Ерте мұсылман әлеміндегі хажиб лауазымы

Кіріспе

Ирандағы ауыл.

Ерте мұсылман әлеміндегі сот лауазымды адамы – Хажиб немесе хаджаб (الحاجب) – ерте мұсылман әлемінде әр түрлі функцияларды атқаруға дамыған, көбінесе бас министрлер ретінде қызмет еткен немесе диктаторлық билікке ие болған соттың лауазымды адамы болды. Бұл лауазым Омейяд халифаты кезінде пайда болды, бірақ Аббасидтердің тұрақты сотында ықпал мен беделге ие болды, олардың тұсында ол мемлекеттің жоғары лауазымдарының бірі саналды, визирмен қатар. Ерте халифаттардан бастап бұл лауазым мұсылман билігі астындағы басқа да аймақтарға тарады: әл-Андалуста хажиб әрқашан визирден жоғары тұрды және 10 ғасырға қарай де-факто канцлер ретінде зор билікке ие болды; шығыс династияларында – Саманидтер, Буйидтер және Газнавидтерде – бұл атақ негізінен әскери рөл атқарды; Селжүктер, Ылхан және Тимур әулеттері кезінде ол қайтадан сот лауазымды адамы рөліне оралды; Фатимид Мысырында бас хажиб, «Есік сақшысы» (صاحب الباب) немесе «камеральщиктердің бастысы» (حاجب الحجاب) деп аталатын, маңызды лауазымды адам болды; Мамлюктер кезінде олар маңызды сот функцияларын атқарды.

Шығу тегі

Бұл лауазымның бастауы исламға дейінгі Арабияда, онда есік сақтау (ḥijāba, "жасыру") араб үйінің құлдары немесе тәуелділерінің (mawālī, жекеше mawlā) міндеттерінің бірі болған. Қазіргі ғалымдар дәстүрлі түрде хажиб лауазымын сарайдағы жағдайда Омейяд халифатының (661–750) өнертапқылығы деп қарастырған, бірақ шындығында ол исламға дейінгі Гассанидтер мен Лакмидтердің патшалары, Мұхаммед, Сажа, түрлі ерте мұсылман провинциялық әкімдері мен саяси тұлғалары, тіпті барлық ерте халифалар мен Хасан ибн Әли және Ибн әл-Зубайр сияқты халифатқа қарсылардың арасында кеңінен кездеседі. Дегенмен, араб тарихнамасында олардың болуы көбінесе жасырылады немесе эвфемизмдермен баяндалады, себебі бұл лауазым ерте мұсылман қоғамында жағымсыз қаралған, өйткені ол теңдікке бейімділік танытқан. Шын мәнінде, хажиб лауазымының ресмиленуі – ерте мұсылман жаулауларынан кейін мұсылман қоғамының консолидация және қабаттану процесінің бір бөлігі болып табылады, сол кезде билеушілер биленушілерден бөліне бастады және оларды күрделене түсетін рәсімдермен қоршады, олардың көп бөлігі Сасанидтік парсы дәстүрінен алынған.

Омейядтар мен Аббасидтер халифаттары

Омейяд және ерте Аббасид кезеңдерінде, 9 ғасырдың басына дейін, кеңседегілердің көпшілігі мауали болды. Осы кезеңде хажиб араб аристократиясынан немесе мемлекеттік министрлерден сарай иерархиясындағы төменгі сатыда болды. Оның негізгі міндеттері – рәсімдер шебері болу, халифаның қабылдауларын ұйымдастыру және бақылау, сондай-ақ халифаға келушілерді әкелу. Ол сонымен қатар сарай қызметкерлерінің басшысы болды және кейде халифаның кейбір поддандыларын жою үшін сенімді агент ретінде жұмысқа алынуы мүмкін еді. Аббасидтердің билікке келуімен мауалилер, көбінесе өте қарапайым тектен болса да, сарайда беделге ие болды. Визир үкімет басшысы ретінде енгізілгеннен кейін, билік бөлінісі пайда болды, онда визир – көбінесе хатшылықтан шыққан – әкімшілікке жетекшілік етті, ал хажиб сарай істерін басқарды. Екі лауазым иелері әкімшілік бақылауы үшін жиі күресті; сондықтан хажиб әл-Раби ибн Юнус және оның ұлы әл-Фадл ибн әл-Раби бұрынғы лауазымда болған қарсыластарын қызметтен босатқаннан кейін визирлер болды. Бұл бөліну және екі лауазым арасындағы бәсекелестік "Самарра кезеңінде" күшейді, онда хажиб лауазымын түрік құлдары (гильман, жекеше – гулам) иеленді, олардың "тегі, тәрбиесі және мүдделері бюрократ визирлерден күрт өзгеше болды". Халифа әл-Мутаваккил тұсында түрік хиджабшысы Итах визир тағайындалмағандықтан бас министр болды. 9 ғасырдың соңында визирдің мәртебесі артып, кеңсе өкілеттіктері ресми түрде бекітілді және ол жоғары мамандандырылған хатшылық сыныбымен қамтамасыз етілген азаматтық әкімшіліктің басшысы болды. Әскердің бас қолбасшысы да билікке таласты. Алайда, хажиб, әсіресе сарай төңкерісі кезінде, халифаның жеке күзетшілерінің бір бөлігін, атап айтқанда Масафияны бақылағандықтан, ықпалды лауазымда болды. Әл-Муктадир тұсында хажиб Наср әл-Кушури 908–929 жылдар аралығында үздіксіз қызмет еткендіктен, маңызды билік иесі болды, ал осы кезеңде визирлер жиі ауысты. Ол бірнеше визирлерді таңдауға қатысқаннан басқа, оларды қызметтен босату кезінде тұтқындауға жауапты болды. 929 жылдан кейін бас қолбасшылар визирлерді ығыстырып, үкіметте үстемдік құрды, соның салдарынан хажибтің басты қарсыластары болды, ол енді әскери сипатқа ие болды. Сөйтіп, хажиб Якут өзінің ұлы Мұхаммед ибн Якутты бас қолбасшы Мунис әл-Музаффармен бәсекелесуде сахиб әш-шурта лауазымына тағайындады, бірақ екеуі де соңғысының талабы бойынша қызметтен босатылды. Әл-Кахир тұсында хажиб Ибн Ялбақ халифаға шииттік сенімдерін таңуға тырысқан сарбаз болды. Ар-Ради тұсында Мұхаммед ибн Якут хажиб және бас қолбасшы лауазымдарын біріктіріп қайта келді, бірақ Бағдадтағы басымдыққа қарамастан, қаржылық ресурстардың жетіспеушілігі хажибтің кіріс көздерін бақылайтын провинциялық губернаторлармен бәсекелесе алмауына себеп болды. Осылайша, 936 жылы Ибн Раиқ әл-Умара әмірі болып сайланды және халифаттың іс жүзіндегі билеушісі болды. Билік үшін күрестен жеңілген соң, палата қызметкерлері титулдың өсуімен сыйланды: 941 жылдан бастап бас палата қызметкері хажиб әл-худжаб ("палата қызметкерлерінің палата қызметкері") деп аталды.

In the Umayyad and early Abbasid periods, up to the early 9th century, most of the occupants of the office were still mawālī. During this time, the hajib still occupied a lower rung in the court hierarchy than the Arab aristocracy or the great ministers of state. His main duties were those of a master of ceremonies, organizing and supervising caliphal audiences, and bringing visitors to the caliph's presence. He was also head of the palace staff, and might sometimes be employed by the caliph as a trusted agent in eliminating certain of the caliph's subjects. With the rise of the Abbasids, the mawālī gained in prestige at court, despite their often very humble origin. With the introduction of the vizier as the head of government, a kind of separation of powers emerged, where the vizier—usually drawn from the secretarial class—headed the administration, while the hajib controlled courtly affairs. The holders of the two offices often vied for control of the administration; thus the hajibs al Rabi' ibn Yunus and his son al Fadl ibn al Rabi' both became viziers after the dismissal of their rivals who previously held the office. This division and the rivalry between the two offices was strengthened during the "Samarra period", when the office of hajib began to be occupied by Turkish slave soldiers (ghilman, sing. ghulam), whose "background, formation, and interests differed starkly from those of the bureaucratic vizier". Under Caliph al Mutawakkil, the Turkish hijab Itakh served as chief minister, since the Caliph did not nominate a vizier. In the late 9th century, the position of the vizier was strengthened, as the powers of the office became more formalized and he emerged as the head of the civilian administration, underpinned by a highly specialized secretarial class. Another contender for authority also emerged in the commander in chief of the army. However, the hajib remained a powerful official, especially during palace coups, as he controlled a part of the caliphal bodyguard, notably the Maṣāffiyya. Under al Muqtadir , the hajib Nasr al Qushuri became a major power broker, since he occupied his post continuously from 908–929, whereas the viziers changed rapidly during this period. He not only had a role in the selection of several viziers, but also was responsible for arresting them when they were dismissed. After 929, the commanders in chief supplanted the viziers in power and began dominating the government, becoming the main rivals of the hajib, who now also assumed a more military character. Thus the hajib Yaqut had his son Muhammad ibn Yaqut appointed sahib al shurta in his rivalry with the commander in chief Mu'nis al Muzaffar, before they were both dismissed at the latter's insistence. Under al Qahir the hajib Ibn Yalbaq was a soldier who tried to impose his pro Shi'a beliefs on the caliph. Under ar Radi, Muhammad ibn Yaqut made a comeback, combining the positions of hajib and commander in chief, but despite their dominant position in Baghdad, the lack of financial resources meant that the hajib could not compete with provincial governors who controlled the sources of revenue. Thus in 936 it was Ibn Ra'iq who was selected as amir al umara, and became the de facto ruler of the caliphate. Having lost the struggle for power, the chamberlains were recompensed with an increase in titulature: from 941, the head chamberlain was known as hajib al hujab ("chamberlain of chamberlains").

Аль-Андалус

Омейядтар Кордоба әмірлігінде және одан кейінгі Кордоба халифатында хажиб бастапқыда мемлекеттің ең жоғары лауазымды министрі болды, өз сотының (мәжілісінің) басында тұрып, өтініш берушілерді және елшілерді қабылдады. Хажиб – әмірдің немесе халифаның бас көмекшісі және әкімшіліктің басшысы, ол үш негізгі бөлімді басқарды: ханшар үйі, кеңсе және қаржы департаменті. Бірнеше хажибтер сонымен қатар әскерге де басшылық етті. Ислам Шығысынан айырмашылығы, визирь атағы төменгі дәрежедегі кеңесшілерге берілді, олар түрлі мәселелермен айналысып, хажибке бағынышты болды; хажибтер көбінесе визирьлерден таңдалып алынды. Көптеген қарапайым хажибтер есік күзету және сарайдағы рәсімдерді ұйымдастырумен айналысты. Белгілі хажибтер қатарында: Хишам I, әл-Хакам I және Абд әл-Рахман II билік еткен жылдары қызмет еткен Абд әл-Кәрим ибн Абд әл-Вахид ибн Мугит; Абд әл-Рахман II және Мұхаммед I кезінде қызмет еткен, адалдығымен танымал болған Иса ибн Шөкейд; және соңында, хажиб ретінде патшалыққа жуық билікті иеленген және 1002 жылы қайтыс болғанға дейін Кордоба халифатының де-факто билеушісі болған Алманзор болды. Халифаттың құлауынан және әл-Андалустың бәсекелес тайфа мемлекеттеріне бөлшектенуінен кейін, Омейяд әулетінен емес және халифа атағын алғысы келмейтін тайфа билеушілерінің кейбіреуі Алманзордың үлгісімен хажиб атағын қолданды, «малик» («патша») емес, олар ұзақ уақыттан бері жоғалған халифаның өкілдері екенін көрсетуге тырысты.

Шығыс ислам династиялары

9-10 ғасырдың ортасында Аббасид халифатының тарауынан кейін шығыс ислам әлемінде пайда болған көптеген династиялар өздерінің әкімшілік және сарайлық әдет-ғұрыптарын Аббасидтерден үлгі алды. Осылайша, хажиб лауазымы рәсімдер шебері және билеуші мен бюрократия арасындағы делдал ретінде, сондай-ақ генералдар мен провинциялық әкімдерге берілетін әскери шен ретінде сақталды. Саманидтер мемлекетінде (819–999), түркілер басымдығымен құрылған ғильман корпусына сүйенген, бұл лауазым бастапқыда билеушінің үйіне ғана шектелді, бірақ 10 ғасырдың ортасына қарай әскери рөлге ие болды: «бас хажиб» немесе «үлкен хажиб» (ал-хажиб әл-кабир, хажиб әл-худжжаб, хажиб и бузург) мемлекеттегі екінші тұлға болып, сарай басшысы және бас қолбасшы функцияларын біріктірді. Қарапайым хажибтер генералдар болып қызмет етті және кейде провинциялық әкімдердің міндетін атқарды. Низам әл-Мүлк гильманды даярлау туралы айта келіп, гулам витхак баши («шатыр басшысы»), хаил баши («бөлім командирі») шендерінен өсіп, содан кейін хажиб шеніне жетіп, провинцияның әмірі бола алатынын мәлімдеді. Саманидтер тәжірибесін Ғазнавидтер династиясы (977–1186) да қабылдады, онда хажиб и бузург сұлтанның орнына бас қолбасшы болып, бірнеше қарапайым хажибтерге генерал ретінде басшылық етті; олардың барлығы қара плащ, ерекше белбеу және екі ұшты бас киіммен ерекшеленді. Алайда, Саманидтерден айырмашылығы, Ғазнавид хажиб и бузург сарай әкімшілігін тікелей бақылауға ие болмады, ол уәкил и хасс қолында болды, ал сарай күзеті салар и гуламан и сарайға тапсырылды. Аббасидтер сияқты күрделі орталық үкіметі болмаған Буйид әмірліктерінде (934–1062) хажиб тек әскери лауазым болды. Мискавейхтың еңбегінде нақибтен қайызға, содан кейін хажибке дейін шендердің тізбегі болғаны айтылады. Сәлжұқ империясында (1037–1194) бас хажибтің әскери рөлі азайып, бірақ Сәлжұқтар сарайының әскери сипатын ескере отырып, оның иесі әлі де түрік қолбасшысы (әмір) болды, оның штабы көбінесе ғильмандардан құралды. Әмір хажиб жорықтарға қатысып, әскердің бір бөлігіне басшылық ете берді, бірақ ол көбінесе сарай қызметкері болды, ал генералдар сипахсалар немесе исфахсалар деп аталатын. Сәлжұқтар кезеңіндегі лауазымның рөлі Низам әл-Мүлк пен Мұхаммед бин Әли Раванди еңбектерінде сипатталған. Оның Сасанидтер сарайының әдет-ғұрыптарынан туындағанын анахронистік тұрғысынан қарастырып, Раванди хажибтің жазалау шараларын іске асыруға жауапты лауазымды тұлға болғанын жазды. Әмір хажиб – ең жоғары дәрежелі сарай шенеунігі, ол рәсімдер мен протоколдан басқа, әскери тәртіпке де жауапты болды. Мұхаммед I Тапардың тұсында әмір хажиб Сәлжұқ сұлтаны мен оның шенеуніктері, соның ішінде уәзір арасындағы делдал ретінде әрекет еткен. Низам әл-Мүлк сонымен қатар хажиб и дарғаның бар екенін айтты, ол сарайдағы рәсімдер мен тәртіпке жауапты болды; бұл лауазым әмір хажибтен ерекше болған-болмағаны белгісіз. Раванди ұсынған әмір хажибтердің тізімінен бұл лауазым мұрагерлік емес еді, тек бір ерекшелік болды: Мұхаммед I хажибі Әли Бар, Мұхаммед II Махмуд тұсында оның ұлы Мұхаммедпен алмастырылды. Бұл лауазым көбінесе сол кездегі ең қуатты әмірлердің біріне тапсырылды, ал кейбіреулері туралы мәліметтер аз. Сәлжұқ сарайында хажиб лауазымымен бірнеше кіші палата шенеуніктері де болды. Уақыт өте келе, ең маңызды генералдар мен провинциялық әкімдер, сондай-ақ мемлекеттің басқа да көрнекті тұлғалары да өздерінің қасындағыларына хажибтерді тағайындады. Бұл әрқашан әскери адамдар болған жоқ. Ілхандықтар (1256–1357) кезінде хажиб қайтадан палата шенеунігі болды, бірақ патша сарайында да, төменгі провинциялық соттарда да бұл адамдар әскери топтан алынды. Хажибтер Темуридтер кезінде де сарай шенеуніктері болып қалды, ал Сафавиттер кезінде бас камерагер ишик ақаси баши деп аталды және хажиб и дарғаға ұқсас рәсімдер шеберінің міндеттерін атқарды.

Many of the dynasties that emerged in the eastern Islamic world after the fragmentation of the Abbasid Caliphate in the mid 9th–10th centuries modelled their administrative and courtly practices on the Abbasids. Thus the title of hajib was still used for masters of ceremonies and intermediaries between the ruler to the bureaucracy, but also as a military rank given to generals and provincial governors. Thus in the Samanid dynasty (819–999), which also relied on a Turkic dominated ghilman corps, the title was originally restricted to the ruler's household, but by the mid 10th century had come to acquire a military role: the "chief" or "great hajib" (al hajib al kabir, hajib al hudjjab, hajib i buzurg) was the second man in the state, combining in his person the functions of head of the palace and commander in chief. Ordinary hajibs served as generals and, occasionally, provincial governors. According to Nizam al Mulk's account on the training of ghilman, a ghulam could rise through the ranks to withaq bashi ("tent leader"), khayl bashi ("detachment commander"), before attaining the rank of hijab, and then become amir of a province. The Samanid practice was emulated by the successor Ghaznavid dynasty (977–1186) as well, with the hajib i buzurg as the commander in chief in the Sultan's stead, commanding several ordinary hajibs as generals; all of them were distinguished by a black cloak, a specific type of belt, and a two pointed cap. However, unlike the Samanids, the Ghaznavid hajib i buzurg did not exercise direct control over the palace administration, which was in the hands of the wakil i khass, nor over the palace guard, which was entrusted to the salar i ghulaman i saray. In the Buyid emirates (934–1062), which lacked the sophisticated central government of the Abbasid type, hajib was exclusively a military title. The account of Miskawayh implies that here too there was a succession of ranks, from naqib to qa'id and then to hajib. In the Seljuk Empire (1037–1194), however, the mainly military role of the chief hajib receded somewhat, although, given the military character of the Seljuk court, its occupant was still a Turkish commander (amir), with a staff mostly drawn from ghilman. The amir hajib might still participate in campaigns and command parts of an army, but he was once again mostly a court official, commanding generals being designated as sipahsalar or isfahsalar. The office's role under the Seljuks is described in the writings of Nizam al Mulk and Muhammad bin Ali Rawandi. Anachronistically ascribing its existence to the practices of the Sasanian court, the latter writes that the hajib was the official responsible for administering punishment. The amir hajib was the highest ranking court official, and apart from ceremonies and protocol, he was also responsible for military discipline. Under Muhammad I Tapar, the amir hajib is recorded as acting as the intermediary between the Seljuk sultan and his officials, including the vizier. Nizam al Mulk also mentions the existence of a hajib i dargah, responsible for ceremonies and order at court; it is unclear whether that was a distinct office from that of amir hajib. From the names of amir hajibs provided by Rawandi, the office was not hereditary—with only one exception: Ali Bar, hajib of Muhammad I, was succeeded by his son Muhammad, under Mahmud II—and was often held by some of the most powerful amir of the day, while others are rather unknown. There were also a number of junior chamberlains with the simple title of hajib in the Seljuk court. In time, the most important generals and provincial governors, as well as other prominent men of the realm, also acquired hajibs in their retinues. These were not always military men. Under the Ilkhanids (1256–1357), the hajib was again a chamberlain, although both in the royal court as well as in the lesser provincial courts these men were drawn from the military class. The hajibs remained court officials under the Timurids, while under the Safavids the chief chamberlain was known as ishik aqasi bashi and held the duties of a master of ceremonies analogous to the hajib i dargah.

Мысыр және Левант

Фатимид халифатында хажибтер сарай күзетшілері (камералықтар) болды, ал бас сарай күзетшісі "Есік иесі" (сахиб әл-баб) немесе кейде "Бас күзетші" (хажиб әл-худжаб) деп аталды. Сонымен қатар, жазушы Ибн әл-Сайрфи хажиб әл-диванның бар екенін айтады, оның міндеті рұқсатсыз кіргендерді тоқтату және мемлекеттік құпияларды сақтау болған. Әскери хажибті Селжұқтар Левантқа енгізді, және Зенгидтер мен олардан кейін Аюбидтер де осы үлгіні қабылдады. Дегенмен, хажиб атағы Мысырда 13 ғасырға дейін сарай күзетшілері үшін қолданылып келді.