонымен қатар әрбір шығудан кейін орналастырылған қашықтық белгілерінде көрсетілген ең алыс нүкте болып табылады. Автожолдар бойындағы бағыттамалық белгілер Hauptfernziel-ден басқа да қалаларды көрсетеді. Бұл жергілікті орталықтар (Nahziele деп аталады), сондай-ақ, төмен жатқан кішірек қалалар да болуы мүмкін. Германиялық нұсқауларға сәйкес, жолдың соңғы нүктесіне жақын орналасқан қала әдетте Hauptfernziel болып табылады, бірақ маңызды функциялары бар қалалар да осы рөлді атқара алады. Германияның ірі қалалары көбінесе осы негізде Hauptfernziel ретінде тағайындалады, автожолдар көбінесе олар арқылы өтіп, сонда аяқтамайды. Негізгі бағытта Hauptfernziel ретінде көрсетілмейтін маңызды қаланың мысалы – Дюссельдорф, ол аймақтық орталық болғанымен, Оберхаузен мен Кельн арасындағы маңызды түйістердің арасында қысылып, өзінің ірі автожол түйініне ие емес. Германияның ұзын автожолдарында Hauptfernziel-дер арасындағы қашықтық әдетте біршама болады, бірақ тығыз қоныстанған аймақтарда бұл қашықтық қысқарады. Автожолдардағы қашықтық белгілерінде бір немесе бірнеше қиылысатын автожолдардың Hauptfernziel-і де көрсетілуі мүмкін. Бұл белгілер бағыт бойындағы қалалардан көлденең сызықпен бөлінеді.

Ирландия

Ирландия Республикасында M50 (Ó Thuaidh/NORTHBOUND және Ó Dheas/SOUTHBOUND) және N40 (Siar/WESTBOUND және Soir/EASTBOUND) бағытты көрсететін баннерлер қолданылады. Ұлттық жолдарда (автожолдар да оның ішінде) бақылау қаласы әдетте жолдың соңындағы немесе жанындағы ірі қала болып табылады. Басқа жолмен қиылысатын қала, егер бақылау қаласы ретінде қолданылса, оның аты жақша ішінде жазылады.

Италия

Италиядағы жол белгілері әдетте ұзақ жолдың әр бағытына бір басты нүкте көрсетеді. Бұл нүкте сол жолдың бақылау қаласы деп есептелуі мүмкін. Көбінесе бұл маршруттың соңына жақын қала, бірақ ол маңызды түйіскен жерге немесе басқа да ірі қалаға жақын болуы да мүмкін. Мысалы, Милан Турин мен Триест арасындағы A4 трассасында осындай рөл атқарады. Ұзын, автомобильдік емес жолдарда провинциялық орталық, маршруттың соңына немесе маңызды түйіскен жерге жақын болмаса да, бақылау қаласы рөлін атқарады. Бағыттардың қиылысқан жерлері де бақылау қаласы ретінде көрсетілуі мүмкін. Бұл көбінесе айналма жолдар мен қосымша жолдарда кездеседі. Италиялық маршруттарда маршруттың бір ғана бақылау қаласын көрсететін белгілерден өзге, белгілі бір бағыттағы басқа қалаларды көрсететін қосымша белгілер де болады. Бақылау қаласынан өзге, бұл қалалар маршрут бойындағы келесі белгілерде міндетті түрде кездеспеуі мүмкін. Бұл қалалар тек ақпарат беру мақсатында бағыт белгілерінде көрсетіледі.

Нидерланды

Нидерландыда жол көрсету нұсқауларында негізгі бақылау қалалары (hoofddoel) мен желілік қалалар (networkdoel) арасында ерекшелік жасалады. Елдің әр бөлігіндегі маңызды жолдардың қиылысқан жерлерінде орналасқан он қаладан тұратын бұл топ, қалыпты бақылау қалаларына қосымша белгіленеді. Желілік бақылау қалаларына жасалған сілтемелер ел бойынша ұзақ қашықтыққа жүретін көліктерді бағыттауға арналған, ал бірінші қалыпты бақылау қаласына жасалған сілтеме көбінесе шамалы ғана қашықтықта болады. Желілік бақылау қалалары қиылысқан жолдардағы кенттер де болуы мүмкін. 2010 жылдан бері Амстердам және Роттердам қалаларына ерекше назар аударылып, оларға сілтемелер жасауға күш салынуда; біріншісі көптеген туристерді, ал екіншісі – кәсіби жүргізушілерді портына тартады. Желілік бақылау қаласына бармайтын жолдарда бағыттың соңғы нүктесі бақылау қаласымен бірге көрсетіледі.

Скандинавия

Скандинавия елдерінің әрқайсысының өз жол көрсеткіштерінің стилі бар, бірақ олардың стильдері ұқсастықтарды көрсетеді. Аталған елдердегі жол белгілерінде әдетте сол жолдың бақылау қаласы рөлін атқаратын бір қала көрсетіледі. Скандинавиядағы қашықтықтар ұзақ болғандықтан және аймақ сирек қоныстанғандықтан, бұл қала бірнеше жүз шақырым қашықтықта болуы мүмкін. Жергілікті бағыттардан басқа, Скандинавиядағы белгілерде осы ірі қаладан өзге қалалар көбінесе көрсетілмейді. Маңыздылығы төмен жолдарда бақылау қаласы ретінде көрсетілген қала көбінесе маршруттың соңғы нүктесі болып табылады. Скандинавияның негізгі бағыттарында, әсіресе негізгі солтүстік-оңтүстік бағыттары E4 және E6 бойында, маршруттардағы ірі қалалар да бақылау қаласы ретінде таңдалған.

Канада

Канадада тіпті Трансканадтық магистраль бағыттары үшін де біртұтас қол қойылған ұлттық автомобиль жолдары жүйесі жоқ, сондай-ақ провинциялық шекаралардағы бақылау қалаларын белгілеу бойынша өзара келісім де жоқ. Бақылау қалалары әсіресе қатаң сызықты бағыттан аттаған автомобиль жолдары үшін қажет. Мысалы, Онтарионың Queen Elizabeth Way жолы Онтарио көлінің батыс жағын айналып өтеді, оның бөлімдері әртүрлі нүктелерде шығысқа және батысқа қарай жүреді. Компас бағыттары қолданылмайды және бақылау қалалары ретінде тек Торонто және (қарсы бағытта) Гамильтон/Ниагара/Форт-Эри көрсетіледі. 400 сериялы барлық автомобиль жолдары бақылау қалаларын пайдаланады, бірақ Онтариодағы қалыпты практика – провинциядан тыс қалалардың орнына кішірек, жақын орналасқан қалалық орталықтарды қолдану. Мысалы, 401 тас жолында Корнуолл, Санкт-Лоуренс аңғарының көп бөлігі үшін шығысқа қарайғы бақылау қаласы ретінде Монреальды ығыстырады. Виндзор, Лондон, Торонто, Кингстон, Корнуолл және (қысқа мерзімге) Монреаль бақылау қалалары болып табылады, ал Торонтоға жақын болғандықтан Ошава және Миссиссауга сияқты ірі қалалар тізімнен алынып тасталады. Онтариода бақылау қалаларының белгілері кейде үйлесімсіз болады. Мысалы, Барри және Ньюмаркет сәйкесінше 400 және 404 тас жолдары үшін бақылау қалалары ретінде көрсетілсе, 401 тас жолының бойындағы шығу белгілерінде Лондон мен Кингстон осы тас жолдарға жақындағанда бақылау қалалары ретінде көрсетілмейді. 400 тас жолының бойында Торонто, Барри, Парри-Саунд және Садбери бақылау қалалары оның оңтүстік бөлігінде тұрақты түрде көрсетіледі, бірақ Барри мен Парри-Саунд оның солтүстік бөлігінде жоқ: мысалы, солтүстікке қарай бақылау қаласы Садбериге дейін өзгереді, тіпті тас жол Парри-Саундқа жетпес бұрын, ал Торонто екі бөлімде оңтүстікке қарай көрсетіледі. Квебек көлік министрлігі әдетте ірі қалалық орталықтарды бақылау қалалары ретінде пайдаланады, тіпті олар алыс болса немесе провинциядан тыс жерде орналасқан болса да. Мысалы, Монреаль, Квебек қаласындағы белгілер Торонто мен Оттаваға дейінгі бақылау қалаларын көрсетеді. Нью-Йорк және Вермонт қалалары сәйкесінше 15 және 35 тас жолдары үшін бақылау қалалары ретінде қолданылады. Бұл жүргізушілерге, егер олар осы ережемен таныс болмаса, шатасу тудыруы мүмкін, себебі бақылау қалалары осы тас жолдардың жалғасуындағы көршілес аймақтарда өзгереді. Нью-Брансуик көлік департаменті провинциядағы қалаларды бақылау қалалары ретінде пайдалануға бейім. Трансканадтық тас жолы солтүстіктен оңтүстікке қарай Эдмундстон, Фредериктон, Монктон және Саквилл қалаларын бақылау қалалары ретінде пайдаланады. Шекаралас провинциялар сирек қолданылады және тек олар магистральдағы соңғы бағыт болған жағдайда ғана пайдаланылады. 95 маршруты, Трансканадтық тас жолы мен 95 мемлекетаралық тас жолының арасындағы байланыс, батысқа қарай тек Мэн штатының Хоултон қаласын бақылау қаласы ретінде пайдаланады.

Австралия

Австралиядағы тас жолдар «бақылау қаласы» терминін пайдаланбаса да, Америка Құрама Штаттары мен Еуропадағы жүйеге ұқсас жұмыс істейді. Бағыт көрсеткіштері қолданылмайды, олардың орнына келесі ірі қалалар немесе жүргізушілер үшін маңызды нүктелер көрсетіледі. Қала ішінде әдетте ірі қалалық аудандар қолданылады. Мельбурнның шығыс жағындағы Чадстоун мен Данденонг, ұлттық 1-жол және Принц тас жолымен байланысқан нүктелер, бағыт белгілері ретінде пайдаланылады. Мельбурнның шығысындағы жүргізушінің орналасқан жеріне байланысты, қалаға кіретін бағытта осы белгілердің бірі, Орталық Бизнес Аймағына сілтеме жасайтын «City» белгісімен бірге қолданылады. «City» белгісі тек қаланың метрополитен аймағында қолданылады, ал метрополитен аймағынан тыс қалаға қарай бағытталған жолдар қаланың толық атын көрсетеді. Қалалардан тыс жерлерде әдетте ірі аймақтық орталықтар немесе астаналар белгі ретінде қолданылады. Осы принцип Австралиядағы негізгі және қосалқы тас жолдарға да қатысты, ең ірі қалалық аудан немесе қала, немесе жолдың екі бағыттағы соңғы нүктесі «бақылау қаласы» ретінде қолданылады. Австралияның ірі қалаларын байланыстыратын басты маршруттарда келесі аймақтық орталықтан өзге, келесі мемлекетаралық астана да көрсетіледі. Солтүстік Квинслендтегі Кэрнс қаласы да осындай мәртебеге ие. Кейде маңызды инфрақұрылымдық объектілер, көбінесе әуежайлар, бағыт ретінде пайдаланылады. Жер үсті жолдары тас жолға, автожолға немесе ақылы жолға қосылса, бұл қосылыс бағыт көрсету нүктесі ретінде қолданылуы мүмкін. VicRoads’ Traffic Engineering Manual, 2-том, 2.15-бөлім, 185-209 беттерде, Виктория штатындағы тас жолдар мен магистральдық жолдар үшін стандартты бағыттар карта түрінде анықталған (жарияланған күніне дейін).

Қалаларды таңдауды бақылау жөніндегі нұсқаулар

Қоғамның мөлшеріне немесе қашықтығына ешқандай абсолютті шектеу қойылмайды, сондай-ақ таңдау үшін міндетті түрде қала болуының қажеті де жоқ. Тіпті кейбір тас жолдар «бақылау қаласы» деп аталатын жерден бірнеше шақырым бұрын аяқталып, сол жаққа қарай жалғасу үшін басқа бағытты пайдаланады, тіпті солтүстік-оңтүстік бағытындағы тас жол өзінің бақылау қаласын шығыс-батыс бағытындағы тас жолға (немесе керісінше) ауыстыруға мәжбүр болса да. Мысалы, Мичиган штатындағы Interstate 75 тас жолы «бақылау қаласы» ретінде Макинак көпірін пайдаланады, ал Мичиган штатындағы U.S. Route 127 тіпті оңтүстікке қарай Mt. Pleasant қаласына дейін солай істейді. Бақылау қалаларының тағы бір ерекшелігі – бақылау қаласы ауысқанға дейін міндетті түрде қалаға жету керек деген қатаң ереже жоқ. Мысалы, Мичиган штатындағы Interstate 94 тас жолы Чикагоны Metro Detroit аймағына дейін бақылау қаласы ретінде пайдаланады, ал Джексон сияқты арадағы қалалар сол жерден 32 шақырым (20 миль) қашықтықта қолданылады. Тағы бір мысал – Interstate 65 тас жолы, себебі Чикаго, Иллинойс, Индианаполистің солтүстігінде бақылау қаласы ретінде қолданылады, бірақ I 65 тас жолы Interstate 90 және Индиана штатындағы Гаридегі ақылы жолмен аяқталады, бұл Чикагоның оңтүстік-шығысынан 42 шақырым (26 миль) жерде орналасқан, ал I 90 ақылы жол, Чикаго Skyway көпірі және Dan Ryan тас жолы арқылы Чикагоның солтүстік-батысына қарай бағыт алады. Егер бірнеше тас жолдар бірігіп өтетін жағдайда, басқа бақылау қаласы олардың бірінен ауысуы мүмкін, кейде екі орын бірге қолданылады. Басқа ерекшеліктер бақылау қаласын мемлекет немесе провинция шегінде болуға мәжбүрлеуді қамтиды. Мысалы, Онтарио провинциясының 401 тас жолы Кингстон, Онтарио қаласын бақылау қаласы ретінде пайдаланады, тіпті көршілес провинциядағы Монреаль қаласы үлкен болса да, ол Кингстоннан тым алыс емес. Алайда, бұл тактика провинция шегіндегі қалаларды тас жолдың көп бөлігін көрсетуге мәжбүр етеді, соның салдарынан көршілес провинциядағы бақылау қаласына дейінгі қашықтық тым ұзақ болмайды.