Кіріспе

Грейзен – қатты өзгерген гранитті тау жынысы немесе пегматит, әдетте негізінен кварцтан және микалардан (көбінесе мусковиттен) тұрады. Грейзен граниттің өзінен-өзі өзгеруі нәтижесінде қалыптасады және магма қатаю кезінде оның құрамындағы ұшқыш заттардың соңғы сатыда босауымен байланысты орташа және жоғары температуралы магмалық-гидротермалық өзгеру класына жатады. Грейзендер әдетте әртүрлі дәрежеде өзгерген тау жыныстары болып табылады, олардың құрамында ірі кристалды граниттен, көбінесе миаролиттік қуыстармен, кварц пен мусковитке бай тау жыныстарынан бастап, топаз, турмалин, касситерит, флюорит, берил, вольфрамит, сидерит, молибденит және басқа сульфидтік минералдармен, сондай-ақ қосымша минералдармен бай болуы мүмкін. Олар кейбір граниттердің төбесінде шағын немесе ірі тамырлар, немесе кеңінен таралған аймақтар түрінде кездеседі. Бұл тау жыныстары кейде қалайы және басқа да минералдардың кендері ретінде өндіріледі.

Петрогенез

Грейзендер граниттің салқындау кезеңдерінде орналасуы барысындағы эндогендік өзгеруі нәтижесінде қалыптасады. Грейзен сұйықтары граниттердің толық кристалдануының соңғы, газға және суға қаныққан фазалары ретінде пайда болады. Бұл сұйықтық граниттің аралық кеңістіктері арқылы жоғары жиектеріндегі тамырлар мен қуыстарға итеріледі, онда қайнау және тау жыныстарының өзгеруі жүзеге асырылады.

Өзгерістердің бетбұрыштары

Бастапқы грейзен (гранит): мусковит ± хлорит, топаз, турмалин және флюорит қосылады (граниттердің бастапқы текстурасы сақталады). Грейзенделген гранит: кварц, мусковит, топаз, флюорит, ± турмалин (граниттердің кейбір бастапқы текстурасы сақталған). Массивті грейзен: кварц, мусковит ± топаз ± флюорит ± турмалин (әдетте бастапқы текстура сақталмайды). Турмалин кеңінен тараған, шоғырланған немесе диффузиялық жиынтықтар, немесе кейінгі жарықтарды толтыру түрінде болуы мүмкін. Грейзен кез келген қабырғалық ортада қалыптасуы мүмкін, бірақ көбінесе граниттер мен метаморфты жыныстарда кездеседі.

Грейзен орталары

Грейзендер қабықтың жоғары қабаттарында, әдетте 0,5 және 5 км тереңдікте орналасқан интрузиялармен ғана шектелген сияқты. Себебі, граниттен грейзен пайда болуына қажетті сулы сұйықтықтың бөлінуі 5 километрден тереңде жүргізіле алмайды. Интрузияның төбесі немесе жоғарғы ауреолы көбінесе сұйықтың сыртқа шығуына жол бермес үшін жабылады. Бұл жабылу негізінен үстіндегі тау жыныстарының шыршалануы және кремнешілденуіне байланысты, ал осы тау жыныстарындағы жарықтар әдетте грейзен тамырларын құрайды. Олар көбінесе калийлі плутондық тау жыныстарымен – сілтілі дала шпаты гранитімен байланысты, ал гранодиорит немесе диорит сияқты аз калийлі тау жыныстарында сирек кездеседі. Грейзендер минералдануға мүмкіндік береді, өйткені граниттің кристалдануының соңғы сұйықтықтары қалайы, вольфрам, молибден және бериллий сияқты үйлесімсіз металдарды шоғырландырады, ал кейбір жерлерде тантал, алтын, күміс және мыс сияқты басқа металдар да кездеседі. Тектоникалық тұрғыдан алғанда, грейзенді граниттер әдетте қалың доға және артқы доға бүктемелі белдеулерде S типіндегі граниттердің пайда болуымен байланысты, онда субдукцияланған шөгінді және фелсикалық тау жыныстары балқиды.