Кіріспе

Мальтаның астанасы
Мальтаның астанасы Валлетта ( /v//ə/'/l//ɛ//t//ə/ ) – Мальтаның астанасы және оның 68 кеңес аймағының бірі. Шығыс жағынан Ұлы теңіз портымен (Grand Harbour) және батыс жағынан Марсамшетт портымен (Marsamxett Harbour) шектесетін қаланың 2021 жылғы халқы 5157 адамды құрады. Мальтаның астанасы ретінде Валлетта – сауда, барлар, тамақтану және кафе өмірі үшін маңызды коммерциялық орталық. Бұл сондай-ақ Еуропаның ең оңтүстік орналасқан астанасы. Кипрдегі Никосия Валлеттадан оңтүстікке қарай орналасқан, алайда Кипр географиялық тұрғыдан Азияның бөлігі болып табылады, бірақ саяси және мәдени географияда кейде еуропалық ел ретінде қарастырылады. Біріккен Ұлттар Ұйымының геосхемасында Кипр Батыс Азияға жатады. Валлеттаның 16 ғасырдағы құрылыстары Госпитальерлер орденімен салынған. Қалаға Ұлы Мальта қоршауы кезінде аралды Османлы шапқыншылығынан қорғауға сәтті қол жеткізген Жан Паризо де Валеттің құрметіне ат қойылған. Валлетта архитектуралық стилі жағынан бароккоға жатады, сонымен қатар маньеризм, неоклассицизм және заманауи сәулет элементтерін де қамтиды. Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға елеулі зардаптар келтірді, әсіресе Корольдік опера театры қирады. 1980 жылы қала ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді. Валлеттада 320 ескерткіш бар, олардың барлығы 0,55 шаршы километрлік аумақта орналасқан, бұл оны әлемдегі ең тығыз тарихи аймақтардың біріне айналдырады. "Ашық аспан астындағы мұражай" деп аталатын Валлетта 2018 жылы Еуропаның мәдени астанасы болып таңдалды. 2016 жылы Валлетта Еуропадағы ең күннөл қала деп танылды. Қала бекіністерімен (бастиондар, қабырғалар және кавалериялар), барокко сарайларының, бақтарының және шіркеулерінің әсемдігімен танымал.

Тарих

Жарым арал бұрын Xagħret Mewwija (Му'авия – Мейуия; араб кезеңінде аталған) немесе Ħal Newwija деп аталған. Mewwija – қорғалған жерді білдіреді. Кейбір авторлар жарты аралдың ең шеткі бөлігі Xebb ir Ras (Шеб нүктесі) деп аталғанын айтады, бұл атау сол жердегі маяктан шыққан. Жерді иеленген бір отбасы Сцеберрас атымен белгілі болды, қазір бұл Мальталықтардың Sciberras тегі. Бір кезде бүкіл жарты арал Сцеберрас деп аталды. Дегенмен, жақындағы ғылыми зерттеулер Xeberras тіркесінің пуникалық текті екенін және ол "мүйіс" және "орталық жарты арал" деген мағынаны білдіретінін көрсетті, ол осы жарты аралдың нақты орналасқан жерімен сәйкес келеді.

Қасиетті Иоанн ордені

Сциберра түбегінде қала салуды 1524 жылы Сент-Джон ордені ұсынған болатын. Сол кезде түбекте 1488 жылы салынған, Формиялық Эразмға (Қасиетті Эльмоға) арналған кішкентай күзет мұнарасы ғана тұрды. 1552 жылы арагондық күзет мұнарасы бұзылып, оның орнына үлкен Сент-Эльмо форты салынды. 1565 жылғы Ұлы қоршауда Сент-Эльмо форты Османдықтардың қолына түсті, бірақ орден ақырында Сицилиялық күштердің көмегімен қоршаудан жеңіске жетті. Жеңімпаз Ұлы Мастер Жан де Валет Мальтадағы орденнің беделін нығайту және рыцарларды аралға байланыстыру үшін Сциберра түбегінде жаңа бекіністі қала салуға кірісті. Қала оның есімін алып, Ла-Валлетта деп аталды. Ұлы Мастер Еуропа патшалары мен князьдерінен көмек сұрады және Ұлы қоршауда жеңіске жеткеннен кейін орденнің беделінің артуына байланысты көптеген көмек алды. Рим Папасы V Пий жаңа қаланың жобасын жасау үшін әскери архитектор Франческо Лапареллиді жіберді, ал Испанияның II Филиппі едәуір қаржылық көмек жіберді. Қаланың іргетасы 1566 жылғы 28 наурызда Ұлы Мастер де Валеттің қолымен қаланды. Ол кейін "Біздің әйел-жеңіс шіркеуі" деп аталатын шіркеудің іргетасын салды. 1594 және 1602 жылдар аралығында жазылған Dell'Istoria della Sacra Religione et Illustrissima Militia di San Giovanni Gierosolimitano кітабында Джакомо Бозио Валлеттаның іргетасы қаланғанда, Мальта ақсақалдарының тобы: "Iegi zimen en fel wardia col sceber raba iesue uquie" (қазіргі Мальта тілінде "Jiġi żmien li fil Wardija [l Għolja Sciberras] kull xiber raba' jiswa uqija", ал ағылшын тілінде "Сциберра төбесіндегі әрбір жер алтынға тең болатын уақыт келеді") дегенін жазды. Де Валет 1568 жылғы 21 тамызда 74 жасында инсульттан қайтыс болды және қаласының аяқталуын көре алмады. Бастапқыда Жеңіс шіркеуіне жерленген, оның сүйегі қазір Мальта рыцарларының басқа да Ұлы Мастерлерінің қабірлерімен бірге Сент-Джон соборында жатыр. Валетта қаласы 1570-ші жылдардың басында толықтай аяқталды және 1571 жылғы 18 наурызда Ұлы Мастер Пьер де Монте өзінің Бергудегі Сент-Анжело фортындағы орнынан Валеттадағы Ұлы Мастерлер сарайына көшкен кезде астана болды. Орденнің тілдеріне жеті Аберж салынды, олар 1580 жылдары аяқталды. Сегізінші Аберж, Аберж де Бавьер, кейіннен 18-ғасырда қосылды. Антуан де Паульдің тұсында Валеттаны қорғау үшін қосымша бекіністер салу туралы шешім қабылданды және олар оларды жобалаған архитектор Пьетро Паоло Флориани Мацератадан Флориана сызықтары деп аталды. Антонио Маноэль де Вильенаның тұсында Валетта қабырғалары мен Флориана сызықтары арасында жаңа қала пайда бола бастады, ол Валеттаның маңындағы қаладан өз алдына Флориана қаласына айналды. 1634 жылы Валеттадағы ұнтақ зауытындағы жарылыстан 22 адам қаза тапты. 1749 жылы мұсылман құлдары Ұлы Мастер Пинтоны өлтіріп, Валеттаны басып алуды жоспарлады, бірақ олардың жоспарлары орденге жеткендіктен, көтеріліс тіпті басталмастан тоқтатылды. Кейінірек Пинто қаланы барокко сәулетімен әшекейледі және Кастиль Абержы сияқты көптеген маңызды ғимараттар жаңа сәулет стилінде қайта жаңғыртылды немесе толыққанды қайта құрылды. 1775 жылы Хименс билігі кезінде діни қызметкерлердің көтерілісі деп аталатын сәтсіз көтеріліс болды, онда Форт Сент-Эльмо мен Сент-Джеймс Кавальері көтерілісшілер басып алды, бірақ көтеріліс ақырында тоқтатылды.

Француздық оккупация және британдық билік

1798 жылы француздар аралға басып кірді және орденді қуды. Мальталықтар көтеріліс жасағаннан кейін француз әскерлері Валлетта мен оның төңірегіндегі портының бақылауын сақтап тұрды, бірақ 1800 жылдың қыркүйегінде британдықтарға жеңіліп берді. 19 ғасырдың басында британдық азаматтық комиссары Генри Пигот қаланың көптеген бекіністерін бұзуға келісті. Бұл бұзу туралы мәселе 1870 және 1880 жылдары қайта көтерілді, бірақ іске аспады және бекіністер көбінесе сақталды. 1931 жылы автобустар танымал көлік түрі болғаннан кейін ол жабылды. 1939 жылы Валетта Италияға жақындығы себепті Корольдік теңіз күштерінің Жерорта теңізі флотының бас штабы ретінде тасталды, ал қала келесі екі жылдық Мальта қоршауы кезінде қақтығыстың ошағына айналды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс және итальян авиациясының шабуылдары Валетта мен порттың қалған бөлігіне көп зиян келтірді. 19 ғасырда қала кіреберісінде салынған Корольдік опера үйі шабуылдардың салдарынан қираған ғимараттардың бірі болды. 1980 жылдан бері Валетта қаласының барлығы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген, сондай-ақ Мальтаның мегалиттік ғибадатханалары мен Ħal Saflieni Гипогейі де осы тізімде. Содан кейін, 2015 жылдың 27 қарашасында қала 2015 жылғы Достастық басшыларының саммитінің бір бөлігін қабылдады. 2018 жылы Валетта Еуропаның мәдени астанасы атанды.

Ұлттық үкімет

Валетта – Мальтаның астанасы, сонымен қатар елдің әкімшілік және коммерциялық орталығы. Мальта Парламенті 2015 жылдан бері қаланың кіреберісі жанындағы Парламент үйінде орналасқан, ал бұрын қала орталығындағы Ұлы магистрлер сарайында орналасқан болатын. Аталған сарайда Мальта Президентінің кеңсесі әлі де орналасқан, ал Кастилия резиденциясында Мальта Премьер-министрінің кеңсесі орналасқан. Сот үйі және көптеген мемлекеттік департаменттер де Валеттада орналасқан.

География

Валетта түбегінде екі табиғи порты бар: Марсамксет және Гранд-Харбор. Гранд-Харбор – Мальтаның басты порты, ал жақын жердегі Марсада тауар түсіретін аймақтар орналасқан. Валеттаның су жағалауындағы ескі теңіз қабырғасы бойында португалдық үлкен мастер Мануэль Пинто да Фонсека салған круиздік кемелер терминалы орналасқан.

Климат

Вальлеттада Жерорта теңізі климаты (Кёппен Csa) басым, ол өте жұмсақ, ылғалды қыстармен және жылы немесе ыстық, сәл ұзақ, құрғақ жаздармен сипатталады. Күндізгі орташа жылдық температура жоғары, ал жауын-шашын жаз айларында азырақ болады, ал қыс айларында жауын-шашынның көп бөлігі түседі. Қысқы температуралар қоршаған теңіздің әсерінен жұмсақ болады, нәтижесінде қалада өте жұмсақ қыстар мен ұзақ маусымдық кешігу байқалады. Мальтадағы ресми климаттық станция Вальлеттадан бірнеше шақырым ішкі жағында орналасқан Лука әуежайында орналасқан. Орташа ең жоғары температура қаңтарда шамамен болса, тамызда шамамен градусқа жетеді, ал орташа ең төмен температура қаңтарда шамамен градус болса, тамызда градусқа дейін көтеріледі.

Қалалық көрініс

Валетта көшелері мен алаңдарының сәулеті 16 ғасырдың ортасынан барокко стилінен модернге дейін өзгереді. Қала аралдың маңызды мәдени орталығы болып табылады және бірегей шіркеулер, сарайлар мен мұражайлар жинағына ие, сонымен қатар қаланың негізгі тартымды орындарының бірі болып саналады. 1830 жылы қалаға келген болашақ британ премьер-министрі Бенджамин Дизраэли оны "әдемілер үшін әдемілер салған сарайлар қаласы" деп сипаттап, "Валеттаның мәнерлі сәулеті Еуропадағы кез келген астанадан кем емес, тіпті артық болуы мүмкін" деп атап өтті. Сондай-ақ, басқа хаттарында оны "Венеция мен Кадис қалаларымен салыстыруға болады" және "Палладиоға лайық сарайларға толы" деп айтқан. Тарихи маңызы бар ғимараттардың қатарында Мальта рыцарларының бұрынғы монастырлық шіркеуі болған Санкт-Джон соборы бар. Онда Микеланджело Мериси да Караваджоның қол қойылған жалғыз туындысы және ең ірі картинасы сақталған. Кастилия мен Леон қонақ үйі, бұрын Кастилия, Леон және Португалия тіліндегі Мальта рыцарларының ресми резиденциясы болған, қазір Мальта Премьер-Министрінің кеңсесі ретінде пайдаланылады. Адмиралтейство үйі – 1570 жылдардың соңында салынған барокко стиліндегі сарай. Бұл ғимарат 1820 жылдардан бастап британдық кезеңде Жерорта теңізі флотының бас қолбасшысының ресми резиденциясы болды. 1974 жылдан 2016 жылға дейін ол Ұлттық Көркемсурет мұражайына орналасқан еді. Маноэль театры 1731 жылы Ұлы Мастер Антонио Маноэль де Вильхенаның бұйрығымен он айдың ішінде салынды және Еуропадағы ең көне әлі жұмыс істеп тұрған театрлардың бірі болып табылады. Жерорта теңізі конференциялық орталығы бұрын Сакра Инфермерия болып саналған. 1574 жылы салынған бұл аурухана Ренессанс дәуірінде Еуропаның ең танымал ауруханаларының бірі болды. Төрт қабырғасы бастиондар, демибастиондар, кавалерлер мен перделерден тұратын, шамамен биіктігі бар пордың бекіністері қаланың ерекше сәулеттік ерекшелігіне үлкен үлес қосады.

Білім

Мальта университетінің Валлетта кампусы Ескі университет ғимаратында орналасқан. Ол Мсида кампусының жалғасы болып табылады, әсіресе халықаралық магистрлік бағдарламаларды ұсынады. Валеттада "Ұлы Альберт" шіркеу мектебі де орналасқан. Мекеме директоры – «Альтернатива Демократиялық» саяси партиясының өкілі Марио Маллия.

Мәдениет

Валлетта 2018 жылға Еуропаның мәдениет астанасы ретінде тағайындалды. Жылдың ашылуы "Эрба' Пьязез" (Төрт алаң) атты шарамен басталды, онда қаланың 4 алаңында – Тритон алаңы, Әулие Георгий алаңы, Әулие Иоанн алаңы және Кастилия алаңы – бағытталған көрсетілімдер, сондай-ақ қаланың басқа да жерлерінде қосымша шаралар ұйымдастырылды. Одан кейін "Kif Jgħid il Malti" (Мальтийлік мақал-мәтелдер) атты қоғамдық өнер инсталляциясы ашылды, ол лингвистикалық мұраны қызықтыру мақсатында гипстен жасалған мальтий тіліндегі мақал-мәтелдерді көрсетті.

Қасиетті Джеймс Кавальер

Сент-Джеймс Кавальер, бастапқыда биік орналасқан қару платформасы болған, 2000 жылы Мальтаның Мыңжылдық жобасының бөлігі ретінде Шығармашылық орталығына айналдырылды. Қазір ол кішкентай театр, кинотеатр, музыкалық бөлмелер және сурет галереяларын қамтиды. Мұнда түрлі көрмелер үнемі өткізіліп тұрады. Ашылғалы бері миллионнан астам адам келді.

Музыка

Валетта халықаралық барокко фестивалі жыл сайын қаңтар айында өткізіледі. Мальтадағы джаз музыкасы екі дүниежүзілік соғыс кезінде одақтас теңізшілер жиі баратын Стрейт-стрит ауданында пайда болды. Мальтаның джаз фестивалі осы жерде өтті. Стрейт-стрит "Жүрек" деп те белгілі. Бұл аймақ қайта жаңарту бағдарламасы аясында жаңғыртуда. Қаланың екі музыкалық клубы – "King's Own Band Club" және "La Valette National Philharmonic Society".

Карнавал

Валетта Мальта карнавалының өтетін орны, ол әр жылдың ақпан айында, Ұлы оразаға дейін ұйымдастырылады. 2020 және 2021 жылдары COVID-19 пандемиясы салдарынан карнавалдық кортеждер өткізілмеді, бірақ 2022 жылы олар қайтадан ұйымдастырылды. 1823 жылы Валетта карнавалында адамдардың тығырылуынан туған трагедияда кем дегенде 110 бала қаза тапты.

Әдебиет пен өнерде

Летиция Элизабет Лэндонның поэзиялық суреттері (Т. С. Дибден салған, Дж. Тингл гравюралаған) және (Сэмюэл Прут салған, Дж. Картер гравюралаған) екеуі де 1837 жылы «Фишердің суретханалық альбом» жинағында жарияланды. Ал, Сэмюэл Прут салған және Э. Чаллис гравюралаған Strada St Giovanni көшесіндегі шеру суретімен бірге тағы бір өлең 1838 жылы «Фишердің сурет салу бөлмесі» жинағында жарық көрді.

Көлік

Мальта халықаралық әуежайы қаладан Лука қаласында орналасқан. Мальтаның қоғамдық көлік жүйесі автобустарды пайдаланады және көбінесе Валлеттаға және одан бағыттар бойынша жұмыс істейді, олардың орталық аялдамасы қала қақпасының сыртында орналасқан. Қала ішіндегі көлік қозғалысы шектеулі, кейбір маңызды жолдар толығымен жаяу жүргіншілерге арналған аймақтар болып табылады. 2006 жылы қалада тұрақ орындарының санын арттыру мақсатында «тұрақтап айдау» жүйесі енгізілді. Адамдар көліктерін жақын жердегі Флориана тұрағына қалдырып, қалған жолға шағын автобусқа отыруы мүмкін. 2007 жылы қаладағы бизнесті дамытумен қатар, ұзақ мерзімді тұрақ пен көлік кептелісін азайту үшін кептеліс төлемі жүйесі қолданысқа енгізілді. ANPR негізіндегі автоматтандырылған жүйе көліктер кіргенде және шыққанда фотосурет түсіреді, ал көлік иелеріне олардың қалада болған уақытына сәйкес төлемдер жіберіледі. 2021 жылдан бастап Мальта метрополитенін құрылысын жоспарлау жүріп жатыр, оның жалпы құны 6,2 миллиард евроға бағаланған, бұл жоба Валетта қалалық аймағында шоғырланған.