Кіріспе

Үш Аббасид халифасының сарайласы Абу Бакр Мұхаммед ибн Яхья ибн әл-Аббас әл-Сули (араб. أبو بكر محمد بن يحيى بن العباس الصولي) (шамамен 870 жылы Горган қаласында туған – 941 және 948 жылдар арасында Басрада қайтыс болған) – түркі тілдес ғалым және үш Аббасид халифасының сарайласы: әл-Муқтафи, оның ізбасары әл-Муқтадир, сондай-ақ кейіннен әл-Ради, оған да сабақ берген. Ол кітап сүйгіш, хаттар жазатын, редактор, ақын, жылнамашы және шатранж (шахмат) ойнайтын адам болған. Оның замандасы, биографы Исхақ әл-Надим оның "ер жүрек, сұлу сырт келбетті" екенін айтады. Ол көптеген кітаптар жазды, олардың ең белгілілері – Kitāb Al Awrāq және Kitāb al Shiṭranj.

Өмір

Әбу Бәкір әл-Сүли түркі текті әулеттің ішінде дүниеге келді. Оның бес атасы түркі князі Сүл-такин, ал інісі - ақын Ибрахим ибн әл-Аббас әл-Сүли. Әл-Марзубани, әл-Сүлидің ең көрнекті шәкірті, оған деген құрметпен, жинақтау өнерінде одан үйреніп, өзінің "Китаб әл-Мувашшах" еңбегі үшін әл-Сүлидің көптеген материалдарын пайдаланды. Әбу әл-Фараж әл-Исбахани өзінің "Китаб әл-Ағани" кітабында оның материалдарын кеңінен қолданды. 940 жылы халифа әл-Ради қайтыс болған соң, әл-Сүли шиалық көзқарастарына байланысты жаңа билеушінің ықыласына ілікпеді және ол Әл-Басрада жасырынып, Әли туралы бір сөзді айтқандығы үшін қайтыс болды, бұл әлеуметтік дауға себеп болды.

Әл-Сулидің алмазы

"Ал-Сулидің алмазы" деп аталатын Аль-Сулидің шатрандж мәселесі мың жылдан астам уақыт бойы шешілмеген. Бұл шатрандж болғандықтан, "кеңесші" (патшайым) өте әлсіз, тек бір қадамға ғана диагональ бойынша жылжуға қабілетті. Шатранжда патшадан басқа барлық фигураларды түсіру арқылы жеңіске жетуге болады, егер қарсылас келесі жүрісте солай істей алмаса. Бұл ежелгі позиция соншалықты қиын, оны әлемде ешкім шеше алмайды, тек мен үйреткендер ғана шеше алады. Мен бұрын ешкімнің мұны істегеніне күмәнім бар. Бұл сөздерді әл-Сули айтқан. 12 ғасырдағы қолжазба Сұлтан Абдул Хамид кітапханасынан алынған. Шешімі, 1. Kb4-тен басталады, Ханс Ридің "Шахматтың адам комедиясы" және интернетте келтірілген.