Кіріспе

Компьютерлік бағдарламаны қамтитын патент – компьютерлік бағдарлама, кітапханалар, пайдаланушы интерфейсі немесе алгоритм сияқты бағдарламалық құралға берілген патент.

Өмірбаян

Патент – мемлекеттің патент иесіне белгілі бір мерзімге, әдетте 20 жылға беретін, өзгелердің құқықтарын шектеуге арналған құқықтар жиынтығы. Бұл құқықтар өнертабыстың жария етілуіне байланысты патент сұраушысына беріледі. Патент берілген елде, патент иесінің рұқсатысыз ешбір адам талап етілген өнертабысты жасауға, пайдалануға, сатуға немесе импорттауға/экспорттауға құқығы жоқ. Рұқсат берілген жағдайда, ол әдетте лицензия түрінде болады, оның шарттары патент иесі тарапынан белгіленеді: ол тегін немесе роялти төлемі немесе біржолғы төлем түрінде болуы мүмкін. Патенттер аумақтық сипатқа ие. Патент алу үшін өнертапқыштар патент алуды көздеген әрбір елде патенттік өтініш беруі тиіс. Мысалы, өтінім беруші егер осы елдерде патенттерді алуды қаласа, Жапония, Қытай, АҚШ және Үндістан елдеріне жеке-жеке өтініштерді ұсыну керек. Дегенмен, Еуропалық патент бюросы (ЕПБ) сияқты кейбір аймақтық кеңселер бар, олар мүше мемлекеттерде қолданысқа енгізілуі мүмкін патенттерді беруге уәкілетті, сондай-ақ Патенттік ынтымақтастық шарты (ПЫС) бойынша бірыңғай халықаралық өтініш беруге арналған халықаралық процедура да бар, ол көптеген елдерде патенттік қорғау құқығын бере алады. Әртүрлі елдер мен аймақтық кеңселерде патент берудің әртүрлі талаптары бар. Бұл әсіресе бағдарламалық қамтамасыз ету немесе компьютерде іске асырылған өнертабыстар үшін, әсіресе бағдарламалық қамтамасыз ету бизнес-процесті іске асырған жағдайда маңызды.

Бағдарламалық жасақтама патентінің алғашқы үлгісі

1962 жылы 21 мамырда "Сызықтық бағдарламалау мәселелерін автоматты түрде шешуге арналған компьютер" деген тақырыпта британдық патентке өтініш берілді. Өнертабыс симплекс алгоритмі үшін жадты тиімді басқарумен байланысты болды және оны тек бағдарламалық құралдар арқылы іске асыруға болады. Патент бұл өнімді "сатуға болатын өнім" ретінде тану үшін күресті. "Назар аудару [патентке жатпайтын] компьютерлік бағдарлама мен [патентке ие болуға болатын] бағдарламаланған компьютер арасындағы қатынасқа ауысты". Патент 1966 жылғы 17 тамызда мақұлданды және бұл алғашқы бағдарламалық қамтамасыз ету патенттерінің бірі болып есептеледі, компьютерлік бағдарламаның өзі патентке жатпайтынын және демек авторлық құқықпен қорғалатынын, ал аппараттық құралға енгізілген компьютерлік бағдарлама патентке ие болуға болатынын белгіледі.

Австралия

Австралияда бағдарламалық жасақтамаға қатысты ерекше шектеулер жоқ. Австралиядағы өнертабыс, егер ол Монополиялар туралы заңның 6-бабының мағынасында өндіріс тәсілі болса, патентке жарамды болып саналады. Австралияның Жоғарғы соты өндіріс тәсілінің нақты анықтамасын беруден бас тартты, себебі мұндай әрекеттің алдын ала болжауға келмейтін салалардағы ұлттық дамуды ынталандыру саясатымен сәтсіздікке ұшырауы мүмкін. Өнертабыстың өндіріс тәсілі болып табылатынын бағалау кезінде Жоғарғы сот өнертабысты анықтайтын талаптардың мәніне байланысты, жасалма жағдайдың соңғы нәтижесі болып табылатынына қарай қарастырады. Австралияның толық федералды сотының бірауыздан қабылдаған тағы бір шешімінде, мәтін өңдеу үшін қытай иероглифтерін сақтау және алу әдістері жасалма жағдай деп танылды және осылайша өндіріс тәсілі ұғымына жатады. Дегенмен, белгілі бір критерийлерге сүйенген деректерді іріктеу және салмақтау арқылы индекс құрудың компьютерлік әдісін патенттеу туралы соңғы шешімінде, Австралияның толық федералды соты қарапайым әдістердің, схемалардың және жоспарлардың өндіріс тәсілі емес екенін қайта растады. Сондай-ақ, сот компьютерді қолданудың өнертабысқа немесе өнертабыстың жасалма әсеріне үлес қоспағанын мәлімдеді. Принцип бойынша, компьютерлік бағдарламалық жасақтама Австралияда патентке жарамды болып қана қоймайды. Бірақ, егер патенттер абстрактілі идеяларды немесе бизнес-әдістерді іске асыру үшін ғана бағдарламалық жасақтамаға қатысты сұралған жағдайда, соттар мен Патент комиссары мұндай өтінімдерге патенттік қорғау беруге қарсы тұрады, бұл заңдық түсіндіру және саясат мәселесі болып табылады.

Канада

Канадада соттар компьютерді ғана пайдалану өнертабысты қарызға беруге немесе оның патентке жарамдылығын төмендетуге көмектеспейді деп шешім қабылдады. Дегенмен, Канаданың патенттік кеңсесінің позициясы бойынша, егер компьютер патенттік талаптардың "маңызды бөлігі" болса, талап етілетін өнертабыс, әдетте, патентке жататын нысан болып табылады.

Еуропа

Еуропалық одаққа мүше мемлекеттерде ЕЭК және басқа да ұлттық патенттік кеңселер 1970 жылдардың соңында күшіне енген Еуропалық патенттік конвенциядан (ЕПК) бастап бағдарламалық жасақтамаға қатысты көптеген патенттер берді. ЕПК «компьютерлік бағдарламаларды» патентке жарамсыз деп белгілейді (52(2) тамыз) егер патенттік өтінім «осындай» компьютерлік бағдарламаға қатысты болса (52(3) тамыз). Бұл қағида бойынша, егер техникалық мәселені шешсе, тіпті ол компьютерлік бағдарламаны іске қосу арқылы шешілсе де, нақты емес «техникалық үлес» қосатын немесе «техникалық мәселені» нақты емес жолмен шешетін кез келген өнертабыс патентке ие болуы мүмкін. ЕБО патенттік өтінімді қарағанда, оның патентке жарамдылығы күмәнді болса, жарамсыз бөліктеріне немесе аспектілеріне назар аудармай, қалған бөліктерін бағалайды. Бұл АҚШ тәсілінен ерекшеленеді (төменде қараңыз). Тек компьютер арқылы бизнес мәселесін шешетін, техникалық мәселені емес, компьютерлік іске асырылған өнертабыстар өнертабыстық деңгейдің болмауына байланысты патентке жарамсыз деп есептеледі (T 258/03 қараңыз). Дегенмен, өнертабыс бизнесте пайдалы болса да, ол техникалық мәселені шешсе патентке жарамсыз емес. Еуропалық патенттік конвенция бойынша компьютерлік бағдарламаларды патенттеуге қатысты жаңалықтарды (G 3/08 қараңыз) Еуропалық патенттік кеңсе төрағасының сұрақтарына жауап ретінде Үлкен сарапшылар кеңесі берді.
Еркін бағдарламалық жасақтама жақтастары, мысалы, Free Software Foundation, Бірыңғай патенттік соттың патенттерге, әсіресе бағдарламалық жасақтама патенттеріне көбірек мүмкіндік беретініне алаңдаушылық білдірді.

Германия

2013 жылдың сәуірінде Германия Парламенті бағдарламалық құралдарға патент беруге патенттік кеңселер тарапынан көбейіп бара жатқан бейімділікке қарсы бірлескен резолюцияны қабылдады.

Ұлыбритания

Біріккен Корольдіктің патенттік заңы Еуропалық патенттік конвенциясымен бірдей әсерге ие деп түсіндіріледі, сондықтан "компьютерлерге арналған бағдарламалар" патентке жарамсыз деп есептеледі, егер патенттік өтінім компьютерлік бағдарламаға "өздігінен" қатысты болса. Қазіргі сот шешімдері бойынша Ұлыбританияда (күдікті) өнертабыс, егер ол техникалық сипаттағы және патентке жарамсыз емес үлес қосса ғана өнертабыс ретінде қарастырылады. Бизнес процесін іске асыратын компьютерлік бағдарлама, демек, өнертабыс емес, ал өнеркәсіптік процесті іске асыратын компьютерлік бағдарлама өнертабыс болуы мүмкін.

Жапония

Бағдарламалық жасақтамамен байланысты өнертабыстар патентке жатады. Дегенмен, өнертабыс ретінде мойындалуы үшін "табиғат заңдарын қолдана отырып, техникалық идеялар жасалуы" қажет, бірақ бұл талап көбінесе "жабдық ресурстарын пайдалану арқылы бағдарламалық жасақтама арқылы жүзеге асырылатын ақпаратты өңдеуді нақты іске асыру" арқылы орындалады. Бағдарламалық жасақтамамен байланысты өнертабыстар, егер олар басқа салаларда белгілі операцияны қолдануды, жалпыға мәлім құралдарды қосуды немесе олардың орнына баламалы құралдарды қоюды, бұрын аппараттық құралдармен орындалған функцияларды бағдарламалық жасақтамада іске асыруды, немесе белгілі адам әрекеттерін жүйелеуді қамтитын болса, айқын болып саналуы мүмкін. 1999 жылы Жапонияның патенттік кеңсесінде (JPO) бизнес-әдістерге берілген патенттердің саны шамамен 35 пайызға жеткен. Содан кейін JPO бизнес-әдістерге берілетін патенттердің саны күрт өсті. Бұл өсімге келесі алты жыл ішінде бизнес-әдістерге берілген патенттердің орташа мөлшерінің күрт төмендеуі ілесіп келді; ол 2003 және 2006 жылдар аралығында 8 пайызды құрады (8 пайыз барлық техникалық салалар бойынша 50 пайыздық орташа көрсеткішпен салыстырғанда өте төмен көрсеткіш). 2006 жылдан бері бизнес-әдістерге берілетін патенттердің орташа мөлшері қазіргі шамамен 25 пайызға дейін өсті.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияда 2013 жылғы Патенттер туралы заңға сәйкес компьютерлік бағдарламалар патентке алуға жарамайды, бірақ бастапқы Патенттер туралы заң жобасынан кейін кіріктірілген бағдарламалық қамтамасыз етуге рұқсат беретін ережелер қосылды. 2013 жылдан бері компьютерлік бағдарламалар «өздігінен» патентке алуға жарамайды. «Өздігінен» деген сөз тікелей бағдарламалық қамтамасыз етудегі жаңалыққа ғана негіделген патенттерді болдырмауды қамтиды. Еуропа сияқты.

Филиппин

Филиппинде "ақыл-ой қызметтерін атқарудың, ойындар ойнаудың немесе бизнес жүргізудің жоспарлары, ережелері және әдістері, сондай-ақ компьютерлерге арналған бағдарламалар" Республикалық заң № 8293-нің 22.2-тармағында патентке жататын ойлап табулар емес, бұл заң "Филиппиннің зияткерлік меншік кодексі" деп танылады.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африкада «компьютерлік бағдарлама» Патент заңының 25(2) тармағына сәйкес өнертабыс ретінде мойындалмайды. Дегенмен, бұл шектеу «тек патент немесе патентке өтінім сол нәрсеге қатысты болған жағдайда ғана» қолданылады және, мысалы, компьютерде іске асырылатын өнім, процесс немесе әдіс жаңалық және өнертабыстық талаптарына сай келсе, өнертабыс болуына бөгет болмайды.

Оңтүстік Корея

Оңтүстік Кореяда бағдарламалық қамтамасыз ету патентке жарамды деп есептеледі және "компьютерлік бағдарламаларға" бағытталған көптеген патенттер берілген. 2006 жылы Microsoft компаниясының "Office" жинағының сатылымы патенттік құқықтарды бұзу мүмкіндігінен уайымға түсті. Корея Жоғарғы Сотының шешімі бағдарламалық жасақтамадағы автоматты тіл аудармасына қатысты патенттердің жарамды екенін және оның бағдарламалық жасақтамасы оларды бұзуы мүмкін екенін көрсетті. Таиландта бағдарламалық жасақтама патенттері туралы заң экономистер мен ұлттық дамытушылар арасында ұзаққа созылған пікір таластарына себеп болды, себебі халықаралық патенттік құқықта екі маңызды өзгеріс болды: 1) Еуропалық Одақтың компьютерлік өнертабыстарды патенттеуге қабілеттілігі туралы Еуропалық Парламент пен Кеңестің директивасының жобасы арқылы ұлттық патенттік заңдарды үйлестіру әрекеті және 2) АҚШ сотының бизнес-әдістерге патенттік қорғауды кеңейту жөніндегі шешімі. Сонымен қатар, бағдарламалық жасақтама патенттері монополия мен инновацияларға қатысты мәселелер тудыруы мүмкін. "Монополия жаңа бағдарламалық өнімдердің, әсіресе ашық кодты бағдарламалық жасақтаманың инновацияларын тежейді", - деді тай экономистерінің тобы. Алайда, Software Park Thailand директоры доктор Хирапрук компьютерлік бағдарламаларды патенттеуге рұқсат беруді қолдайды: "Таиланд шетелдік жоғары технологиялық инвесторларға бағдарламалық жасақтама өндірушілерінің шығармашылығы Тайландта бұзушылықтардан қорғалатынына сендіру үшін компьютерлік бағдарламаларға патенттік қорғауды қамтамасыз етуі керек". Нәтижесінде, Таиландтың бағдарламалық қамтамасыз ету индустриясы қауымдастығының президенті Срибибхад мырза Таиланд патенттік құқықтарды толыққанды енгізсе, бұл жергілікті индустрияға қандай әсер ететінін анық бағалау қажет екенін атап өтті.

Америка Құрама Штаттары

1968 жылдың 19 маусымында Мартин Гёцке деректерді сұрыптау алгоритмі үшін алғашқы бағдарламалық қамтамасыз ету патенты берілді. АҚШ-тың Патент және Сауда белгілері кеңсесі 1970-жылдардың басынан бері бағдарламалық жасақтама патенттері деп аталатын патенттерді беруде. Gottschalk v. Benson (1972) ісінде АҚШ Жоғарғы Соты, егер процесс математикалық формуланы толықтай шектесе және практикалық тұрғыда алгоритмнің өзіне патент болса, онда оған патент беруге рұқсат етілмеуі керек деп шешті, сондай-ақ "бұл шешім компьютерге қызмет көрсететін кез келген бағдарламаға патент беруге кедергі келтіреді деп айтылады. Біз бұлай қарамаймыз" деді. 1981 жылы Жоғарғы Сот "математикалық формула, компьютерлік бағдарлама немесе цифрлық компьютерді пайдаланғаны үшін ғана заңмен қорғалатын мәселеге жасалған талап, осы фактінің өзінен заңсыз болып табылмайды" деп мәлімдеді және талап, егер ол "математикалық формуланы [және] формуланы құрылымда немесе процесте іске асырса немесе қолданса, және бұл тұтастай алғанда патенттік заңдардың қорғауы үшін жасалған функцияны орындаса" патентке ие болуға лайық екенін айтты. USPTO патенттік өтінішті қарағанда, бастапқы сұрақ (әр талап бойынша) – бұл мәселенің патентке жарамдылығы, сондықтан ол жеке және басқа патенттеу критерийлерінен (жаңалық, ойша жаңалық) бұрын бағаланады. Бұл еуропалық тәсілден (жоғарыда қараңыз) ерекшеленеді. Елдің әртүрлі аймақтарындағы федералды патенттік құқықтардың әртүрлі қарастырылуына байланысты, 1982 жылы АҚШ Конгресі патенттік істерді қарау үшін жаңа сот (Федералдық округ) құрды. Осы соттың бірнеше маңызды шешімдерінен кейін, 1990-жылдардың басында бағдарламалық жасақтаманы патенттеу мүмкіндігі толыққанды қалыптасты, ал 1996 жылы USPTO "Компьютерге қатысты өнертабыстың практикалық қолданылуы – заңмен қорғалатын мәселе. Бұл талапты абстрактілі идеяларды, табиғат заңдарын немесе табиғи құбылыстарды патенттеуге тыйым салатын әртүрлі формулировкалардан көруге болады" (көшірмесі қосылды) деп мәлімдеді. Интернет пен электрондық коммерцияның пайда болуы бағдарламалық жасақтамада іске асырылған бизнес-әдістерге көптеген патенттік өтінімдерді және оларды беруді қамтамасыз етті, ал бизнес-әдістердің заңмен қорғалатын мәселе болып табылатыны бағдарламалық жасақтама мәселесінен бөлек. Федералдық округтің сыншылары бағдарламалық қамтамасыз ету және бизнес-әдістерге патенттердің өсуіне түсініктілік стандартының әсері бар деп санайды. АҚШ-та бірнеше сәтті сот ісі болды, олардың кейбіреулері бағдарламалық жасақтама патенттері туралы мақалада тізімделген. Бағдарламалық жасақтама патенттерімен байланысты зияткерлік меншік құқығы мәселесі әдетте компанияның немесе өнертапқыштың оған иелігін анықтауға байланысты. Заң бойынша, АҚШ-та, егер қызметкердің өнертабысты жасау дағдылары немесе міндеті жалдаудың негізгі себебі болмаса немесе еңбек шартында өнертабыс құқығын беру туралы ереже болмаса, қызметкерге, әдетте, ИС құқығы тиесілі. 1978 жылдан кейін жасалған тапсырыс бойынша жасалған шығарма авторлық құқықпен жасалған күнінен бастап 120 жыл немесе жарияланғаннан кейін 90 жыл бойы қорғалады, егер біріншісі ертерек болса. Бағдарламалық жасақтама патенті 20 жылға дейін сақталады.

Индонезия

Индонезияда бағдарламалық жасақтаманы патенттеу мүмкін емес еді, 2016 жылғы № 13 заң, Индонезияның Патенттік заңы күшке енгенге дейін. Бағалау процесін бастау үшін, өтінімнің өнертабыс саналатындығын анықтау қажет. Индонезияның Патенттік заңының 2001 жылғы № 14 заңының 1-бабына сәйкес, егер қызмет технологиялық саланың нақты дауын немесе мәселесін шешу мақсатында жасалса, онда ол өнертабыс деп есептеледі. Бұдан әрі, бұл жаңа процесс немесе өнім арқылы, немесе өнімнің немесе процесснің жақсартуы арқылы іске асырылуы мүмкін. Индонезияның Патенттік заңының 2001 жылғы № 14 заңының 7-бабына сәйкес.

2016 жылдың 26 тамызында маңызды жаңару күшке енді – 2016 жылғы № 13 заң, Индонезияның Патенттік заңы. Еуропа үшін мұндай анықтама жоқ. Көбінесе төрт патенттік негіздеме теориясы мойындалады, мысалы, 1958 жылы Махлуппен белгіленгендей, олар өнертапқыштарға әділдік пен қоғамға пайда әкелуді, өнертапқыштарды марапаттау арқылы қамтиды. Эксклюзивті құқықтардың берілуі үшін ақпаратты жария ету талап етіледі, және ақпаратты жария ету одан әрі дамуға көмектесуі мүмкін. Дегенмен, ақпаратты жария етудің құндылығын асыра бағалауға болмайды: кейбір өнертабыстарды басқа жағдайда құпия ұстау мүмкін емес, сонымен қатар патенттер тәуелсіз қайта өнертабыстарды пайдалануға тыйым салады. Бағдарламалық жасақтама патенттері осы мақсаттарға жете алады ма, жоқ па деген пікірталас бар.

Ұсыныстар

Теңгерімді табуға тырысқан әр елде патентке жататын және патентке жата алмайтын бағдарламалық жасақтама арасындағы шекараны қалай белгілеуге қатысты әртүрлі саясаттар бар. Еуропада компьютерлік өнертабыстарды патенттеу туралы ұсыныс талқыланған кезде, шекараны белгілеуге қатысты бірнеше ұсыныс жасалды, бірақ ешқайсысы талқылауға қатысқан тараптардың бірауыздан қолдауына ие болған жоқ. Бағдарламалық жасақтаманың патентке ие болуы үшін еңсеруі керек екі негізгі талап мыналар: "болжамды нәтижелерге жету үшін табиғаттың бақыланатын күштерін" пайдаланатын компьютерлік бағдарлама және "техникалық эффектіні" қамтамасыз ететін компьютерлік бағдарлама. АҚШ-та Брукингс институтының қонақ зерттеушісі Бен Клеменс патенттердің тек физикалық компоненттері бар, өзіндік ерекшелігі бар өнертабыстарға ғана берілуі керек деп ұсынды. Бұл АҚШ Жоғарғы Сотының Diamond v. Diehr ісіндегі судья Уильям Ренквисттің "маңызды емес шешімнен кейінгі әрекеттер патентке жата алмайтын қағиданы патентке жататын процеске айналдыра алмайды" деген шешіміне негізделген. Осы қағида бойынша, стандартты компьютерге орнатылған бағдарламалық жасақтама түсінікті шешімнен кейінгі әрекеттері бар абстрактілі алгоритм болып есептелер еді, ал логиканы іске асыратын жаңа схема дизайны, мүмкін, өзіндік ерекшелігі бар физикалық құрылғы болар еді. Судья Ренквисттің шешіміне сәйкес "маңызды емес шешімнен кейінгі әрекеттер" қағидасын сақтау көптеген бизнес-әдістерге патент алу мүмкіндігін де жояды.

Айқындық

Бағдарламалық қамтамасыздыру патенттеріне жиі айтылатын қарсылық – олардың тривиальды өнертабыстарға қатысты екендігі. Көптеген адамдар бір-бірінен тәуелсіз түрде оңай дамыта алатын өнертабысқа патент беруге болмайды, себебі бұл дамуды тежейді деп есептеледі. Әртүрлі елдер бағдарламалық қамтамасыздыру патенттеріне қатысты өнертабыстық деңгей және жаңалықтың анық еместігі мәселелерін шешуде әртүрлі жолдарды қолданады. Еуропа "Өнертабыстық деңгейді тексеру" жүйесін пайдаланады; Еуропадағы өнертабыстық деңгей талабына және, мысалы, T 258/03-ке қараңыз.

Бір-біріне үйлесімділік

Деректер алмасу стандарттарының патенттелуі салдарынан, басқа бағдарламалау тобы балама формат енгізуге мәжбүр болған бірнеше маңызды мысал бар. Мысалы, Portable Network Graphics (PNG) форматы көбінесе Graphics Interchange Format (GIF) форматының патенттік мәселелерін болдырмау үшін, ал Ogg Vorbis – MP3 форматының патенттік мәселелерін болдырмау үшін жасалды. Егер осы ұсынылған жаңа форматтардың өзі қолданыстағы патенттермен қамтылған болып шықса, нәтижеде көптеген үйлесімсіз форматтар пайда болуы мүмкін. Мұндай форматтарды жасау және оларды қолдауға қаржы жұмсалады, сондай-ақ пайдаланушылар үшін қиындықтар тудырады.

Компьютерлік іске асырылған өнертабыс (КІИ)

Еуропалық патенттік конвенция (ЕПК) бойынша, әсіресе оның 52-бабында, «компьютерлік бағдарламалар» еуропалық патент беру мақсатында өнертабыс ретінде қарастырылмайды, бірақ бұл патентке жарамсыздық тек еуропалық патенттік өтінім немесе еуропалық патент компьютерлік бағдарлама ретінде ғана қарастырылса қолданылады. Осы ішінара шектеудің нәтижесінде, және Еуропалық патенттік бюро (ЕПБ) осы саладағы патенттік өтінімдерді американдық өтінімдерге қарағанда әлдеқайда қатаң тексергеніне қарамастан, бұл кейбір бағдарламалық құралдарды қоса алғанда, барлық өнертабыстардың заң бойынша патентке жарамсыз екенін білдірмейді.

Авторлық құқықпен жапсырылуы

Патенттік және авторлық құқық қорғау – заңдық қорғаудың екі түрлі құралы болып табылады, олар компьютерлік бағдарламалар сияқты бірдей объектіні қамтуы мүмкін, себебі осы екі қорғау құралының әрқайсысы өз мақсатына қызмет етеді. Бағдарламалық қамтамасыз ету Берн конвенциясына сәйкес әдебиет туындысы ретінде қорғалады. Бұл бағдарлама авторына басқа тұлғаның бағдарламаны көшіруіне жол бермеуге мүмкіндік береді және кодты тіркеусіз-ақ авторлық құқықпен қорғауға болады. Ал патент иелеріне, технология тәуелсіз түрде әзірленген және бағдарламалық жасақтама немесе код көшірілмеген жағдайда да, патенттік талаптарда белгіленген технологияны басқалардың пайдалануына тыйым салу құқығы беріледі. Шындығында, Еуропалық патенттік бюроның (ЕЭБ) соңғы шешімдерінің бірі осы айырмашылықты нақтылайды, бағдарламалық жасақтама патентке жататынын, себебі ол компьютерде орындалатын техникалық әдіс екенін, оны әдісті орындауға арналған бағдарламадан ажырату қажет, бағдарлама – әдістің тек көрінісі ғана, сондықтан авторлық құқықпен қорғалады. Патенттер бағдарламалық жасақтамадағы негізгі әдістемелерді немесе бағдарламалық жасақтаманың атқаруға тиіс функцияларын қамтиды, бұл бағдарламалық жасақтаманың жазылған тіліне немесе кодына тәуелді емес. Авторлық құқық белгілі бір бағдарламалық жасақтаманың кейбір немесе барлық нұсқаларын тікелей көшіруге жол бермейді, бірақ басқа авторларға негізгі әдістемелердің өздерінің нұсқаларын жасауға кедергі келтірмейді. Егер деректер жиынтығы белгілі бір критерийлерге сәйкес келсе, авторлық құқық осы деректер жиынтығының көшірілуін болдырмауға, сонымен бірге авторға аталған деректер жиынтығының мазмұнын коммерциялық құпия ретінде сақтауға мүмкіндік береді. Заңдық гибридтік бағдарламалық жасақтамаға numerus clausus принципін қолдану қажеттігі және оның құқық иелерінің мүлік құқықтары мен компьютерлік мамандардың және қоғамның бостандық құқықтары арасындағы дұрыс тепе-теңдікті қамтамасыз ету жолдары әлі де даулы мәселе болып табылады.

Ашық бастапқы кодты бағдарламалық қамтамасыз ету

Ашық бағдарламалық қамтамасыз ету қауымдастығында бағдарламалық қамтамасыз ету патенттеріне қатысты үлкен қарсылық бар. Мұның көп бөлігі еркін бағдарламалық қамтамасыз ету немесе ашық кодты жобалардың тоқтауына себеп болды, себебі жобаның бір бөлігін қамтитын патент иелері жоба төлей алмайтын немесе төлегісі келмейтін лицензиялық төлемдерді талап етті, немесе жоба қабылдағысы келмейтін немесе қабылдай алмайтын шарттармен лицензия ұсынды, өйткені бұл қолданылып жүрген еркін бағдарламалық қамтамасыз ету лицензиясымен қайшы келетін еді. Бірнеше патент иелері өздерінің патенттік портфельдерінің өте шағын бөлігі үшін авторлық төлемсіз патенттік лицензия ұсынды. Мұндай әрекеттер патент иесінің шешімін өзгертуі немесе лицензиялық шарттардың тым тар болуынан пайдасы шамалы болуы мүмкін деген қорқыныштан туындап, ашық және еркін бағдарламалық қамтамасыз ету қауымдастықтарынан аз ғана реакция тудырды. Бұны жасаған компаниялардың қатарында Apple, IBM, Microsoft, Nokia, Novell, Red Hat және Sun (қазір Oracle) бар. 2005 жылы Sun Microsystems компаниясы Common Development and Distribution License деп аталатын патенттік лицензия арқылы 1600 патенттен тұратын портфелін қолжетімді ету туралы хабарлады. 2006 жылы Microsoft компаниясы Novell Linux клиенттерін, openSUSE-ке үлес қосушыларды және тегін/ашық кодты бағдарламалық қамтамасыз ету әзірлеушілерін патенттер бойынша сотқа бермейтіні туралы және Novell-мен байланысты ынтымақтастық туралы келісімге келді, бірақ бұл Software Freedom Law Center-дің наразылығын тудырды, ал Free Software Foundation өкілдері келісім GPLv3 талаптарына сәйкес келмейтінін мәлімдеді. Сонымен қатар, Microsoft Linux операциялық жүйесінің патенттік құқықтарын бұзды деген күдікпен Dell және Samsung компанияларымен де ұқсас келісімдерге келді. Microsoft Android өндірушілерімен сотқа жүгінбейтін келісімдер жасау арқылы Android-тен де табыс тапты.

Unisys ісі

1990 жылдардың соңында Unisys патенттелген LZW сығылу әдісін және, салдарынан, GIF кескін форматын пайдаланған жүздеген коммерциялық емес ұйымдарға тегін лицензия бергенін мәлімдеді. Бірақ, бұл көптеген бағдарламалық жасақтаманы әзірлеушілерді қамтымады және Unisys бағдарламалық жасақтаманы әзірлеушілерден жағымсыз және "кейде ұятты" электрондық хаттардың көптігіне тап болды.

Лицензиялау

+АҚШ бағдарламалық жасақтама патенттерінің жалпы саны 2015 жылғы санатына қарайАҚШ класыТақырыпЖалға берілген патенттердің жалпы саны700Дата өңдеу: Жалпы басқару жүйелері немесе нақты қосымшалар26042701Дата өңдеу: Көлік құралдары, навигация және салыстырмалы орналасу38566702Дата өңдеу: Өлшем, калибрлеу немесе сынау27130703Дата өңдеу: Құрылымдық жобалау, модельдеу, симуляция және эмуляция10126704Дата өңдеу: Сөйлеу сигналын өңдеу, лингвистика, тілдік аударма және аудио қысылу / декомпрессия17944705Дата өңдеу: Қаржылық, бизнес практика, басқару немесе шығын / бағаны анықтау38284706Дата өңдеу: Жасанды интеллект9161707Дата өңдеу: Деректер базасын басқару және файлдарды өңдеу немесе деректер құрылымдары47593708Электрлік компьютерлер: Арифметикалық өңдеу және есептеу9993709Электрлік компьютерлер және цифрлық өңдеу жүйелері: Көп компьютерлік деректерді беру56001710Электрлік компьютерлер және цифрлық деректерді өңдеу жүйелері: Кіріс / шығыс23991711Электрлік компьютерлер және цифрлық өңдеу жүйелері: Жад34025712Электрлік компьютерлер және цифрлық өңдеу жүйелері: Өңдеу архитектурасы және нұсқауларды өңдеу (мысалы, процессорлар)10461713Электрлік компьютерлер және цифрлық өңдеу жүйелері: Қолдау30695714Қателерді табу/түзету және ақауларды табу/жою38532715Дата өңдеу: Құжаттарды көрсету өңдеуі, оператор интерфейсі өңдеуі және скринсейвер дисплейі өңдеуі25413716Тізбектер мен жартылай өткізгіш маскаларын автоматтандырылған жобалау және талдау13809717Дата өңдеу: Бағдарламалық жасақтаманы әзірлеу, орнату және басқару17336718Электрлік компьютерлер және цифрлық өңдеу жүйелері: Виртуалды машина тапсырмасын немесе процесін басқару немесе тапсырманы басқару/бақылау7615719Электрлік компьютерлер және цифрлық өңдеу жүйелері: Бағдарламалар арасындағы байланыс немесе процестер арасындағы байланыс (IPC)5456720Динамикалық оптикалық ақпаратты сақтау немесе алу3877725Интерактивті бейне тарату жүйелері12076726Ақпараттық қауіпсіздік21144Барлығы525270

2015 жылға қарай АҚШ-та бағдарламалық жасақтаманы патенттеу кең таралған. "Компьютерде іске асырылған өнертабыстарды" қамтитын 23 патент класында шамамен 500 000 патент берілген (кестеге қараңыз). Көптеген бағдарламалық жасақтама компаниялары өз патенттерін бір-біріне лицензиялайды. Бұл келісімдер екі тарапқа да патентті бұзғаны үшін сотқа түсу қаупісіз бір-бірінің патенттелген өнертабыстарын пайдалануға мүмкіндік береді. Мысалы, Microsoft компаниясының IBM, Sun (қазір Oracle), SAP, Hewlett Packard, Siemens, Cisco, Autodesk және жақында Novell компанияларымен келісімдері бар. Microsoft тікелей бәсекелестері болғанына қарамастан, Sun компаниясымен патенттерін лицензиялады, ал Autodesk компаниясы Microsoft-қа қарағанда патенттері аз болса да, Autodesk-пен лицензияланды. Көптеген бағдарламалық жасақтама компанияларының, соның ішінде ашық кодты бағдарламалық жасақтаманы ұсынатындардың патенттерді беруінің басты себебі - өзара лицензиялық келісімдер туралы келіссөздер жүргізу мүмкіндігі. Мысалы, 2006 жылдың маусым айына Red Hat 10 берілген АҚШ патенті, 1 берілген Еуропалық патент, 163 күтілетін АҚШ патенттік өтінімдері және 33 күтілетін халықаралық PCT (Патенттік ынтымақтастық туралы шарт) патенттік өтінімдері портфелін жасады. Red Hat бұл портфельді меншік бағдарламалық жасақтама компанияларымен лицензияларды қиыстыру үшін пайдаланады, осылайша олар өздерінің жұмыс істеу еркіндігін сақтай алады. Тағы басқа патент иелері патенттерді бастапқы өнертапқыштардан алуды және патенттер берілгеннен кейін нарыққа коммерциялық өнімдерді енгізген компанияларға лицензия беруді көздейді. Бұл патент иелерінің кейбірі, мысалы, Intellectual Ventures, Apple, Microsoft, Intel, Google және т.б. сияқты ірі корпорациялар қаржыландыратын жеке меншік компаниялар. Басқалары, мысалы Acacia Technologies, институционалдық инвесторлар негізгі акционерлері болып табылатын, ашық сауда-саттық жасайтын компаниялар. Патенттерді лицензиялау үшін ғана алу практикасы бағдарламалық жасақтама саласында даулы. Осы бизнес үлгісі бар компаниялар патенттік тролльдер деп аталады. Бұл бизнес моделінің ажырамас бөлігі, патенттік лицензиялық компаниялар лицензияны қабылдамаған құқық бұзушыларды сотқа береді. Сонымен қатар, олар көптеген компаниялар патенттің жарамсыздығын сот алдында дәлелдеу үшін жоғары заңгерлік алымдарды (2 000 000 доллар немесе одан да көп) төлеудің орнына күмәнді жарамдылыққа ие патент құқығына арналған кішігірім лицензиялық алымды (мысалы, 100 000 доллардан 1 000 000 долларға дейін) төлейтінін пайдалана алады.