Кіріспе
Еуропалық патент құқығы ұлттық патент заңдарын, 1963 жылғы Страсбург конвенциясын, 1973 жылғы Еуропалық патент конвенциясын және Еуропалық Одақтың бірқатар директивалары мен регламенттерін қамтиды. Шығыс Еуропаның кейбір мемлекеттері үшін Еуразиялық патент конвенциясы қолданылады. Еуропаның көптеген мемлекеттерінде қолданысқа ие патенттерді ұлттық патент бюролары арқылы немесе Еуропалық патент бюросында (ЕПБ) орталықтандырылған рәсімдер арқылы алуға болады. ЕПБ – Еуропалық патент конвенциясы (ЕПК) арқылы құрылған халықаралық ұйым. ЕПБ Еуропалық Одаққа да, Еуропа Кеңесіне де қарастырылмайды. ЕПБ берген патент бір ғана сотта күшіне енетін бірыңғай еуропалық патентке әкелмейді, оның орнына, әртүрлі ұлттық заңнамалар мен процедураларға сәйкес ұлттық соттарда күшіне енетін, негізінен тәуелсіз ұлттық еуропалық патенттер жиынтығын құрайды. Сол сияқты, еуразиялық патенттерді Еуразиялық патент бюросы береді және олар берілгеннен кейін ұлттық соттарда күшіне енетін тәуелсіз ұлттық еуразиялық патенттерге айналады. Еуропалық патент құқығы Дүниежүзілік сауда ұйымының Интеллектуалдық меншік құқығының саудаға қатысты аспектілері туралы келісімі (ТРИПС келісімі), Патент туралы шарт (ПТШ) және Лондон келісімі сияқты халықаралық келісімдермен де қалыптасады.
European patent law covers a range of legislations including national patent laws, the Strasbourg Convention of 1963, the European Patent Convention of 1973, and a number of European Union directives and regulations. For some states in Eastern Europe, the Eurasian Patent Convention applies. Patents having effect in most European states may be obtained either nationally, via national patent offices, or via a centralised patent prosecution process at the European Patent Office (EPO). The EPO is a public international organisation established by the European Patent Convention (EPC). The EPO is neither a European Union nor a Council of Europe institution. A patent granted by the EPO does not lead to a single European patent enforceable before one single court, but rather to a bundle of essentially independent national European patents enforceable before national courts according to different national legislations and procedures. Similarly, Eurasian patents are granted by the Eurasian Patent Office and become after grant independent national Eurasian patents enforceable before national courts. European patent law is also shaped by international agreements such as the World Trade Organization's Agreement on Trade Related Aspects of Intellectual Property Rights (TRIPs Agreement), the Patent Law Treaty (PLT) and the London Agreement.
Еуропадағы патенттік қорғау түрлері
Қазіргі еуропалық патенттік құқықтың ерекшелігі – Еуропалық патенттік кеңсе (ЕПК) берген еуропалық патенттер мен ұлттық патенттік кеңселер берген патенттердің қолжетімділігі, және егер ұлттық заң рұқсат етсе, сол заң шегінде, белгілі бір мемлекеттік аумақта олардың бірге болу мүмкіндігі. Германия мен Австрияда "Gebrauchsmuster" деп аталатын пайдалы үлгілер кейбір елдерде бар. Патент өтінімдерін тиісті ұлттық патенттік кеңсеге немесе ЕПК-ға беруге болады. Балама ретінде, Патенттік ынтымақтастық шарты (ПТШ) бойынша халықаралық өтінімді беруге және кейіннен оны қажетті елдерде немесе ЕПК-да ұлттық патент ретінде тіркеуге болады. Дегенмен, Бельгия, Кипр, Франция, Грекия, Ирландия, Италия, Латвия, Мальта, Монако, Нидерланды және Словения "ұлттық жолды жапты", яғни осы елдерде халықаралық өтінімді тікелей ұлттық патент ретінде тіркеу мүмкін емес, ал қорғау тек ЕПК арқылы ғана жүзеге асырылады.
Еуразиялық патенттер
Еуразиялық патенттер Еуразиялық патенттік конвенцияға сәйкес, Еуропалық патенттік конвенцияға ұқсас жүйеде беріледі: бірыңғай рәсімнен өткеннен кейін патент 8 мүше мемлекеттің әрқайсысында ұлттық патент болып тіркеледі.
Бірыңғай патенттер
Елдер патенттерге қатысты бірыңғай қорғау құра алады, яғни оның салдары (күшін жоюды қоса) барлық қатысты елдерде бірдей болады. Швейцария мен Лихтенштейн 1980 жылы Швейцария Конфедерациясы мен Лихтенштейн Князьдігі арасындағы 1978 жылғы Патенттік қорғау туралы шарт арқылы мұндай бірыңғай қорғауды іске қосты (ұлттық және еуропалық патенттер үшін).
Ұлттық патенттер
Ұлттық патенттер Ватиканнан басқа барлық еуропалық елдерде қолжетімді. Кейбір еуропалық елдерде ұлттық патенттер мазмұндық сараптамадан өтеді, ал басқа елдерде мұндай сараптама қарастырылмаған, сондықтан патенттер формальды талаптар орындалған жағдайда беріледі, ал жаңалық және өнертабыстық деңгейі бағаланбайды. Еуропалық патент бюросында еуропалық патент алуға қарағанда бірнеше ұлттық патент алуға өтініш беру арзан және тактикалық тұрғыдан тиімді болуы мүмкін. Мысалы, Ұлыбританияда 1977 жылғы Патенттер туралы заң және 2004 жылғы Патенттер туралы заң патенттерді тіркеу, сараптамадан өту, беру, бұзушылық, күшін жою, иеліктен шығару сияқты мәселелерді реттейді. Ұлыбритания заңдары көп жағынан Еуропалық патент конвенциясына (ЕПК) ұқсас (дегенмен ЕПК патент берілгеннен кейінгі шаралармен азаматтық-құқықтық жауапкершілік мәселелерімен шектеседі). Ұлыбританияның патенттік заңдары Мэн аралында да қолданылады, ал кейбір тәуелді аумақтар мен тәуелділіктерде еуропалық патенттер тіркелуі мүмкін. Еуропада бұл Гибралтар (беруден кейін 5 жыл ішінде), Гернси (патенттің қолданылу мерзімі ішінде кез келген уақытта) және Джерси (беруден кейін 3 жыл ішінде) үшін қатысты. Ұлттық патенттер Еуропалық патент конвенциясына да, Еуразиялық патент конвенциясына да қатысушы емес еуропалық мемлекеттерде қолжетімді жалғыз патенттер болуы мүмкін. Бұл Андорра мен Украинаға қатысты (Украина Еуразиялық патент конвенциясына қол қойған, бірақ ратификацияламаған). Молдова (Еуразиялық патент конвенциясының бұрынғы қатысушысы), Черногория және Босния мен Герцеговина Еуропалық патент конвенциясының қолданысын кеңейту мемлекеттері болып табылады, яғни берілген еуропалық патенттер осы мемлекеттерде де қолданысқа енгізіледі деп есептеледі, егер кеңейту туралы дұрыс өтініш берілсе; және аударма мен жариялау талаптары орындалса.
Пайдалы модельдер
Еуропада пайдалы модельдер Австрияда (Gebrauchsmuster), Францияда ("certificat d'utilité"), Германияда ("Gebrauchsmuster"), Италияда ("modello di utilità"), Финляндияда ("hyödyllisyysmalli"), Данияда ("brugsmodel"), Ресейде ("Полезная модель") және Испанияда қолжетімді (бірақ бұл тізім толық емес). Пайдалы модельдің қорғау мерзімі патенттің мерзімінен әдетте қысқа болады және оған қойылатын талаптар патенттеуге қарағанда кем қатаң.
Ұлттық заңдардың айырмашылықтары мен ұқсастықтары
Материалдық патенттік құқық белгілі бір дәрежеде Еуропадағы ұлттық заңдарға үйлестірілді, әсіресе 1963 жылғы Страсбург конвенциясына және 1973 жылғы Еуропалық патенттік конвенцияға (ЕПК) қол қойылғаннан кейін, сондай-ақ ТРИПС келісімінің күшіне енуімен. Бірақ, практикада ортақ материалдық ережелерді түсіндіру әртүрлі еуропалық елдерде әртүрлі интерпретацияларға алып келді. Процессуалдық құқық, әсіресе ұлттық соттарда патенттердің бұзылуын және жарамдылығын тексеру рәсімдері бойынша ұлттық заңдарда маңызды айырмашылықтар бар. Мысалы, Германияда патенттің жарамдылығы мен оның бұзылуы әртүрлі соттарда, әртүрлі рәсімдерде қарастырылады (бұл "бифуркация жүйесі" деп аталады), ал Ұлыбританияда жарамдылық және құқық бұзушылық туралы істерді қарауға бір сот жауапты. Британдық судья Китчиннің айтуынша, "мүмкіндігінше бұзушылық және жарамдылық мәселелерін бірге қарау дұрыс. Егер олар бөлек қарастырылса, патент иесі өзінің талаптарын қорғайтын кезде тар, ал құқық бұзушылықты дәлелдейтін кезде кең интерпретациялауға бейім болады". Басқаша айтқанда, Германияның бифуркация жүйесі патент иесіне қолайлы деп есептеледі. Осыған байланысты Лорд-судья Джейкоб профессор Марио Францозидің патент иесін ангора мысығымен салыстырғанын айтты: "Жарамдылығы күмәнді болғанда, патент иесі өзінің патенты өте кішкентай дейді: жүнін жақсылап сипаған, жылы және ұйықтайтын мысық. Бірақ патент иесі шабуылға шыққанда, жүні тік тұрып, мысық екі есе үлкеніп, тістерін көрсетеді және көздері оттай жанады". Дегенмен, Германияның патенттік жүйесі "көптеген пайдаланушылар үшін тартымды", себебі ол салыстырмалы түрде жылдам және қолжетімді деп саналады. Германия жүйесінің бифуркациялық сипаты "кейбір жағынан кемшілік, ал кейбір жағынан артықшылық ретінде қарастырылады".
" it is desirable to try infringement and validity issues together, where at all possible. If they are tried separately it is all too easy for the patentee to argue for a narrow interpretation of his claim when defending it but an expansive interpretation when asserting infringement." In other words, the German bifurcation system is often regarded as favouring the patentee. In this respect, Lord Justice Jacob referred to a comparison reportedly made by Professor Mario Franzosi between a patentee and an Angora cat:
"When validity is challenged, the patentee says his patent is very small: the cat with its fur smoothed down, cuddly and sleepy. But when the patentee goes on the attack, the fur bristles, the cat is twice the size with teeth bared and eyes ablaze." The German patent system is, however, "particularly appealing for a large number of users", notably because it is regarded as relatively quick and affordable. The bifurcation character of the Germany system "is considered as both a shortcoming in some respects, and as an advantage in others."
Еуропалық Одақтағы бірыңғай патенттер
Еуропалық қоғамдастық патенттік жүйесін құру, бұл Еуропалық Одақта (немесе оның алдыңғысы Еуропалық қоғамдастықта) бірыңғай патентке алып келеді, 1970 жылдан бері талқыланып келеді. 2012 жылы Италия мен Испаниядан басқа барлық Еуропалық Одақ мүше мемлекеттері арасында бірыңғай әсері бар Еуропалық патент туралы келісімге қол жеткізілді, бұл жиі бірыңғай патент деп аталады – Еуропалық Одақтың қатысушы мүше мемлекеттерінде жарамды болатын жаңа патент түрі. Бірыңғай әсер еуропалық патент берілген кезде тіркелуі мүмкін, бұл еуропалық патенттің жекелеген елдерде жарамдылығын растау қажеттілігін жояды. Бірыңғай әсер бірыңғай жаңарту алымын, бірыңғай (немесе иеленушілер тобын), бірыңғай меншік нысанын және бірыңғай қорғауды білдіреді, яғни патенттің күші жойылғандығы және құқық бұзушылыққа қатысты даулар біртұтас патент бойынша, әр ел үшін жеке қарастырылмайды. Дегенмен, жекелеген елдер үшін лицензия беру мүмкіндігі сақталады. Бірыңғай патентті мүмкін ететін екі ЕО регламенті туралы келісімге 2012 жылдың 28-29 маусымында өткен Еуропалық кеңесте және 2012 жылдың 11 желтоқсанында Еуропалық Парламентте қол жеткізілді. Аталған ережелер, яғни Бірыңғай патенттік регламент және Аударма регламенті 2023 жылдың 1 маусымынан бастап күшіне енді, бұл Бірыңғай патенттік сот туралы келісімнің күшіне ену күнімен сәйкес келеді. Еуропалық патенттерді беру кезінде аударма шығындарын және сот ісін жүргізу құнын төмендету мақсатында Еуропалық Одақтың құқықтық аясынан тыс басқа да құқықтық келісімдер ұсынылды, мысалы, Лондон келісімі (2008 жылы күшіне енді) және Еуропалық патенттік сот ісін жүргізу туралы келісім (ЕПЛА), бірақ ол күшіне енген жоқ.
Статистика
Германия, Франция, Нидерланды және Ұлыбританиядан алынған деректер бойынша, Еуропалық экономикалық зерттеулер орталығы (ZEW) неміс соттары патенттік даулардың ең көп санын қарастыратынын анықтады.