Кіріспе

Жарлықтың түрі – патент хаттары (бірлік және көптік үшін бірдей қолданылады) – монарх, президент немесе басқа мемлекет басшысы шығарған, әдетте, жеке тұлғаға немесе корпорацияға лауазым, құқық, монополия, атақ немесе мәртебе беру үшін жарияланған жазбаша бұйрық. Патент хаттары корпорацияларды немесе мемлекеттік органдарды құруға, қала мәртебесін беруге немесе герб тағайындауға қолданылуы мүмкін. Патент хаттарымен Тақтың өкілдері, мысалы, Ұлттар Достастығының губернаторлары мен генерал-губернаторлары, сондай-ақ Корольдік комиссия тағайындалады. Ұлыбританияда олар теңдерді құру үшін де шығарылады. Патент хаттарының бір түрі қазіргі заманғы интеллектуалдық меншік патентіне (АҚШ патент заңдарында – пайдалы патент немесе дизайн патенті) айналды, ол өнертабысқа немесе дизайнға эксклюзивті құқықтар береді. Мұндай жағдайда, жазбаша берілген нәрсе басқа өнертапқыштардың онымен танысуы үшін ашық құжат түрінде болуы керек, бұл оларға патент күшінде болған кезде заң бұзушылықтан сақтануға және патенттік құқықтардың мерзімі өткеннен кейін оны қалай қолдануға болатынын түсінуге мүмкіндік береді. Киелі Рим империясында, Австрия империясында және Австрия-Мажарстанда императорлық патент – жалпыға міндетті құқықтық ережелердің ең жоғары түрі болды, мысалы, төзімділік патенті, еншіксіздік патенті және т.б. Патент хаттарына қарама-қарсы – жеке сипаттағы және тек алушысы ғана оқи алатын мөрленген хаттар (litterae clausae). Осылайша, патент хаттары басқа ашық хаттармен салыстыруға болады, себебі олардың аудиториясы кең. Патент хаттарының мазмұны адресатқа жеткенге дейін қалай кеңінен жарияланғаны белгісіз, мысалы, патша оларды сарай қызметкерлерінің белгілі бір мерзімде тексеруі үшін сарайда қалдырғанда, олар мазмұнын әдеттегі әңгімелер мен әлеуметтік қарым-қатынас арқылы графтықтағы ақсүйектерге таратуы мүмкін. Бүгінде, мысалы, Ұлыбритания премьер-министрінің "Парламент кітапханасында" жариялауға ниеттенген құжатты қалдырғанын жариялауы қалыпты жағдай, оны парламент мүшелерінің барлығы еркін оқи алады.

Мағынасы

Патенттік хаттар латын тіліндегі "pateo" етістігінен шыққан, яғни "ашық", "көзге көрінетін", "жетімді" деген мағынаны білдіреді. Автордың мөрі құжатқа ілмелі түрде бекітілетін, осылайша құжатты оқу үшін мөрді бұзу қажеттігі болмайтын. Олар "хаттар" (көпше түрі) деп аталады, себебі ортағасырлық және кейінгі жазушылар латын тілінде жазылған құжаттарды атау үшін "litterae patentes" деген латынша атауын қолданған. Бұл сөз латын тілінде жеке әріпті (littera) емес, хабарламаны білдіретін "хаттар" (litterae) көпше түрін сақтайды.

Қолданылуы

Патент хаттары – ашық немесе қоғамдық жариялаудың бір түрі және монарх немесе президенттің парламенттік емес билігін пайдалануының қалдық көрінісі. Парламент құрылғанға дейін монарх өзінің жеке жазбаша бұйрықтары арқылы, ашық немесе жабық түрде билік жүргізген. Сондықтан оларды Парламент актісінен ажыратуға болады, ол монархтың және оның мүшелерінің келісімімен Парламенттің жазбаша бұйрығы болып табылады. Патент хаттарында нақты мемлекеттік бекіту болмайды, тек монархтың мөрі немесе қолы болады. Қазіргі Парламент патент хаттарын шығару арқылы патшалық құқығын өте шектеулі түрде қолдануға рұқсат береді, және мұндай құжаттар бұрынғы үкіметтік келісіммен шығарылады немесе қазір үкіметтің өзі монархтың мөрімен тек формальды ресімдеу ретінде шығарады. Алғашқыда олар билеушінің заң болып табылатын жазбаша нұсқаулары мен бұйрықтары болған, олардың күшін күшейту үшін жария етілген. Жақсы басқару үшін, егер монарх адамды лауазымға тағайындаса, бірақ сол билік жүзеге асырылатын адамдарға тағайындаманың күші туралы хабарламаса, онда бұл тиімсіз. Ұлыбритания Әділет министрлігінің мәліметінше, 92 түрлі патент хаттары бар. Патент тізімі – 1201 жылдан қазіргі уақытқа дейінгі ағылшын (кейіннен Ұлыбритания) корольдік патент хаттарының кеңсе көшірмелерінен тұрады, олардың көп бөлігі 1625 жылға дейін жарияланған.

Ұлыбритания мен Комонвелл патшалықтары

Ұлыбритания мен басқа да Достастық елдерінде патент хаттары – бұл адамға (кейде корпорациялар мен қалаларға қатысты) лауазым, құқық, атақ немесе мәртебе беру үшін монархтың жасайтын жарияланымдары. Патент хаттары монархтың қарапайым азаматқа жазған ашық хат түрінде болады, бірақ бұл құқықтық шарттылық есептеледі және олар, шын мәнінде, монархтың өкілеттігімен жасалған патшалық жарлық болып табылады және заң ретінде қарастырылады. Патент хаттары парламенттің келісімін қажет етпейді. Кейбір Достастық елдерінде, мысалы, Канада мен Жаңа Зеландияда (Канадада 1947 жылғы Патент хаттары және Жаңа Зеландияда 1983 жылғы Патент хаттары), патент хаттары генерал-губернаторға ресми түрде өкілеттік беруге арналған ресми құқықтық құралдар болып табылады.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та патенттік хаттардың негізгі көзі – зияткерлік меншік патенттері және жер патенттері, алайда патенттік хаттар басқа да мақсаттар үшін беріледі. Олар мемлекеттік тіркеудегі құжаттар және жеке куәліктер ретінде екі қызмет атқарады. АҚШ-та Президент берген патенттік хатты жалғандау қылмыс саналады және айыппұл, он жылға дейін бас бостандығынан айыру немесе екеуі де қолданылуы мүмкін. Патенттік хатсыз, адам тағайындалған лауазымды атқара алмайды. Осындай мәселе «Марбери против Мэдисона» ісіне себеп болды, онда Уильям Марбери және тағы үш адам АҚШ Жоғарғы Сотына Джеймс Мэдисонға бұрынғы әкімшілік кезінде жасалған тағайындамаларға қатысты хаттарын тапсыруды бұйыру туралы өтініш жасады.