Кіріспе
5-ші Аббасид халифасы (786–809 жж.) Әбу Жафар Харун ибн Мұхаммед әл-Махди (أَبُو جَعْفَر هَارُون ٱبْنِ مُحَمَّد ٱلْمَهْدِيّ) немесе жай ғана Харун ибн әл-Махди (هَارُون ٱبْنِ ٱلْمَهْدِيّ; шамамен 763 немесе 766 – 24 наурыз 809), көбінесе Харун әл-Рашид (هَارُون ٱلرَّشِيد) деп танылатын, Аббасид халифалығының бесінші халифасы. Ол 786 жылдың қыркүйегінен бастап 809 жылдың наурызындағы өліміне дейін билік етті. Оның билеу кезеңі Исламның алтын ғасырының бастауы деп саналады. Оның «әл-Рашид» лақабы «тура жолмен жүретін», «әділ», «турашыл» немесе «дұрыс басшы» деген мағынаны білдіреді. Харун қазіргі Ирактағы Бағдад қаласында «Даналық үйі» (Байт әл-Хикма) деп аталатын көрнекті кітапхананы құрды. Оның билігі тұсында Бағдад білім, мәдениет және сауданың ірі орталығына айналды. Оның билеу кезеңінде Аббасид халифалығын құруда маңызды рөл атқарған Бармакидтер әулетінің ықпалы азайды. 796 жылы ол өзінің сарайын және үкіметін қазіргі Сириядағы Ракка қаласына көшірді. Ішкі саясатта Харун әкесі әл-Махдидің саясатын ұстанды. Ол әкесі әл-Хади түрмеге қамаған көптеген Омейядтар мен 'Алидтерді босатып, Құрайш тайпасының барлық саяси топтарына кешірім жасады. Византиямен ірі қақтығыстар болды, және оның билеу кезеңінде Аббасид империясы өркендеп, ең биік деңгейіне жетті. 799 жылы франк елшілері Харунға достық қарым-қатынас ұсынды. Харун олармен бірге Шарль сарайына түрлі сыйлықтар жіберді, соның ішінде сағатты да жіберді. Шарль және оның серіктері сағаттан шыққан дыбыстар мен әр сағат сайын көрсетілген әрекеттерге таңырқап, оны сиқыр деп санады. «Мың бір түн» әңгімелерінің бір бөлігі Харунның сарайында өтеді, ал кейбір оқиғаларда Харунның өзі де қатысады. Харунның өмірі мен сарайы туралы көптеген аңыз-ертегілер айтылады, олардың кейбіреулері шындыққа жақын, ал кейбіреулері ойдан туған.
Abu Ja'far Harun ibn Muhammad al Mahdi (أَبُو جَعْفَر هَارُون ٱبْنِ مُحَمَّد ٱلْمَهْدِيّ) or simply Harun ibn al Mahdi (هَارُون ٱبْنِ ٱلْمَهْدِيّ; c. 763 or 766 – 24 March 809), famously known as Harun al Rashid (هَارُون ٱلرَّشِيد), was the fifth Abbasid caliph of the Abbasid Caliphate, reigning from September 786 until his death in March 809. His reign is traditionally regarded to be the beginning of the Islamic Golden Age. His epithet al Rashid translates to "the Orthodox", "the Just", "the Upright", or "the Rightly Guided". Harun established the legendary library Bayt al Hikma ("House of Wisdom") in Baghdad in present day Iraq, and during his rule Baghdad began to flourish as a world center of knowledge, culture and trade. During his rule, the family of Barmakids, which played a deciding role in establishing the Abbasid Caliphate, declined gradually. In 796, he moved his court and government to Raqqa in present day Syria. Domestically, Harun pursued policies similar to those of his father Al Mahdi. He released many of the Umayyads and 'Alids his brother Al Hadi had imprisoned and declared amnesty for all political groups of the Quraysh. Large scale hostilities broke out with Byzantium, and under his rule, the Abbasid Empire reached its peak. A Frankish mission came to offer Harun friendship in 799. Harun sent various presents with the emissaries on their return to Charlemagne's court, including a clock that Charlemagne and his retinue deemed to be a conjuration because of the sounds it emanated and the tricks it displayed every time an hour ticked. Portions of the fictional One Thousand and One Nights are set in Harun's court and some of its stories involve Harun himself. Harun's life and court have been the subject of many other tales, both factual and fictitious.
Ерте өмір
Харун қазіргі Тегеран провинциясындағы Аббасид халифатының Джибал аймағындағы Рей қаласында дүниеге келді. Ол үшінші Аббасид халифасы әл-Махдидің (775–786 жж.) және оның әйелі әл-Хайзуранның (Йеменнен келген бұрынғы құл қыз) ұлы болды. Әл-Хайзуран мықты және тәуелсіз мінезді әйел болған, күйеуі мен ұлдарының билік кезінде мемлекеттік істерге зор және тиянақты ықпал етті. Харун өскен кезде тарих, география, риторика, музыка, поэзия және экономиканы оқыды. Дегенмен, оның басым бөлігі уақыты хадис пен Құранды үйренуге арналды. Сонымен қатар, ол болашақ мужахид ретінде қатаң дене шынықтырудан өтті, нәтижесінде қылышпен күресуді, садақ атуды және соғыс өнерін меңгерді. Оның туған күні туралы әртүрлі пікірлер бар, көздер 763 жылдан 766 жылға дейінгі мерзімді көрсетеді. Халифа болмас бұрын, 780 және 782 жылдары Харун халифаттың дәстүрлі жауы – императрица Ирена басқарған Шығыс Рим империясына қарсы жорықтарға номиналды түрде жетекшілік етті. Соңғы жорық зор масштабта болды және тіпті Константинопольдің Азия жаққа орналасқан қалаларына жетті. Мұсылман тарихшысы әл-Табаридың мәліметінше, византиялықтар ондаған мың сарбазды жоғалтты, ал Харун ол байлықты қайтару үшін 20 мың түйені пайдаланды. Аббасид мемлекетіне оралғаннан кейін, қылыштың бағасы бір дирхамға, ал жылқының бағасы бір алтын византиялық динарға дейін төмендеді. Харунның византиялықтарға қарсы шабуылдары оның саяси беделін көтерді, және ол оралғаннан кейін "әл-Рашид" лақабын алды, яғни "Дұрыс жолға басшылық етуші". Ол тақ мұрагері болып тағайындалды және империяның батыс аймақтарын – Сириядан Әзірбайжанға дейін басқару жауапкершілігі берілді. 785 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Харунның інісі әл-Хади халифа болды. Алайда, әл-Хадидің билігі қысқа ғана болды – бір жыл екі ай. Әл-Хади анасының сарайдағы зор ықпалына қарсы шықты. Тарихшы әл-Табари әл-Хадидің өлімі туралы әртүрлі мәліметтерді келтіреді, мысалы, іш жарасы немесе анасының тапсырысымен жасалған қастандық.
Халифат
Әл-Хади қайтыс болған түні әл-Хайзуран Бармакид Яхьяны түрмеден дереу босатып, оған әскердің жалақысын төлеуді, әл-Рашидке адалдыққа ант беру үшін губернаторларға хаттар жіберуді және оны халифа ретінде дайындауды бұйырды. Олар әскер басшылары Хартама ибн Айян мен Хузайма ибн Хазимді шақырып, Харунға халифа ретінде адал болуға ант беруді сұрады. Хузайма өзінің 5000 ізбасарын жинап, қаруландырып, Жафар ибн әл-Хадиді төсегінен сүйреп шығарып, оны Харунның пайдасына өзінің талаптарынан бас тартуға мәжбүр етті. Харун 786 жылы жиырма жасқа толғанда халифа болды. Ол бойы ұзын, келбеті жақсы, арық, бірақ денелі, толқынды шашы және зәйтүнді терісі бар еді. Таққа отырған күні оның ұлы әл-Мамун дүниеге келді, ал кейін әл-Амин туды: соңғысы әл-Мансурдың (Бағдад қаласын құрған) немересі Зубайданың ұлы болды, сондықтан анасы парсы болған бірінші ұлынан артық еді. Таққа отырғаннан кейін Харун Бағдадтың Ұлы мешітінде жұма намазын оқыды, содан кейін шенеуніктер мен қара халық оған адалдыққа ант беру үшін және оның билікке көтерілуіне қуаныш білдіру үшін тізіліп тұрды. Ол өте қабілетті министрлерді тағайындаудан бастады, олар үкіметтің жұмысын жақсы атқарды, соның арқасында халықтың жағдайы жақсарды. Харун әл-Рашид билігінде Бағдад сол дәуірдегі ең сәнді қалаға айналды. Халифаға көптеген билеушілер төлеген салық архитектураны, өнерді және сарайдың сән-салтанатын қаржыландырды. 796 жылы Харун бүкіл сарайды Евфраттың ортасындағы Раккаға көшірді, онда ол өзінің билігінің көп бөлігін, 12 жыл өткізді. Ол ханафи заңгері Мұхаммед әл-Шайбаниді қади (судья) етіп тағайындады, бірақ 803 жылы оны қызметтен босатты. Ол Бағдадқа бір рет қана барды. Раккаға көшуге бірнеше себеп әсер еткен болуы мүмкін: Византия шекарасына жақындығы, Евфрат арқылы Бағдадқа, Балих өзені арқылы солтүстікке және Пальмира арқылы Дамаскқа дейінгі жақсы байланыс жолдары, бай егістік жерлер және Сирия мен орта Евфрат аймағында туындауы мүмкін кез келген бүлікке қарағанда стратегиялық артықшылық. Әбу әл-Фараж әл-Исфахани өзінің өлеңдер жинағында сарайдағы тамаша өмірді суреттейді. Раккада Бармакидтер империяның тағдырын басқарды, ал екі мұрагер, әл-Амин мен әл-Мамун да сол жерде өсті. Кейін сарай Хорасанның астанасы Әл-Райиға көшірілді, онда атақты тіл білімі және Куфа мектебінің жетекшісі әл-Кисаи халифамен бірге өзінің сүйіктілерімен келді. Әл-Кисаи Әл-Райиде ауырғанда, Харун оны күнделікті барып көретін болды. 804 жылы әл-Шайбани мен әл-Кисаи екеуі де сол күні қайтыс болды. Бүкіл империяны басқару үшін ол өзінің ұстазы және ұзақ жылдардан бергі серігі Яхья ибн Халид ибн Бармакқа сүйенді. Рашид оны толық өкілдік құқықтары бар уәзірі етіп тағайындады, және Яхья мен оның ұлдары Рашидке 17 жыл бойы адал қызмет етті. Харун бірнеше рет (Бағдадтан) түйемен Меккеге қажылық жасады, мысалы, 793, 795, 797, 802 және соңғы рет 803 жылы. Табари Харунның билігін былай деп қорытындылады: "Харун ар-Рашид қайтыс болғанда, мемлекеттік қазынада тоғыз жүз миллион дирхамнан астам ақша болған". Шиилер сенімі бойынша, Харун Бағдадта 7-ші имам Мұса ибн Жафарды түрмеге қамап, улаған. Әл-Рашид билігінде әрбір қалада өздерінің құқық қорғау органдары болды, олар тәртіпті сақтаумен қатар, нарықтарды тексеріп, мысалы, дұрыс таразылар мен өлшемдерді қолдануды қамтамасыз ету, қарыздарды төлеуді қамтамасыз ету және құмар ойындар, өсімпұл және алкоголь сату сияқты заңсыз әрекеттерді тоқтату үшін жұмыс істеді. Харун өнер мен білімнің ұлы меценаты болды және сарайының және өмір салтының теңдесі жоқ сәнімен танымал болды. "Мың бір түн" ертегілерінің кейбіреулері Бағдадтың жарқыраған сарайынан шабыттанды. Шаһриар патшаның кейіпкері (оның әйелі Шехеразда ертегілерді айтады) мүмкін Харунның өзінен алынған.
Кеңесшілер
Харун 789 жылы қайтыс болғанға дейін империяны басқаруда өзінің күшті анасының ықпалында болды; Харун халифа болған кезде оған (Хайзуранға) толық еркіндік берді және кейде оның айтқан тілектеріне құрмет көрсету үшін өз қалауларын шектеді. Хайзуран істерді қадағалаушы ретінде әрекет етті, ал Яхья оның кеңесімен келісіп, оның нұсқауларын орындады. Оның уәзирі (бас министрі) Бармакид Яхья, Яхьяның ұлдары (әсіресе Жафар ибн Яхья) және басқа Бармакидтер әдетте басқаруды жүзеге асырды. Ал Рашид билік құрған кезде перстердің Аббасид халифалық сарайындағы мәртебесі ең жоғары деңгейге жетті. Бармакидтер – Балхтан шыққан ирандық әулет, олардың тамыры Нава Вихараның буддалық діни қызметкері Бармакқа дейін жетеді. Бармак исламдық Балхты жаулап алынғаннан кейін дінін өзгертті және әл-Махди кезінде үлкен күшке ие болды. Яхья Харунның халифатқа ие болуына көмектесті, ол және оның ұлдары 798 жылға дейін үлкен құрметке ие болды, бірақ содан кейін халифа оларды түрмеге жаптырып, мүлкін тәркіледі. Мұхаммед ибн Жарир әл-Табари бұл оқиғаны 803 жылға жатқызып, оның себептерін былай түсіндіреді: Яхьяның рұқсатсыз халифаның алдына кіргені; Яхьяның Харунның кейіннен ықыласына ие болған Мұхаммед ибн әл-Лейтке қарсылығы; Жафардың Харун тұтқындаған Яхья ибн Абдалла ибн Хасанды босатуы. Бармакидтердің құлауының себебі олардың Харунға құрметсіздік көрсетуі (мысалы, алдын ала хабарламай сарайына кіру) және оған кеңеспей мемлекеттік мәселелерде шешім қабылдауы болуы ықтимал. Әл-Фадл ибн әл-Раби Бармакид Яхьядан кейін Харунның бас министрі болды.
Дипломатиялық
Эйнхард пен Ноткер Франк корольдері Харун мен Карл Ұлының сарайлары арасында саяхат жасаған, христиандардың қасиетті орындарға кіруі және сыйлықтар алмасу туралы достық пікірлесулер өткізген елшілерді айтады. Ноткердің сөзіне қарағанда, Карл Харунға испандық жылқылар, түрлі-түсті фриздік плащтар және тамаша аң аулау итттерін жіберген. 802 жылы Харун Карлға жібек, қоладан жасалған шамдар, хош иіссу, бальзам, азудан жасалған шахмат жиынтығы, көптеген түрлі-түсті перделері бар алып шатыр, Абуль-Аббас есімді піл және сағатты белгілейтін су сағатын жіберді – қола шарлар ыдысқа түсіріліп, әр сағатқа бір механикалық салт атты кішкентай есіктерден шығып, артынан есік жабылатын. Бұл сыйлықтар Батыс Еуропа үшін бұрын-соңды көрілмеген және Каролинг өнеріне әсер еткен болуы мүмкін. Елшілік алмасуының себебі Харунның, Карл Ұлы сияқты, Кордованың Омейяд әмірлерін бағындыруға қызығушылық танытуы болды. Сонымен қатар, Византияға қарсы ортақ дұшмандық Харунды замандасы Карлға жақындастырды. 802 жылы Византия императоршасы Ирена тақтан құлатылғанда, Никефор I император болды және Харунға салық төлеуден бас тартты, Иренаның барлық уақыт бойы салық алуы керек екенін айтты. Бұл жаңалық Харунды ашуландырып, Византия императорының хатының артына: «Алланың ең мейірімді атымен, Мүміннің әмірі Харун ар-Рашидтен, римдіктердің иті Никефорға. Сен естімейсің, менің жауабымды көресің» деп жазды. Кіші Азиядағы жорықтардан кейін Никефор ұятты шарттармен келісімге келуге мәжбүр болды. Доктор Ахмад Мухтар әл-Абадидің сөзіне сүйенсек, Никефорға қарсы екінші жазалау науқанының айқын қатыгездігі Византияның Аль-Мамун билігіне дейін Аббасилерге қарсы кез келген қақтығысты қоздыруға тырысуын тоқтатты. Ар Рашид Қытайға елшілік жібергеннен кейін Қытайдың Тан әулетімен одақ құрды. Ол Қытайдың Тан жылнамаларында «А лун» деп аталды. Одақ Тибеттіктерге қарсы бағытталған. Харунға дипломаттар мен елшілер келгенде, ол перде артында отыратын. Ешбір келуші немесе петиция беруші алдымен сөйлеуге, сөзін үзуге немесе халифке қарсылық білдіруге құқылы емес еді. Олар халифке толық назар аударып, жауаптарын мұқият ойластырулары керек еді.
Көтерілістер
Мың бір түн әңгімелері Харун әл-Рашидтің нағыз тарихи бейнесін жасырып, оны аңызға айналдырды. Шындығында, оның билеу кезеңі Аббасид халифатының саяси құлдырауын бастады. Сирияда Омейядтарға көңіл білдіретін тайпалар тұрды және олар Аббасидтердің жанкешті жауы болды, ал Мысырда нашар басқару мен еркіндіксіз салық салу салдарынан Аббасидтерге қарсы көтерілістер болды. Омейядтар 755 жылы Испанияда, Идрисидтер 788 жылы Мароккода, ал Аглабидтер 800 жылы Ифрикияда (қазіргі Тунис) орналасты. Бұдан өзге, Йеменде наразылықтар күшейді, ал Харижиттер Дейлам, Керман, Фарс және Систан аймақтарында бүлік көтерді. Хорасанда да көтерілістер орын алды, ал әл-Рашид Византиялықтарға қарсы көптеген жорықтар ұйымдастырды. Әл-Рашид Хорасан әкімі ретінде Әли ибн Иса ибн Маханды тағайындады, ол аймақтың билеушілері мен басшыларын бағындыруға және оларға орталық үкіметтің толық билігін қайта орнатуға тырысты. Бұл жаңа саясат қатты қарсылыққа ұшырап, аймақта көптеген көтерілістерге себеп болды.
Отбасы
Харунның алғашқы әйелі Зубайда еді. Ол оның әкесі Жафар мен анасының әпкесі Салсалдың қызы, Әл-Хайзуранның қарындасы. Олар 781–82 жылдары Бағдадтағы Мұхаммед ибн Сүлейменнің резиденциясында үйленді. Оның бір ұлы, халифа Әл-Амин болды. Ол 831 жылы қайтыс болды. Оның тағы бір әйелі – Әл-Хайзуранның ағасы Ғитрифтің қызы Азиза. Ол бұрын онымен ажырасқан Сүлеймен ибн Әби Жафарға үйленген болатын. Тағы біреуі – Гадир, ол бұрын ағасы әл-Хадидің кәнизағы болған Амат әл-Әзиз деп те белгілі. Оның бір ұлы бар еді, ол – Әли. 789 жылы қайтыс болды. Тағы бір әйелі – Салих әл-Мискиннің қызы Умм Мұхаммед және Иса ибн Әлидің қызы Умм Абдулла. Олар 803 жылы қараша-желтоқсан аралығында Әл-Раккада үйленді. Ол бұрын оны тастаған Ибрахим ибн әл-Махдиге тұрмысқа шыққан болатын. Сол жылы тағы бір әйелге үйленген – Аббаса, Сүлеймен ибн Әби Жафардың қызы. Тағы бір әйелі – Джурашия әл-Утманния. Ол Абдулла бин Мұхаммедтің қызы және үшінші халифа Усманнан тараған. Харунның ең алғашқы белгілі кәнизағы Хайлана болды. Ол Бармакидтің Яхья ибн Халидтің құлы болған. Ол әлі де ханзада болған кезде, оны қарт Жахьядан алып кетуді өтінді. Харун Жахьяға жақындап, ол оған қызды таныстырды. Ол үш жылдан кейін 789/90 жылдары Харун қатты қайғырып қайтыс болды. Тағы бір кәнизағы Дананир болды. Ол бармакидтік, бұрын Яхья ибн Халидтің құлы болған. Ол Мединада білім алып, аспаптық және вокалдық музыканы оқыған. Тағы бір кәнизағы Маражиль еді. Ол парсы болатын, ол Парсыдағы Бадаххис деген алыс жерден келген. Харунға ұсынылған он қыздың бірі. 786 жылы қыркүйекте Харунның таққа отырғаны түнінде Абдулла (болашақ халифа Әл-Мамун) дүниеге келді. Содан кейін оның ұлын Зөбайда асырап алды. Ал екіншісі – Қасиф, әл-Қасымның анасы. Харунның екінші ұлы, оның анасы күң еді. Харунның үлкен қызы Сукайна да осы әйелден туған. Тағы бір кәнизағы Марида еді. Оның әкесі Шабиб еді. Ол согдияндық, Куфа қаласында туған. Ол Зөбайданың Харунға сыйлаған он қыздарының бірі еді. Оның бес баласы болды. Бұл кісілер: Әбу Исхақ (болашақтағы халифа әл-Мутасим), Әбу Исмаил, Умм Хабиб және тағы екі адамның есімдері белгісіз. Ол Харунның сүйікті кәнизағы еді. Тағы да сүйікті кәнизактары: Дхат әл-Хал, Сихр және Дия. Дия Харунның қайғысына өліп қалды. Дхат әл-Хал, сондай-ақ Кубт және Кхут деп те аталатын, әнші, құл саудагерінің баласы, ол өзі Аль-Рашидтің қарындасы Аббасаның азаттыққа шыққан адамы. Ол Ибрахим әл-Маусилидің көңілінен шықты, оның әндері Харунның назарына түсті, ол оны 70,000 динарға сатып алды. Харунның ұлы Әбу әл-Аббас Мұхаммедтің анасы. Сихр Харунның екі қызы Хадижа мен Қарибтің анасы еді. Тағы бір кәнизағы Инан еді. Оның әкесі Абдулла еді. Ол Арабияның орталығында Ямама қаласында туып өскен. Ол әнші және ақын, Әбу Халид әл Натифидің құлы болған. Харунға екі ұл туды, екеуі де жас кезінде қайтыс болды. Ол оны Хурасанға ертіп барады, ол сол жерде қайтыс болды. Тағы бір кәнизағы Гадид, Мұсаффа деп те аталатын, Харунның Хамдуна мен Фатима деген қыздарының анасы. Ол оның сүйікті кәнизағы еді. Хамдуна мен Фатима әл-Хадидің ұлдары Исмаил мен Жафарға үйленді. Тағы бір кәнизағы Шекл еді. Ол Әбу Әлидің анасы еді. Ол әл-Рашидпен бірге Сукар деп те белгілі Шадхр есімді қызды сатып алды. Шадр жүкті болып, Умм Абиха есімді бала тапқанда, Шекл оған қызғанышпен қарайды. Бұл қызғаныш кеңінен тараған. Кейіннен Шәкәрдің өзі жүкті болып, Әбу Әлиді дүниеге әкеледі. Екі ананың өліміне қарамастан, Әбу Әли мен Умм Әбиха арасындағы қастық жалғасты. Оның тағы бір кәнизагы Хилана еді. Ол бұрын оның ағасы әл-Хадидің кәнизагы болған. Харунның тағы бір кәнизагы 806 жылы Гераклеяның құлдырауында алған грек шіркеуінің әскерімен тұтқындалған қызы болды. Зөбайда оған өзінің бір қызын ұсынды. Харунның туған ағасы, 795 жылдан 797 жылға дейін Мысырдың губернаторы болған кезде, оған бірден оның ықыласына ие болған мысырлық қызметші қызды жіберді. Тағы да басқа әйелдер: Сәлихтің анасы Ри'м; Әбу Иса Мұхаммедтің анасы Ирбах; Әбу Якуб Мұхаммедтің анасы Сахдрах; Әбу Сүлеймен Мұхаммедтің анасы Рауах; Әбу Али Мұхаммедтің анасы Дауаж; Әбу Ахмад Мұхаммедтің анасы Китман; Арваның анасы Хулаб; Умм әл Хасанның анасы Ирабах; Умм Саламаның анасы Рахық; Умм әл Касимнің анасы Хзқ; Умм Джафардың анасы Хали; Умм Алидің анасы Аник; Умм әл Ғалияның анасы Самандал; Райтаның анасы Зина; Қайына; Шажв.
Анекдоттар
Харун әл Рашидтің тұлғасына байланысты көптеген анекдоттар оның билігінен кейінгі ғасырларда пайда болды. Шираздық Сади олардың бірнешеуін өзінің Гулистанға енгізді. Әл-Масуди "Алтын далалар" атты еңбегінде халифтің мінез-құлқын ашатын бірнеше қызықты оқиғаларды баяндап береді. Мысалы, ол Харунның Раққада өткен жарыста өзінің аты бірінші, ал Мамунның аты екінші орынға ие болғанда, Харунның қуанышын баяндайды. Әл-Масуди Харунның ақын-жырауларына ауыр тапсырма бергені туралы әңгімелейді. Басқалар оған ұнамай қалғанда, Мединалық Мискин керемет жетістікке жетті. Содан соң ақын бұл әнді үйрену қаншалықты қиындағанын айтып берді. Харун күліп, әннің не әңгімедің қайсысы қызықтырақ екенін білмейтінін айтты. Ол ақынға сыйлық берді. Сондай-ақ, Харунның Ысқақ ибн Ибрахимден ән айтуды сұрағаны туралы да әңгіме бар. Музыкант халифа ұйықтағанша осылай етті. Бір таңғаларлық оқиға болды: бір сұлу жігіт келіп, музыканттың латунын тартып алып, өте әсерлі әнін айтып (әл-Масудидің сөздері) шығып кетті. Оянғаннан кейін Харун Ысқақ ибн Ибрахимге жын келгенін айтады. Өлер алдында Харун Әбу әл-Атахияның осы дүниедегі билік пен ләззат-ермектің өткіншілігі туралы кейбір жолдарын оқыған, бұл басқа халифаларға да қатысты анекдот. Әр таң сайын Харун мың дирхам садақа беріп, күніне жүз рет сәжде жасайтын. Харун көктегі жаңбырлы бұлттарға қарап: "Сендер қалаған жерге жаңбыр жауады, бірақ мен жер салығын аламын!" деп айтқан. Харун өлгеннен кейінгі өмірде жаны үшін қорқып жүрді. Ол Құдай туралы ойланып, өмірдің қысқа екендігі туралы өлең оқығанда, тез жылап жіберген. Халифа болғаннан кейін Харун өзінің қызметшісін танымал ғалым Ибн әл-Саммақты өзіне алып келуге шақырды. Харун әл-Саммақтан не айтқысы келетінін сұрады. Ал Саммақ былай деп жауап берді: "Мен сендердің әрдайым есте ұстағандарыңды қалаймын: бір күні сендер Құдай алдында жалғыз болып тұрасыңдар. Сонда сендер не көкке, не тозаққа түсесіңдер". Харунға бұл тым қатал болып көрінді, ол қатты мазасызданып қалды. Ал оның қызметшісі: "Әй, Құдайға адал жандар, жер бетін әділдікпен билегеннен кейін, көкке көтерілесіңдер!" - деп айқайлап қарсылық білдірді. Алайда әл-Саммак оның сөзін үзіп, Харунның көзіне қарап: "Сендерді сол күні қорғауға бұл адам болмайды" деді. Бір маманымыз Маан ибн Зайда Харунның ықыласынан айырылып қалған еді. Харун оны соттың алдында көріп: "Сен қартайдың ғой", - деді. Сонда ол: "Иә, уа, сенің алдыңда адалдардың әміршісі" - деп жауап берді. Сонда Харун: "Сенің әлі де күш-қуаттарың бар" деді. Қарт кісі: "Менің қолымдағыны өз қалауыңызша пайдаланып, қарсыластарыңызға қарсы шыға аламын", - деп жауап берді. Харун кездесуге риза болып, оны Басраның соңғы жылдарының әкімі етіп тағайындады. Хаж кезінде ол Мекке мен Медина тұрғындарына және кедей хажилерге көп ақша бөліп берді. Ол әрқашан өзімен бірге бірнеше аскет алып жүретін, ал қажылыққа бара алмаса, өз қаражаты есебінен қажылықпен айналысатын үш жүз дін қызметкерлерін және қажыларды жіберген. Бірде Харун бір мәртебелі адамға қонаққа бара жатып, оның сұлу құлынан ұрады. Харун жігіттен қызды өзіне беруін сұрады. Ол ризашылық білдірді, бірақ күйзеліске ұшыраған көрінеді. Кейін Харун жасаған ісінен өкініп, қызын қайтарып берді. Харун жақсы ат үстінде жүретін, аң аулауды (салуки, соколь, соколь) жақсы көретін және әскери жаттығуларды жақсы көретін. Харун шахмат ойнаған және оны насихаттаған алғашқы аббасид халифасы болды. Харун Иса есімді лауазымды адамның құлы болған қызға құмарлық танытты, ол оны Харунға беруден бас тартты, тіпті оған қауіп төндірді. Иса оған егер ол әйелін сатса, әйелін ажырастырып, құлдарын босатып, барлық дүние-мүлкін кедейлерге беретінін айтты. Харунның кеңесшісі және судьясы Юсуф істі төрелік етуге және Харун қызды алып кетсе де, Исаның өз мүлкін сақтап қалудың заңды жолын табуға шақырылды. Жүсіп Исаның қыздың жартысын Һарунға беріп, екінші жартысын сатты деп шешті, Исаның оны бергені немесе сатқаны айтылмайды, ол уәдесін орындады. Харунның жаны уайымға толы еді және ол түнде Бағдад көшелерінде жүруге бейім еді. Кейде Жафар ибн Яхья да оған еріп жүретін. Бұл сапарлар оның өз халқының қамын ойлап, шын жүректен қамқорлық көрсеткеніне байланысты болған.
Өлім
Самарқанда Рафи ибн әл-Лейт бастаған ірі көтеріліс басталды, ол Харун әл-Рашидті Хорасанға көшуге мәжбүр етті. Ол бірінші Әли ибн Иса ибн Маханды қызметтен алып, тұтқындады, бірақ көтеріліс тоқтамай жалғасты. (Харун Әлиді қызметтен босатып, оның орнына Хартама ибн Айянды тағайындады, және 808 жылы көтерілісші Рафи ибн әл-Лейтке қарсы күресу үшін шығысқа аттанды, бірақ 809 жылы наурыз айында Туста қайтыс болды). Харун әл-Рашид ауырып, Тұстағы Санабад ауылына жеткеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды және Хорасанның аббасид әкімі Хумаид ибн Кахтабаның жазғы сарайы – Дар әл-Имарахта жерленді. Осы тарихи оқиғаның нәтижесінде Дар әл-Имара Харуния мақбары деп аталды. Кейіннен 818 жылы имам әл-Ридха шейіт болғандықтан бұл жер Мәшһад ("Шейіт болған орын") деп аталды. Харун әл-Рашидтің және оның бірінші мұрагері, принц әл-Аминнің (Әл-Амин бірінші мұрагер, Әл-Мамун екінші, ал Әл-Касим үшінші мұрагер болып тағайындалды) орнына Харун 809 жылы қайтыс болғаннан кейін Әл-Амин келді.
Танымал мәдениетте
Шинобу Охтаканың "Маги: Сиқыр лабиринті" кітабында Балбадтың бұрынғы патшасы Рашид Салужа деп аталады. "Синбадтың оқиғасы" сериясында Рашидтің есімі Харун. Генри Уодсворт Лонгфеллоу "Харун әл Рашид" атты қысқа өлең жазды. О. Генри "Халифа мен Кэд" әңгімесінде осы кейіпкерді пайдаланады. Бұл әңгіменің тақырыбы "Харун әл-Рашидке қарсы күресу". Альфред Теннисон жастығында "Араб түндерінің естеліктері" атты поэма жазды. Барлық өлеңдер (соңғысынан басқа) "жақсы Харун Алрашид" деген сөзбен аяқталады. Харун әл Рашид "Мың бір түннің" ең көне нұсқаларындағы бірнеше әңгімелердегі басты кейіпкер болды. "Араб түндері" сериалының адаптациясы болған үнді телехикаясы "Алиф Лейла" (1993–1997) классикалық әңгімелер жинағынан халифаға қатысты бірнеше әңгімелерден тұрады. Харун ар Рашид Джеймс Джойстің "Улисс" романындағы басты кейіпкерлердің бірі Стивен Дедалустың арманында бейнеленген. Стивеннің осы арманды еске түсіру әрекеттері роман бойына жалғасады және романның он бесінші тарауында аяқталады, онда кейбір кейіпкерлер Харунның кейпін киеді. Харун әл Рашид 1923 жылы У. Б. Йейтстің "Харун әл Рашидтің сыйы" атты өлеңінде мақталады. Харунның саяхаты туралы оқиға Итало Кальвиноның "Егер қыстың бір түні саяхатшы" (1979) романындағы атаулардың ойынының мәнмәтінін құрайды. Кальвиноның әңгімесінде Харун түнде саяхаттап, халифа Харун әл Рашидті өлтіруге таңдалған құпия оқиғаға тартылады. Чарльз Диккенс 1842 жылы жазған "Америкалық жазбалар" атты саяхатнамасында американдық құлдыққа қолдау көрсетушілерді "ашулы қызыл халат киген Халифа Харун әл Рашидке" теңейді. Салман Рушдидің 1990 жылғы "Харун және әңгімелер теңізі" романының екі басты кейіпкері – Харун және оның әкесі Рашид Халифа. Аллан Коул мен Крис Банчтың Sten ғылыми-фантастикалық романдарында Мәңгілік Император кейіпкері жасырын кезде "H. E. Raschid" деген есімді қолданады, бұл серияның соңғы кітабында Бертонның "Мың бір түннің кітабы" аудармасындағы кейіпкерге сілтеме екені расталады. Рок Хадсон мен Пайпер Лоридің қатысуымен түсірілген "Алтын пышақ" (1952) фильмінде Харунның таққа қол сұққан зұлым Джафардан Бағдатты азат ету үшін сиқырлы қылыш қолдануы көрсетіледі. Ханшайым Харузанның қолын жеңгеннен кейін ол оған Әл-Рашид ("әділ") атағын сыйлайды. "The Sandman" комиксінде (50-шы нөмір, "Рамазан") "Мың бір түн" әлеміндегі оқиғада Харун ар Рашид басты кейіпкер болады. Ол оның тарихи және мифологиялық рөлін, сондай-ақ биліктің өтімді табиғатын көрсетеді. Бұл оқиға "The Sandman: Fables and Reflections" жинағына енген. Француз комиксіндегі Харун Эль Пуссах Iznogoud – Харун ар Рашидтің сатиралық бейнесі. "Даңқ іздеушілер II" ойынында Батырды ұлы ретінде қабылдаған сұлтанның аты Харун ар Рашид. Ол Shapeir көшелерінде ақын Омар ретінде болашақты болжап тұрады. Харун әл Рашид Civilization V видео ойынында Арабияның көшбасшысы ретінде бейнеленген. Болашақ АҚШ президенті Теодор Рузвельт, Нью-Йорк полиция департаментінің комиссары болған кезде, бірнеше жергілікті газеттерде "Харун әл Рузвельт" деп аталды. Михаил Булгаковтың "Мастер және Маргарита" романында Харун әл Рашидті Коровьев кейіпкері еске алады, ол есік күзетшісіне "киіміңізбен бағаламауға" және "танулы халифа Харун әл Рашид" туралы оқиғаға сілтеме жасауға ескертеді. 1924 жылғы "Сер бұйымдары" фильмінде ақын балауыз музейінің иесінен үш балауыз моделге оқиға жазуға шақырылады. Бұл балауыз модельдердің арасында Эмиль Дженнингс ойнаған Харун әл Рашид бар. Роберт Хайнлайн мен Спайдер Робинсонның 2006 жылғы "Өзгермелі жұлдыз" романының 1-тарауы Альфред Лорд Теннисонның "Араб түндерінің естеліктерінен" "жақсы Харун Алрашид" туралы цитатамен басталады, оның маңыздылығы 2-тарауда бір кейіпкер Харун әл Рашид туралы әңгімелерді (мүмкін апокрифтік және Теннисоннан алынған) екінші кейіпкерге аналогия ретінде пайдаланғанда ашылады. Роберт Луис Стивенсонның "Принц Отто" романының екінші тарауы "Принц Харун әл Рашидті ойнайды" деп аталады. Харун әл Рашид Crusader Kings II видео ойынында кейіпкер ретінде бейнеленген, және Аббасид әулетінің ұрпақтары ретінде ойнауға болады. Харун әл Рашид балалар комиксінде Mampato, чилилік автор Themo Lobos-тың "Bromiznar de Bagdad" және "Ábrete Sesamo" әңгімелерінде пайда болады. Бұл әңгімеде әл Рашид бастапқыда жалқау және бейілсіз болып көрінеді, бірақ бірқатар оқиғалардан кейін ол зұлым везирге қарсы күресуге және Mampato бас кейіпкеріне көмектесуге бел буады. Фрэнк Ллойд Райт 1957 жылы Бағдатты жаңарту жоспарының бөлігі ретінде әл Рашидке ескерткіш құрастыруды жоспарлады. Роберт Кароның "The Power Broker" кітабында Нью-Йорк қаласының мэрі Фиорелло Ла Гуардия Харун әл Рашидке теңестірілген, олардың екеуі де өздерінің биліктерінде "серуендегені" айтылады. Сириялық телесериал "Харун әл Рашид" (2018), Косай Хаули, Карис Башар және Ясер Аль Масридің қатысуымен Харунның және оның бауыры Халифа Әл-Хадимен қарым-қатынасын, сондай-ақ Харунның халифатқа жолындағы қадамдарын көрсетеді. Ол сонымен қатар оның үлкен ұлдарымен қарым-қатынасын және Әл-Амин мен Әл-Мамунды мұрагер етіп тағайындауын көрсетеді.
Future US President Theodore Roosevelt, when he was a commissioner for the New York Police Department, was nicknamed "Haroun al Roosevelt" in several local newspapers. In The Master and Margarita, by novelist Mikhail Bulgakov, Harun al Rashid is referenced by the character Korovyev in which he warns a door man not to judge him "by [his] suit", and to reference the story of "the famous caliph, Harun al Rashid". In the 1924 film Waxworks, a poet is hired by a wax museum proprietor to write back stories for three wax models. Among these wax models is Harun al Rashid, played by Emil Jannings. In the 2006 novel Variable Star by Robert Heinlein and Spider Robinson, chapter 1 is prefaced with a quotation from Alfred, Lord Tennyson's "Recollections of the Arabian Nights" regarding "good Harun Alrashid", the relevance of which becomes apparent in chapter 2 when one character relates stories (probably apocryphal and presumably drawn from Tennyson) of Harun al Rahsid to another character in order to use them as an analogy. The second chapter in the novel Prince Otto by Robert Louis Stevenson has the title "In which the Prince Plays Haroun al Raschid". Haroun al Rashid has a character page in the video game Crusader Kings II, and it is possible to play as his descendants of the Abbasid dynasty. Harun al Rashid appears in the children's comic book Mampato, in the stories "Bromiznar de Bagdad" and "Ábrete Sesamo", by the Chilean author Themo Lobos. In this story, al Rashid is shown at first as lazy and indolent, but after a series of adventures he decides to take the leading role against an evil vizier and help the main character, Mampato. Frank Lloyd Wright designed a monument to al Rashid as part of his proposed 1957 urban renewal plan for Baghdad, Iraq. In his book The Power Broker, Robert Caro compares New York City mayor Fiorello H. La Guardia to Harun al Rashid in the way each "roam[ed] his domain." The Syrian television series Harun Al Rashid (2018), starring Kosai Khauli, Karis Bashar, and Yasser Al Masri focuses on Harun and his relation with his brother Caliph Al Hadi, and that preceded Harun's ascent to the Caliphate. It also focuses on his relations with his elder sons and nomination of Al Amin and Al Ma'mun as heir.