Кіріспе

Интеллектуалдық меншік құқықтары

Индустриялық үлгілер құқығы – бұл тек қана пайдалы объектілердің визуальдық дизайнын қорғайтын интеллектуалдық меншік құқығы. Индустриялық үлгі эстетикалық құндылығы бар үш өлшемді нысанда пішіннің, конфигурацияның немесе өрнек немесе түстің құрамының, немесе өрнек пен түстің үйлесімінің жасалуынан тұрады. Индустриялық үлгі – өнім, өнеркәсіптік тауар немесе қолөнер жасау үшін қолданылатын екі немесе үш өлшемді өрнек болуы мүмкін. Индустриялық үлгілерді халықаралық тіркеуге қою туралы Гаага келісімі, WIPO басқаратын шарт бойынша, халықаралық тіркеу рәсімін қарастырады. Тіркеуге қабілетті болу үшін WIPO мүше мемлекеттерінің көпшілігінің ұлттық заңдары үлгінің жаңа болуын талап етеді. Өтініш беруші бірыңғай халықаралық тіркеу туралы өтінішті WIPO-да немесе шартқа қатысушы елдің ұлттық кеңсесінде беруге құқылы. Осылайша, дизайн шарттың мүше елдерінің қалауынша қорғалады. Дизайн құқықтары 1787 жылы Ұлыбританияда "Линенді жобалау және басып шығару туралы" заңымен пайда болды және содан бері кеңейді. Индустриялық үлгіні тіркеу патент берумен байланысты.

Қырғызстан

2001 жылғы өнеркәсіптік меншік туралы заңға сәйкес, өнеркәсіптік үлгі – «сызықтар немесе түстердің кез келген композициясы немесе сызықтармен немесе түстермен байланысты болмаған үш өлшемді нысан, егер мұндай композиция немесе форма өнеркәсіптік өнімге немесе қолөнерге ерекше көрініс берсе және өнеркәсіптік өнімнің немесе қолөнердің үлгісі ретінде пайдаланылуы мүмкін болса» деп анықталады. Өнеркәсіптік үлгі, егер ол әлемнің кез келген жерінде, материалдық нысанда жариялау арқылы немесе Кенияда қолдану арқылы немесе кез келген басқа тәсілмен тіркеуге берілген өтінімнің күніне немесе, тиіс болған жағдайда, басымдық күніне дейін жарияланбаған болса, жаңа болып саналады. Дегенмен, өнеркәсіптік үлгінің жариялануы, егер ол өтінімді тапсыру күніне немесе, тиіс болған жағдайда, өтінімнің басымдық күніне дейін он екі айдан ертерек болмаса және бұл өтініш берушінің немесе оның құқық иесінің жасаған әрекеттерінің нәтижесінде немесе үшінші тараптың өтініш берушіге немесе оның құқық иесіне қатысты жасаған әрекеттерінің салдарынан болса, ескерілмейді.

Үндістан

Индияның 2000 жылғы Дизайн заңы дизайнды қорғауға қатысты заңнаманы біріктіру және жаңарту, сондай-ақ Саудаға қатысты Интеллектуалдық Меншік құқықтарының (TRIPS) келісімінің 25 және 26-баптарына сәйкес келу мақсатында қабылданды. Бұл заңмен бұрынғы 1911 жылғы Патент және дизайн заңы күшін жойды. Жаңа заңда "дизайн" дегеніміз – кез келген өнімге қолданылатын пішін, конфигурация, өрнек, әшекей немесе сызықтар мен түстердің құрамы, ол екі немесе үш өлшемді немесе екі формада, кез келген өндірістік процестер арқылы немесе құралдармен, қолмен немесе механикалық, химиялық, жеке немесе біріктірілген түрде жасалған және дайын өнімде көз жарыққа көрінетін және тек көзбен бағаланатын элементтерді білдіреді; алайда, құрылыс әдісі мен принципі оған кірмейді.

Еуропалық Одақ

Тіркелген және тіркелмеген қоғамдық үлгілер бар, олар Еуропалық қауымдастықты қамтитын бірыңғай құқық береді. Тіркелген қоғамдық үлгіге деген қорғау мерзімі 25 жылға дейін созылады, бірақ әр бес жыл сайын жаңару ақысы төленуі тиіс. Тіркелмеген қоғамдық үлгі, үлгі жұртшылыққа ұсынылғаннан кейін үш жыл бойы қолданылады, және егер қорғалған үлгі көшірілсе ғана құқық бұзушылық орын алады.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда 1787-1839 жылдар аралығында қабылданған заңнама маталардың дизайнын қорғады. 1842 жылы қабылданған Дизайн авторлық құқығы туралы заң металл және керамикалық бұйымдар сияқты басқа материалдардың дизайнын тіркеу күнін көрсететін алмаз белгісімен тіркеуге мүмкіндік берді. Бұл процедура дизайнның шынымен бірегей екенін және Австралия патент заңнамасы бойынша қорғалуға құқылы екенін қамтамасыз етеді.

Өнеркәсіптік жобаның қолданылуы

1883 және 1950 жылдардың басында Жапония мен Америка Құрама Штаттары кеңселері өнеркәсіптік дизайнға қатысты шамамен бірдей өтініштерді тіркеді, бұл көрсеткіш көбінесе 10 000-нан аспады. Жапония кеңсесі 1950 жылдардан 1990 жылдардың соңына дейін жылына ең көп өтініш алды, оның ең жоғары көрсеткіші шамамен 50 000 өтінішті құрады. Қытай кеңсесі 1985 жылы өтініш қабылдауды бастағанда 640 өтініш алған еді, ал 2021 жылы рекордтық 805 710 өтініш тіркелді. 2004 жылы Корея Республикасы кеңсесі Жапония кеңсесінен озып, содан бері екінші орында тұрады. 2012 жылы АҚШ кеңсесі Жапониядан озып, әлемдегі үшінші орынға ие болды. EUIPO 2003 жылы өтініштерді қабылдауды бастады және 2019 жылы төртінші орынға көтерілді. Осы бес кеңсе арасында EUIPO-да ғана бірнеше дизайн жүйесі бар. Еуропалық Одақтың Интеллектуалдық Жекеменшік кеңсесіне 2022 жылы 109 132 дизайн тіркелді. 2022 жылы әлем бойынша шамамен 1,1 миллион өнеркәсіптік дизайнға өтініш берілді. Азия 2022 жылы әлемдегі барлық дизайн өтініштерінің 70,3%-ын құрады. Азиядан кейін Еуропа (22,4%) және Солтүстік Америка (4,4%) орналасты.